Από τη «μεγάλη παραίτηση» στη συλλογική διεκδίκηση – Πώς η AI τροφοδοτεί νέα εργατικά κινήματα

Τα τελευταία χρόνια, η σχέση των εργαζομένων με την εργασία πέρασε από διαδοχικές φάσεις αποστασιοποίησης και ρήξης, με την AI να λειτουργεί ως καταλύτης αναδιάταξης ισχύος στον ριζικό μετασχηματισμό που βρίσκεται σε εξέλιξη. Η μετατόπιση αυτή δεν περιορίστηκε σε ατομικές στάσεις ή συγκυριακές αντιδράσεις, αλλά αποτύπωσε μια βαθύτερη κρίση εμπιστοσύνης.

Τη θέση της δυναμικής που είχε δημιουργήσει η λεγόμενη «μεγάλη παραίτηση» έχουν πάρει οι αγωνίες για την AI

Από τη σιωπηρή και τη μεγάλη παραίτηση έως την εκδικητική αποχώρηση και τελικά στη μεγάλη αδιαφορία, όπως έγιναν γνωστά τα κύματα αποχωρήσεων ή ήσσονος προσπάθειας λόγω δυσαρέσκειας, η στάση των εργαζομένων επαναπροσδιορίζεται διαρκώς, δημιουργώντας χώρο για αναβίωση συλλογικών διεκδικήσεων που ξεπερνούν τις ταξικές γραμμές.

Στην τελευταία τάση έχει συμβάλει η τεχνητή νοημοσύνη περισσότερο ως «απειλή» παρά ως πραγματικότητα, καθώς λειτουργεί ως πρόσθετη πηγή άγχους. Προσδοκίες και φόβοι γύρω από τις επιπτώσεις της αποτελούν κεντρική ατζέντα για μεγάλο μέρος του εργατικού δυναμικού. Οι εργαζόμενοι διεθνώς εμφανίζουν αυξημένη δυσαρέσκεια, αποσύνδεση από την εργασία και βαθιά αίσθηση αβεβαιότητας.

Πολλοί δεν βρίσκουν ικανοποίηση στα υπάρχοντα εργασιακά περιβάλλοντα, η εμπιστοσύνη στους εργοδότες έχει υποχωρήσει σε πολύ χαμηλά επίπεδα, ενώ ένα μεγάλο ποσοστό (σύμφωνα με την Gallup, 61%) επιθυμεί να αλλάξει θέση. Τη θέση της δυναμικής που είχε δημιουργήσει η λεγόμενη «μεγάλη παραίτηση» έχουν πάρει οι αγωνίες για την AI, σε συνδυασμό με την επιδεινούμενη κρίση ακρίβειας και τη γεωπολιτική αστάθεια.

Βρισκόμαστε σε εποχές ανατροπής στην εργασία, σημειώνει δημοσίευμα του Guardian, με τρόπους τόσο ανησυχητικούς όσο και συναρπαστικούς. Το ερώτημα που τίθεται είναι αν η πορεία θα αλλάξει προς όφελος των εργαζομένων.

Από τον φόβο στη διεκδίκηση

Η ίδια πραγματικότητα, ωστόσο, δεν βιώνεται με τον ίδιο τρόπο από όλους τους μετέχοντες στην τεχνολογική μετάβαση. Σε αντίθεση με τους εργαζομένους που ανησυχούν, οι CEOs που ηγούνται της κούρσας της τεχνητής νοημοσύνης είναι ενθουσιασμένοι, καθώς πλουτίζουν ανταγωνιζόμενοι για την κυριαρχία στην αγορά.

Οι χαλαρές δηλώσεις τους ότι «κάποιες δουλειές θα καταστούν παρωχημένες, αλλά πολλές θα δημιουργηθούν» δεν πείθουν, ειδικά όταν την ίδια ώρα ακούγονται τρομακτικά σενάρια, όπως η δήλωση του επικεφαλής της τεχνητής νοημοσύνης της Microsoft, Μουσταφά Σουλεϊμάν, ότι σε ενάμιση χρόνο όλες οι δουλειές των «λευκών κολάρων» θα έχουν αντικατασταθεί από AI.

