Μαφία, μύθος και τηλεόραση: Γιατί μας γοητεύουν οι μαφιόζοι

Μαφία, μαφιόζοι και σκοτεινοί αντι-ήρωες έχουν εδώ και χρόνια μια παράξενη γοητεία στην οθόνη — και ο Τόμι Σέλμπι είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Εγκληματίας, εξαρτημένος και αδίστακτος, δεν θυμίζει σε τίποτα «ήρωα», κι όμως καθηλώνει. Με την ψυχρή, απόλυτα ελεγχόμενη ερμηνεία του Κίλιαν Μέρφι, ο αρχηγός των «Peaky Blinders» εξελίχθηκε σε μια από τις πιο εμβληματικές φιγούρες της σύγχρονης τηλεόρασης. Τώρα, η ιστορία του επιστρέφει σε μορφή ταινίας, με το «Peaky Blinders: The Immortal Man», διαθέσιμο στο Netflix από τις 20 Μαρτίου.

Αντι-ήρωες που επηρεάζουν την πραγματικότητα

Οι μαφιόζοι της μυθοπλασίας, όπως ο Σέλμπι, έχουν μια παράξενη γοητεία: από τον Μάικλ Κορλεόνε του Αλ Πατσίνο στον «Νονό» μέχρι τον Τόνι Σοπράνο του Τζέιμς Γκαντολφίνι. Όπως επισημαίνει ο Αμερικανός ιστορικός Ράιαν Τζίντζερας στο βιβλίο του Mafia: A Global History, τέτοιες μορφές δεν επηρεάζουν μόνο το κοινό, αλλά και τους ίδιους τους πραγματικούς γκάνγκστερ – τον τρόπο που μιλούν, δρουν και βλέπουν τον εαυτό τους. Στην πράξη μπορεί να μην είναι τόσο χαρισματικοί, όμως, όπως και οι φανταστικοί, αποκαλύπτουν πολλά για τις κοινωνίες που τους γεννούν.

Οι μαφίες ως καθρέφτης της κοινωνίας

Κατά τον Τζίντζερας, οι μαφίες δεν είναι απλώς εγκληματικές οργανώσεις, αλλά καθρέφτης της εποχής τους – και ταυτόχρονα δύναμη που συνέβαλε στη διαμόρφωση του σύγχρονου κόσμου. Από την αρχαία Ρώμη μέχρι το σημερινό Λας Βέγκας, επαναλαμβάνονται παρόμοια μοτίβα: ισχυροί εσωτερικοί δεσμοί, αμείλικτη επιβολή κανόνων και περίπλοκες τελετουργίες μύησης.

Από τους ληστές στις οργανωμένες ομάδες

Παρότι ο όρος «μαφία» εμφανίστηκε στις αρχές του 19ου αιώνα, το φαινόμενο έχει βαθύτερες ρίζες. Οι μαφίες διαδέχθηκαν τις παλιότερες συμμορίες ληστών που επιτίθεντο σε ταξιδιώτες. Κάποιοι από αυτούς, όπως ο Μπούλλα Φέλιξ στη Ρώμη του 3ου αιώνα, έφτασαν να ελέγχουν μικρούς στρατούς. Ωστόσο, η ανοιχτή σύγκρουση με ένα οργανωμένο κράτος σπάνια κατέληγε υπέρ τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, ενσωματώθηκαν σε νεοσύστατα κράτη που χρειάζονταν ισχύ και επιρροή.

Εκεί όπου το κράτος δεν φτάνει

Με την ενίσχυση των κρατικών μηχανισμών και τη δημιουργία αστυνομίας, οι περιπλανώμενες συμμορίες περιορίστηκαν. Οι μαφίες, όμως, βρήκαν χώρο να αναπτυχθούν εκεί όπου η κρατική παρουσία ήταν αδύναμη. Στη νότια Ιταλία, για παράδειγμα, η Καμόρα κυριάρχησε στη Νάπολη και η Μαφία στη Σικελία, ενώ στην Ιαπωνία η γιακούζα στρατολογούσε άτομα από τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα, δίνοντάς τους ρόλο και ταυτότητα.

Όταν το έγκλημα συναντά την εξουσία

Συχνά, οι μαφιόζοι εξελίσσονταν παράλληλα με τα κράτη και κάποιες φορές τα εξυπηρετούσαν. Ο Ντου Γιουεσένγκ πλούτισε από το όπιο, την πορνεία και τον τζόγο στη Σαγκάη του Μεσοπολέμου και στη συνέχεια έγινε φιλάνθρωπος και σύμμαχος των εθνικιστών του Τσιάνγκ Κάι-σεκ. Ο Λάκι Λουτσιάνο βοήθησε τις αμερικανικές υπηρεσίες στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ ο Γουάιτι Μπάλτζερ συνεργάστηκε με το FBI για να πλήξει τους αντιπάλους του.

Οι απαγορεύσεις που γέννησαν τις σύγχρονες μαφίες

Αν και πολλές συμμορίες ξεκίνησαν ως απλοί εκβιαστές, καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξή τους έπαιξαν οι απαγορεύσεις: του οπίου στην Κίνα, του τζόγου στην Ιαπωνία, του αλκοόλ στις ΗΠΑ των αρχών του 20ού αιώνα. Μέσα από αυτό το περιβάλλον αναδείχθηκε και ο πρώτος παγκοσμίως διάσημος μαφιόζος, ο Αλφόνς Καπόνε, που αξιοποίησε τις ευκαιρίες στο Σικάγο της δεκαετίας του 1920 και δημιούργησε την Chicago Outfit.

Η παρακμή της μαφίας στις ΗΠΑ

Στις ΗΠΑ, η δύναμη της μαφίας άρχισε να μειώνεται στα τέλη του 20ού αιώνα. Ο νόμος RICO του 1970 έδωσε τη δυνατότητα στις αρχές να διώκουν αρχηγούς εγκληματικών οργανώσεων για τις πράξεις των υφισταμένων τους, εφόσον εντάσσονταν σε μια συνεχή εγκληματική δραστηριότητα. Την ίδια στιγμή, η αυξανόμενη προβολή ορισμένων αρχηγών –επηρεασμένων και από τις κινηματογραφικές απεικονίσεις– προκάλεσε αντιδράσεις από την παλιά φρουρά. «Χρειάστηκαν εκατό χρόνια για να χτιστεί αυτό», φέρεται να είπε ένας βετεράνος στον Τζον Γκότι. «Κι εσύ το διαλύεις σε έξι μήνες».

Η διαρκής επιρροή στην ποπ κουλτούρα

Παρά τη μείωση της ισχύος τους, η επιρροή των μαφιόζων στην ποπ κουλτούρα παραμένει ισχυρή. Στην Τουρκία, ο όρος «baba» καθιερώθηκε για τους γκάνγκστερ μετά τις ταινίες του Φράνσις Φορντ Κόπολα, ενώ σε ορισμένα καρτέλ στο Μεξικό η τριλογία «Ο Νονός» χρησιμοποιείται ακόμη ως «μάθημα» για την πίστη και την οικογένεια. Παράλληλα, τόποι βίας έχουν μετατραπεί σε τουριστικά αξιοθέατα: στο Λας Βέγκας, το Μουσείο της Μαφίας εκθέτει έναν τοίχο γεμάτο σφαίρες από τη σφαγή του 1929 εναντίον αντιπάλων του Καπόνε – και προσφέρει ειρωνικά έκπτωση σε αστυνομικούς.

*Με πληροφορίες από: Τhe Economist