«Αηδιαστικά μορφωμένοι» – Το νέο trend των social media θα μας κάνει πιο έξυπνους, ή απλά πιο ενοχλητικούς;

Το όνομα αυτού του νέου trend των social media είναι προκλητικό: «αηδιαστικά μορφωμένος».

Η ηλικία του; Περίπου 18 μηνών – τουλάχιστον ως διαδικτυακή τάση.

Η εμφάνισή του; Εξίσου αηδιαστική, αν κρίνει κανείς από τον τρόπο που προκαλεί αντιδράσεις, γράφει ο Guardian.

Δεν πρόκειται για κάποιον άνθρωπο, αλλά για ένα πολιτισμικό φαινόμενο που γεννήθηκε, μεγάλωσε και εξαπλώθηκε μέσα στα social media, με αιχμή του δόρατος το Reddit και το TikTok.

Ο όρος «αηδιαστικός» (στα αγγλικά gross) εδώ δεν χρησιμοποιείται τυχαία. Προέρχεται από τη λατινική λέξη grossus, που σημαίνει πυκνός, ογκώδης, ακατέργαστος. Και κάπως έτσι αντιμετωπίζεται από πολλούς: ως κάτι υπερβολικό, επιδεικτικό, σχεδόν ενοχλητικό. Όχι επειδή αφορά τη γνώση αυτή καθαυτή, αλλά επειδή συχνά συνοδεύεται από την ανάγκη επίδειξής της.

Δεν φταίει η γνώση, αλλά η επίδειξη

Το πρόβλημα, όπως συχνά συμβαίνει, δεν είναι η ουσία αλλά το περιτύλιγμα.

@sedodiaries hi my swans it’s time to get disgustingly educated in 2026 🦢 #2026planning #feminineenergy ♬ Brandenburg Concerto No. 3 in G major(1450264) – Yusuke

Κανείς δεν ενοχλείται πραγματικά από το γεγονός ότι κάποιος διαβάζει, μαθαίνει ή προσπαθεί να βελτιώσει τον εαυτό του. Αυτό που προκαλεί αντιδράσεις είναι όταν αυτή η διαδικασία μετατρέπεται σε δημόσιο θέαμα, σε κάτι που «τρίβεται στα μούτρα» των άλλων.

Ο «αηδιαστικά μορφωμένος» δεν είναι απλώς μορφωμένος. Είναι εκείνος που αισθάνεται την ανάγκη να το δηλώσει, να το αποδείξει και – κυρίως – να το καταγράψει σε μορφή περιεχομένου.

Δεν τον κάνει έτσι το σχολείο ή το πανεπιστήμιο. Τον κάνει η συνειδητή, σχεδόν εμμονική, επιθυμία αυτοβελτίωσης και η ανάγκη να φανεί αυτή η προσπάθεια.

Από το Reddit στο TikTok

Το 2024, σε διάφορες γωνιές του Reddit άρχισαν να εμφανίζονται οδηγοί με τίτλους του τύπου «πώς να γίνεις αηδιαστικά μορφωμένος».

Λίστες με βιβλία, δοκίμια μη μυθοπλασίας, κλασικές ταινίες και φιλοσοφικά κείμενα υπόσχονταν πνευματική αναβάθμιση. Μέχρι εκεί, όλα έμοιαζαν ακίνδυνα – ακόμη και χρήσιμα.

Σύντομα όμως, το φαινόμενο ξέφυγε από τα φόρουμ και πέρασε στο TikTok. Εκεί, influencers άρχισαν να προτείνουν συγκεκριμένα βιβλία για να «ανεβάσει» κανείς το γνωστικό του επίπεδο: από την ελληνική μυθολογία και την αρχαία Αίγυπτο μέχρι τη συναισθηματική νοημοσύνη και τους κύκλους μαζικής εξαφάνισης. Η γνώση μετατράπηκε σε σύντομο βίντεο, σε checklist, σε αισθητικά πλάνα με καφέ, σημειωματάρια και υπογραμμισμένες σελίδες.

