Επιβατιδίνη – Τι γνωρίζουμε για το «δηλητήριο βατράχου» που φέρεται να σκότωσε τον Αλεξέι Ναβάλνι

Η επιβατιδίνη, το δηλητήριο με το οποίο η Ρωσία φέρεται να σκότωσε τον ηγέτη της αντιπολίτευσης Αλεξέι Ναβάλνι, είχε αρχικά θεωρηθεί άκρως υποσχόμενη ως παυσίπονο, 200 φορές πιο ισχυρό από τη μορφίνη. Δεν χρησιμοποιήθηκε όμως ποτέ ως φάρμακο, καθώς ακόμα και η ελάχιστη θεραπευτική δόση θα μπορούσε να προκαλέσει θάνατο.

Παρόμοια στη δομή της με τη νικοτίνη, η επιβαταδίνη ενεργοποιεί υποδοχείς στη νευρομυϊκή σύναψη, εκεί όπου τα νεύρα συνδέονται με τους μυς. Προκαλεί έτσι μούδιασμα και τελικά πλήρη παράλυση, με τον θάνατο να προκαλείται από ασφυξία λόγω διακοπής της αναπνοής.

Η επιβατιδίνη πήρε το όνομά της από τον βάτραχο Epipedobates anthonyi (επιπεδοβάτης του Άντονι, κεντρική εικόνα), ενδημικό είδος του Εκουαδόρ και του Περού, από τον οποίο απομονώθηκε το 1974. Αργότερα εντοπίστηκε στο δέρμα και άλλων δηλητηριωδών βατράχων της Κεντρικής και Νότιας Αμερικής.

Παρόλα αυτά, κανένα από τα είδη αυτά δεν είναι δηλητηριώδες όταν εκτρέφεται στο εργαστήριο. Σήμερα οι επιστήμονες πιστεύουν ότι τα βατράχια συσσωρεύουν στο δέρμα τους το δηλητήριο που προσλαμβάνουν καταναλώνοντας κάποιον άλλο, μέχρι σήμερα άγνωστο, οργανισμό, πιθανώς κάποιο έντομο.

Aν και η προέλευση της επιβατιδίνης παραμένει άγνωστη, δεκάδες μέθοδοι παραγωγής της στο εργαστήριο έχουν δημοσιευτεί μέχρι σήμερα.

Και η Ρωσία σίγουρα έχει κάποια εμπειρία με το δηλητήριο. Το 2013, ερευνητές του Ρωσικού Επιστημονικού Ινστιτούτου Οργανικής Χημείας και Τεχνολογίας δημοσίευσαν μελέτη για την αναλγητική δράση της επιβατιδίνης.

Όπως επισήμαναν οι New York Times, στο τέλος του Ψυχρού Πολέμου το Ινστιτούτο είχε αναλάβει την επίβλεψη της καταστροφής των χημικών όπλων της Ρωσίας.

Ένα από αυτά ήταν το νόβιτσοκ, το οποίο χρησιμοποιήθηκε το 2020 σε απόπειρα δολοφονίας κατά του Ναβάλνι, σύμφωνα με γερμανούς ειδικούς που τον εξέτασαν κατά την ανάρρωσή του στο Βερολίνο. Το νόβιτσοκ είχε επίσης χρησιμοποιηθεί κατά του πρώην πράκτορα Σεργκέι Σκριπάλ και της κόρης του το 2018 στη Βρετανία.

Το 2020, η Ευρωπαϊκή Ένωση επέβαλε κυρώσεις κατά του ρωσιικού ινστιτούτου για τη χρήση του νόβιτσοκ.

«Εάν η επιβατιδίνη, μια τοξίνη, χρησιμοποιήθηκε πράγματι για δηλητηρίαση του Αλεξέι Ναβάλνι, αυτό θα παραβίαζε τη Συνθήκη για τα Βιολογικά και Τοξικά Όπλα του 1972 και τη Συνθήκη για τα Χημικά Όπλα του 1993» δήλωσε στον Guardian ο Άλαστερ Χέι, ομότιμος καθηγητής περιβαλλοντικής τοξικολογίας στο Πανεπιστήμιο του Λιντς.