Πολλοί εργάτες φοβούνται ότι θα αντικατασταθούν από ρομπότ ή ότι θα μετατραπούν οι ίδιοι σε ρομπότ

Ρομπότ σε γραμμή παραγωγής

Έρευνα του Pew το 2025 διαπίστωσε ότι «το 64% του κοινού πιστεύει ότι η AI θα οδηγήσει σε λιγότερες θέσεις εργασίας τα επόμενα 20 χρόνια», κάτι που πιθανότατα εξηγεί γιατί μόνο το 17% των Αμερικανών πιστεύει ότι η AI θα έχει θετική επίδραση στις ΗΠΑ στο ίδιο χρονικό διάστημα.

Οι εργάτες, ειδικότερα, που εδώ και καιρό αντιμετωπίζουν αλγοριθμική επιτήρηση και «βελτιστοποίηση» κατά την εκτέλεση των καθηκόντων τους, ανησυχούν πλέον ότι οι τεχνολογικές εξελίξεις θα κάνουν τις δουλειές τους ακόμα πιο απάνθρωπες. «Φοβούνται ότι θα αντικατασταθούν από ρομπότ ή ότι θα μετατραπούν οι ίδιοι σε ρομπότ», λέει στο βρετανικό μέσο η Λίζα Κρέσγκι, ανώτερη ερευνήτρια στο Εργατικό Κέντρο του Πανεπιστημίου Μπέρκλεϊ.

Η πίεση αυτή δεν βιώνεται με τον ίδιο τρόπο από όλους, αλλά παίρνει διαφορετικές μορφές ανάλογα με τη θέση και τον ρόλο των εργαζομένων στην παραγωγική διαδικασία. Παρόμοιες ανησυχίες εκφράζουν και οι εργαζόμενοι γραφείου όλων των βαθμίδων («λευκά κολάρα»), οι οποίοι αρχίζουν πλέον να αναρωτιούνται αν η εργασία τους θα αρχίσει να μοιάζει με εκείνη των εργατών, είτε επειδή θα διοικούνται με παρόμοιο τρόπο αυξημένης επιτήρησης είτε επειδή θα χρειαστεί να στραφούν σε πιο χειρωνακτική εργασία που είναι ανθεκτική στην αντικατάσταση από την AI.

Η μεγάλη ευκαιρία για συλλογική δράση

Ωστόσο, η συσσώρευση άγχους και αβεβαιότητας δεν οδηγεί μόνο σε αποστασιοποίηση, αλλά φαίνεται να δημιουργεί και τις προϋποθέσεις για νέες μορφές συλλογικής αντίδρασης. Η αυξανόμενη πίεση του εργατικού δυναμικού έχει οδηγήσει σε μια κομβική στιγμή, στην οποία συμβαίνει κάτι απρόσμενο: η συλλογική αγωνία της κοινωνίας για την AI λειτουργεί ως καταλύτης ώστε οι εργαζόμενοι να αντιδράσουν.

«Δημιουργεί μια ευκαιρία», σημειώνει η Σαρίτα Γκούπτα, αντιπρόεδρος προγραμμάτων των ΗΠΑ στο Ίδρυμα Ford και συν-συγγραφέας του βιβλίου The Future We Need: Organizing for a Better Democracy in the Twenty-First Century. «Όταν ένας νεαρός μηχανικός λογισμικού στη Silicon Valley συνειδητοποιεί ότι η απόδοσή του παρακολουθείται ή υπονομεύεται με την ίδια λογική που εφαρμόζεται σε έναν εργάτη αποθήκης, οι ταξικοί διαχωρισμοί καταρρέουν και δυνητικά αναδύονται ευρύτερα εργατικά κινήματα που θα διεκδικήσουν αξιοπρέπεια. Αυτό είναι που αρχίζουμε να βλέπουμε», συμπληρώνει η ίδια.

Άνθρωποι σε όλους τους κλάδους και σε όλα τα εισοδηματικά επίπεδα αισθάνονται ανήσυχοι και εγκλωβισμένοι, όπως ακριβώς συνέβη όταν η πανδημία της Covid-19 επέβαλε εξοντωτικές απαιτήσεις στους εργαζόμενους πρώτης γραμμής και διέγραψε τα όρια ανάμεσα στην εργασία και τη ζωή για όλους τους υπόλοιπους. Αυτές οι συνθήκες προκάλεσαν μετατοπίσεις ισχύος.