Η ψευδαίσθηση της βαθιάς σκέψης

Τι ακριβώς είναι το πρόβλημα με αυτό; Άλλωστε, πρόκειται απλώς για διάβασμα βιβλίων – κάτι που οι άνθρωποι κάνουν εδώ και χιλιάδες χρόνια χωρίς να το αναρτούν στο διαδίκτυο. Η διαφορά είναι ότι πλέον η ανάγνωση και η μάθηση παρουσιάζονται ως δείκτες ανωτερότητας, σχεδόν ως απόδειξη εξαιρετικής ευφυΐας.

Στην πραγματικότητα, αυτό που συχνά προβάλλεται δεν είναι τόσο η γνώση όσο η ικανότητα συγκέντρωσης. Σε έναν κόσμο γεμάτο ειδοποιήσεις, το να μπορεί κάποιος να αποσυνδεθεί από το κινητό του και να διαβάσει θεωρείται κατόρθωμα. Έτσι, η «αηδιαστική μόρφωση» καταλήγει να σημαίνει περισσότερο έλεγχο παρορμήσεων παρά βαθιά κατανόηση.

@romcomsqueen a little something on being «disgustingly well-read/well-educated» and the dangers of aestheticizing intelligence 🤓 because yes it is that deep! and critiquing culture makes u smart #videoessay #thoughtdaughter #personalcurriculum ♬ original sound – angel 🪽 gen z culture critic

Ο κίνδυνος του «ψευδοδιανοουμενισμού»

Εδώ ακριβώς ελλοχεύει ο μεγαλύτερος κίνδυνος: ο ψευδοδιανοουμενισμός. Όταν η γνώση γίνεται μέσο για likes, το περιεχόμενό της κινδυνεύει να αδειάσει. Η ουσιαστική κατανόηση αντικαθίσταται από επιφανειακές αναφορές, αποσπάσματα και «fun facts» που εντυπωσιάζουν αλλά δεν εμβαθύνουν.

Υπάρχει ο φόβος ότι η πραγματική πνευματική προσπάθεια θα δώσει τη θέση της στην επιθυμία να φαίνεται κανείς έξυπνος, αντί να είναι. Να γνωρίζει την ετυμολογία μιας λέξης όχι επειδή τον ενδιαφέρει, αλλά επειδή αυτό λειτουργεί ως κοινωνικό σήμα ανωτερότητας.

Μια αρχή, έστω και ατελής

Κι όμως, παρά τις εύλογες ανησυχίες, το φαινόμενο δεν είναι απαραίτητα καταδικαστέο. Σε μια εποχή συνεχούς διάσπασης προσοχής, ακόμη και η επιφανειακή επαφή με βιβλία και ιδέες μπορεί να λειτουργήσει ως αφετηρία. Κάποιοι ίσως ξεκινήσουν για το αισθητικό TikTok και καταλήξουν να διαβάζουν ουσιαστικά.

Ακόμη κι αν η γνώση αναζητείται αρχικά για λάθος λόγους, δεν παύει να είναι γνώση. Το ερώτημα δεν είναι αν είναι «cool» να είσαι αηδιαστικά μορφωμένος, αλλά αν υπάρχει διάθεση να περάσει κανείς από την επίδειξη στην κατανόηση.

@mia_yilin Everyone’s talking about becoming disgustingly overeducated 🤓💫 Here’s how to actually do it (and make it fun) — save for later! #MetaPartner #productivity #selfimprovement #mindset #studytok ♬ original sound – Mia Yilin

Η ειρωνεία της εποχής

Η τελική ειρωνεία; Πολλοί από όσους παρουσιάζονται ως αηδιαστικά μορφωμένοι αντλούν τις πληροφορίες τους από εργαλεία όπως το ChatGPT.

Η «αηδιαστική νοημοσύνη» συχνά εξωτερικεύεται σε αλγόριθμους, κάνοντας το φαινόμενο ακόμη πιο σύνθετο.

Ίσως τελικά το μόνο πραγματικά αηδιαστικό να μην είναι η μόρφωση, αλλά η ανάγκη να αποδειχθεί.

Και αυτό είναι κάτι που καμία λίστα βιβλίων δεν μπορεί να λύσει.