Ανάπτυξη χωρίς ανθεκτικότητα – Το κρυφό κοινωνικό ρήγμα της EE

Οι μακροοικονομικοί δείκτες υποδηλώνουν μια Ευρώπη που ανακάμπτει. Ο πληθωρισμός κυμαίνεται κοντά στον στόχο του 2%, ενώ οι αγορές εργασίας σε ολόκληρη την ΕΕ παραμένουν αξιοσημείωτα ανθεκτικές.

Ωστόσο, τα ευρήματα της ηλεκτρονικής έρευνας «Ζώντας και δουλεύοντας στην Ευρώπη 2025» αποκαλύπτουν μια βαθιά αντίφαση: στον κόσμο των αριθμητικών στοιχείων, η καταιγίδα φαίνεται να έχει περάσει. Στην καθημερινή πραγματικότητα εκατομμυρίων ανθρώπων, όμως, η ανάκαμψη δεν έχει φτάσει ακόμα.

Αυτή η απόκλιση θέτει ερωτήματα για το κοινωνικό συμβόλαιο. Μετά από μισή δεκαετία συσσωρευμένων κλυδωνισμών – μια παγκόσμια πανδημία, την επιστροφή του πολέμου στην Ευρώπη και μια σκληρή κρίση του κόστους διαβίωσης – ένα χρόνιο άγχος έχει ριζώσει στους Ευρωπαίους πολίτες. Δεν πρόκειται πλέον για μια οξεία αντίδραση σε μια παροδική κρίση· είναι μια σταδιακή διάβρωση της οικονομικής ανθεκτικότητας και της εμπιστοσύνης στα θεσμικά όργανα της ΕΕ και των κρατών μελών της, η οποία απαιτεί μια αλλαγή προοπτικής από τα συνολικά μεγέθη στο επίπεδο των νοικοκυριών.

Το χάσμα στην ανθεκτικότητα

Η πιο ανησυχητική τάση είναι το διευρυνόμενο χάσμα μεταξύ όσων έχουν αντέξει την πρόσφατη αστάθεια και όσων αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην ΕΕ. Το 2023, το 40% των ερωτηθέντων με χαμηλό εισόδημα ανέφερε δυσκολίες στην κάλυψη των βασικών αναγκών. Μέχρι το 2025, το ποσοστό αυτό είχε ανέλθει στο 61%.

Εν τω μεταξύ, τα νοικοκυριά με υψηλό εισόδημα παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό σταθερά. Το συμπέρασμα είναι σαφές: τα οφέλη της μακροοικονομικής σταθερότητας δεν φτάνουν στο κάτω μισό της κατανομής του εισοδήματος.

Εμφανίζεται επίσης μια συμπιεσμένη μεσαία τάξη – πιο επισφαλής από ό,τι υποδηλώνουν τα γενικά στοιχεία για την απασχόληση. Σχεδόν το 40% των ατόμων ηλικίας 35 έως 64 ετών, η παραδοσιακή ραχοκοκαλιά του εργατικού δυναμικού και της φορολογικής βάσης, αναφέρουν δυσκολίες στη διαχείριση των μηνιαίων δαπανών τους. Τα οικονομικά αποθέματα έχουν σχεδόν εξαφανιστεί: το ένα τέταρτο των ερωτηθέντων δηλώνει ότι δεν έχει καθόλου αποταμιεύσεις, ενώ ένα άλλο τέταρτο έχει μόνο αρκετά για να τα βγάλει πέρα για τρεις μήνες. Για σχεδόν το ήμισυ των ερωτηθέντων, η οικονομική ανθεκτικότητα έχει γίνει πολυτέλεια.

Η στέγαση αποτελεί πλέον τον κύριο κοινωνικό κίνδυνο της εποχής μας, λειτουργώντας ως ισχυρός μηχανισμός μεταφοράς πλούτου προς τα πάνω και εδραίωσης της ανισότητας. Σε αυτό το πλαίσιο, ο ιδιωτικός τομέας ενοικίασης φέρει ένα δυσανάλογο μερίδιο του βάρους.

Τα στοιχεία δείχνουν ότι το 61% των ιδιωτών ενοικιαστών διαθέτει ελάχιστο ή καθόλου οικονομικό απόθεμα ασφαλείας. Σε αντίθεση με τους ιδιοκτήτες ακινήτων, εκτίθενται άμεσα σε διακυμάνσεις των τιμών και αυξήσεις των ενοικίων, συχνά με περιορισμένη σταθερότητα. Αυτό δεν αποτελεί απλώς ένα οικονομικό ζήτημα· αποτελεί πηγή βαθιάς στεγαστικής ανασφάλειας που εμποδίζει τον μακροπρόθεσμο προγραμματισμό. Όταν ένα νοικοκυριό δεν μπορεί να εξασφαλίσει μια στέγη πάνω από το κεφάλι του, το πρώτο θύμα είναι η αισιοδοξία…

Η ευημερία σε κρίση

Ίσως το πιο ανησυχητικό είναι η κατάσταση της συλλογικής ψυχικής υγείας στην Ευρώπη. Με βάση τον δείκτη WHO-5, τα ευρήματα της έρευνας υποδηλώνουν μια κρίση: το 57% των ερωτηθέντων – σχεδόν έξι στους δέκα – παρουσιάζουν επί του παρόντος κίνδυνο κατάθλιψης.