Η Ρωσία έχει επικυρώσει και τις δύο συνθήκες, επισήμανε.

Ο Αλεξέι Ναβάλνι πίσω από αλεξίσφαιρο τζάμι σε δικαστήριο της Μόσχας στις 2 Φεβρουαρίου 2021 (Reuters)

Λαθραία δείγματα

Ο Ναβάλνι πέθανε μυστηριωδώς σε φυλακή υψίστης ασφάλειας στη ρωσική Αρκτική το 2024, με τη Ρωσία να αποδίδει τον θάνατό του σε «φυσικά αίτια». Περίπου μια εβδομάδα αργότερα, η σορός του παραδόθηκε στη μητέρα του.

Τον περασμένο Σεπτέμβριο, η χήρα του Ναβάλνι, Γιούλια Ναβάλναγια, δήλωσε ότι οι συνεργάτες της είχαν καταφέρει να μεταφέρουν λαθραία δείγματα εκτός Ρωσίας, και ότι δύο εργαστήρια που δεν κατονόμασε είχαν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι δηλητηριάστηκε.

Όπως είπε, μια φωτογραφία από το κελί του πρώην συζύγου της έδειχνε εμετό στο πάτωμα, ενώ επίσημες αναφορές έδειχναν ότι πέντε εργαζόμενοι της φυλακής κατέθεσαν πως ο Ναβάλνι έκανε εμετό και είχε σπασμούς λίγο πριν πεθάνει.

To Σάββατο, πέντε ευρωπαϊκές κυβερνήσεις –Βρετανία, Γαλλία, Γερμανία, Σουηδία και Ολλανδία- εξέδωσαν κοινή ανακοίνωση σύμφωνα με την οποία τα βιολογικά δείγματα του Ναβάλνι βρέθηκαν να περιέχουν επιβατιδίνη.

«Μόνο η ρωσική κυβέρνηση είχε τα μέσα, το κίνητρο και την ευκαιρία να χρησιμοποιήσει αυτή τη θανατηφόρα τοξίνη εναντίον του Αλεξέι Ναβάλνι κατά τη διάρκεια της φυλάκισής του στη Ρωσία» έγραφε η κοινή ανακοίνωση.

Μιλώντας σε δημοσιογράφους την ίδια ημέρα, η Ναβάλναγια έκανε λόγο για δικαίωση: «Θέλω να επαναλάβω: ο Βλαντιμίρ Πούτιν σκότωσε τον σύζυγό μου, Αλεξέι Ναβάλνι, χρησιμοποιώντας χημικό όπλο. Δεν είναι βέβαια είδηση ότι ο Βλαντιμίρ Πούτιν είναι δολοφόνος, τώρα όμως έχουμε ακόμα μια απόδειξη».

Η Μόσχα αρνήθηκε τις κατηγορίες.

Ο Ναβάλνι, σύμφωνα με συνεργάτες του, βρισκόταν κοντά στο να απελευθερωθεί στο πλαίσιο συμφωνίας ανταλλαγής κρατουμένων με τη Δύση λίγο πριν πεθάνει. Το Κρεμλίνο, λένε οι συνεργάτες του, τον δολοφόνησε για να τον ξεφορτωθεί οριστικά χωρίς να επηρεαστούν οι διαπραγματεύσεις για τη συμφωνία ανταλλαγής.

Τον Αύγουστο του 2024, λίγους μήνες μετά τον θάνατο του Ναβάλνι τον Φεβρουάριο, η Ρωσία και η Λευκορωσία απελευθέρωσαν και έστειλαν στην Τουρκία 16 άτομα, ανάμεσά τους και πολιτικοί κρατούμενοι.

Κεντρική εικόνα: Ruben Undheim / CC BY-SA 2.0