Για παράδειγμα, την ίδια στιγμή που οι εργαζόμενοι ηγήθηκαν προσπαθειών συνδικαλισμού σε αποθήκες της Amazon και σε καταστήματα Starbucks σε όλες τις ΗΠΑ, η «μεγάλη παραίτηση» κατέγραψε αριθμό-ρεκόρ αποχωρήσεων, ενώ όσοι παρέμειναν στο εργατικό δυναμικό άρχισαν να διαπραγματεύονται και να κερδίζουν καλύτερους μισθούς και συνθήκες εργασίας.

«Δεν ήταν μια όμορφη περίοδος για πολλούς εργαζόμενους. Μέρος της αναζωπύρωσης της συνδικαλιστικής οργάνωσης εκείνη την περίοδο ήταν απάντηση σε πολλούς φόβους», υπογραμμίζει η Κρέσγκι, η οποία βλέπει την άνοδο της AI ως μια ευκαιρία για το εργατικό κίνημα να ανακτήσει μέρος της ισχύος που έχει χάσει ύστερα από δεκαετίες επιθέσεων από τους εργοδότες. Και προσθέτει: «Είμαι αισιόδοξη για την ευκαιρία που δίνει η τεχνολογία να αναδείξει ορισμένα ζητήματα που υπάρχουν στην οικονομία μας εδώ και δεκαετίες, σε ό,τι αφορά τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι εργαζόμενοι και τον τρόπο με τον οποίο κατανέμονται τα οφέλη της παραγωγικότητας».

Ανισορροπία και αντίδραση

Αυτή η δυναμική φέρνει ξανά στο προσκήνιο το ερώτημα για το ποιος τελικά καθορίζει την κατεύθυνση της τεχνολογικής αλλαγής. Οι συνθήκες για τους εργαζόμενους είναι δύσκολες εδώ και πολύ καιρό. Σήμερα, η έλευση της τεχνητής νοημοσύνης στρέφει την παγκόσμια προσοχή στην ακραία ανισορροπία ισχύος μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων – και ο κόσμος αντιδρά.

Η τεχνητή νοημοσύνη εξακολουθεί να είναι μια τεχνολογία σε πρώιμο στάδιο. Το ζήτημα της ισχύος των εργαζομένων στην εποχή της AI δεν έχει ακόμα κριθεί, ακόμα κι αν δισεκατομμυριούχοι CEOs με άμεσο συμφέρον στην ανεξέλεγκτη κυριαρχία της αφήνουν να εννοηθεί το αντίθετο.

Σύμφωνα με την Κρέσγκι, «γίνεται μια συντονισμένη προσπάθεια από πολλούς ηγέτες της τεχνολογίας να δημιουργήσουν ένα πέπλο μυστηρίου γύρω από την AI. Κι αυτό, σε μεγάλο βαθμό, είναι τακτική για να αποδυναμώσουν τους εργαζόμενους, τους φορείς χάραξης πολιτικής και οποιονδήποτε μπορεί να ασκήσει κριτική στην αυξανόμενη συγκέντρωση χρηματοδότησης και πόρων στην κοινωνία μας προς αυτόν τον στόχο».

Από την πλευρά της η Γκούπτα, υπογραμμίζει τη δύναμη της επιλογής: «Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την τεχνητή νοημοσύνη για να χτίσουμε μια οικονομία επιτήρησης που στύβει τον εργαζόμενο ή μπορούμε να την χρησιμοποιήσουμε για να χτίσουμε μια εποχή κοινής ευημερίας».

Δεν πρέπει να ξεχάμε ότι πολλές από τις εκτιμήσεις των ειδικών για το τι θα μπορεί να κάνει η AI και πώς θα μεταμορφώσει την αγορά εργασίας και την οικονομία παραμένουν προβλέψεις. Ως εκ τούτου, οφείλουμε να τις αντιμετωπίζουμε με επιφύλαξη. Πρόκειται για ενδεχόμενες αλλαγές βασισμένες στην πίστη για τις δυνατότητες μιας τεχνολογίας που ακόμα κατασκευάζεται.

Εν τέλει, το αν η τεχνητή νοημοσύνη θα ενισχύσει περαιτέρω τις ανισότητες ή θα αποτελέσει αφορμή για αναδιάταξη ισχύος υπέρ των εργαζομένων μένει να φανεί.