Τα στοιχεία δείχνουν ότι η ψυχική υγεία δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ξεχωριστό ιατρικό ζήτημα, είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες. Υπάρχει στενή συσχέτιση μεταξύ οικονομικού άγχους, στεγαστικής αβεβαιότητας και επιδείνωσης της ψυχολογικής ευεξίας. Η αισιοδοξία που αναμενόταν να επιστρέψει μετά την πανδημία δεν ήρθε ποτέ. Αντίθετα, η γεωπολιτική αβεβαιότητα και η αντιληπτή έλλειψη δικαιοσύνης στην ανάκαμψη έχουν αφήσει τους πολίτες σε κατάσταση χρόνιας ψυχολογικής πίεσης.

Αυτή η οικονομική ανασφάλεια συμβάλλει στη διάβρωση της εμπιστοσύνης στα δημοκρατικά και θεσμικά πλαίσια. Συνεπώς, οι ερωτηθέντες που βρίσκονται σε ευάλωτη θέση – οι άνεργοι, οι χαμηλόμισθοι και τα άτομα με αναπηρίες – αναφέρουν τα χαμηλότερα επίπεδα εμπιστοσύνης στις εθνικές κυβερνήσεις και στο νομικό σύστημα.

Εν τω μεταξύ, μια απογοήτευση της μέσης ηλικίας αρχίζει να εγκαθίσταται. Ενώ οι νεότερες ηλικιακές ομάδες εξακολουθούν να προσβλέπουν στην ΕΕ για την αντιμετώπιση παγκόσμιων εξωτερικών παραγόντων όπως η κλιματική αλλαγή, οι ερωτηθέντες μέσης ηλικίας έχουν σαφώς μικρότερη εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Ανοίγει ένα χάσμα μεταξύ της ρητορικής για μια ανθεκτική Ευρώπη και της πραγματικότητας της καθημερινής ζωής. Χωρίς απτές βελτιώσεις στην ασφάλεια των νοικοκυριών, αυτή η φθίνουσα αισιοδοξία αποτελεί προειδοποιητικό σημάδι για μελλοντική κοινωνική πόλωση και απομάκρυνση από τη δημοκρατία, προειδοποιεί η Eszter Sandor, διευθύντρια έρευνας στη μονάδα Κοινωνικών Πολιτικών του Eurofound.

Πέρα από τη συνολική ανάπτυξη

Το συμπέρασμα που προκύπτει από αυτές τις τάσεις είναι ότι τα συνολικά στοιχεία ανάπτυξης δεν αρκούν για να μετρήσουν την «υγεία» μιας κοινωνίας. Για να ανακτήσουμε τον αισιοδοξία που σήμερα λείπει τόσο πολύ, η προσέγγιση πρέπει να ξεπεράσει τη μακροοικονομική οπτική.

Πρώτον, η στέγαση πρέπει να αντιμετωπιστεί ως κοινωνική προτεραιότητα. Η γενική οικονομική ανάπτυξη δεν λύνει τη στεγαστική κρίση που εξαντλεί την ανθεκτικότητα των κατώτερων και μεσαίων τάξεων. Δεύτερον, η ευημερία πρέπει να ενσωματωθεί στην κοινωνική πολιτική. Η κρίση ψυχικής υγείας δεν μπορεί να επιλυθεί χωρίς να αντιμετωπιστεί η οικονομική αβεβαιότητα που την τροφοδοτεί. Τέλος, η εμπιστοσύνη πρέπει να ξαναχτιστεί μέσω της εμπειρίας. Η εμπιστοσύνη δεν καλλιεργείται μόνο μέσω στρατηγικών επικοινωνίας· αναπτύσσεται όταν οι άνθρωποι βλέπουν την οικονομική τους κατάσταση να βελτιώνεται στο τραπέζι της κουζίνας, όχι μόνο σε έναν ισολογισμό.

Ο χρόνος είναι κρίσιμος. Εάν δεν αντιμετωπιστεί το χάσμα μεταξύ των μακροοικονομικών στοιχείων και της πραγματικότητας των νοικοκυριών, η πόλωση που θα προκύψει ενδέχεται να καταστεί μόνιμο χαρακτηριστικό του ευρωπαϊκού τοπίου.