ΙΝΕ-ΓΣΕΕ: Η κατοικία από κοινωνικό δικαίωμα μετατρέπεται σε μέσο κοινωνικού αποκλεισμού

Η νέα ενδιάμεση έκθεση του ΙΝΕ-ΓΣΕΕ «Η ελληνική Οικονομία και η Απασχόληση» για το 2025,  συνέπεσε χρονικά με τον απολογισμό κυβερνητικού έργου για το ίδιο έτος.

Διαβάζοντας τα δύο κείμενα, βλέπουμε ότι στατιστικά δεδομένα επιδέχονται διαφορετικής ανάγνωσης, ανάλογα σε ποια πλευρά του φράχτη στέκεσαι.

Το 2025 όπως το παρουσιάζει η κυβέρνηση (δείτε εδώ) ήταν ένα έτος προόδου, ανάπτυξης, συνοχής, σύγκλισης με την Ευρώπη και με τουλάχιστον 40 «κορυφαίες στιγμές». Δηλαδή σχεδόν κάθε εβδομάδα είχαμε ραντεβού με την Ιστορία, ασχέτως αν το καταλαβαίναμε ή όχι.

Το 2025 όπως το παρουσιάζει το ΙΝΕ-ΓΣΕΕ (εδώ), ήταν μια χρονιά κατά την οποία η Ελλάδα αντί να γεφυρώσει το χάσμα με την ΕΕ, συνέχισε να χάνει έδαφος έναντι των άλλοτε φτωχότερων γειτόνων της στα Βαλκάνια και των χωρών του πρώην «σοβιετικού μπλοκ», στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη. Το χάσμα διευρύνθηκε σε μια σειρά κρίσιμους δείκτες στην αγορά εργασίας, που αποτυπώνουν μεταξύ άλλων «την κλαδική διάρθρωση της απασχόλησης, την αγοραστική δύναμη των εργαζομένων και τις συνθήκες διαβίωσής τους».

Ένας ζωτικός τομέας, στον οποίο αποτυπώνεται ανάγλυφα, το πώς η ανάπτυξη δεν ήρθε για όλους, είναι η στέγαση.

Από βασικό κοινωνικό αγαθό, η στέγαση έχει εξελιχθεί σε πεδίο έντονων κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων, διαπιστώνει η ΓΣΕΕ, βάζοντας κάτω τα δεδομένα. Η χώρα μας καταγράφει συστηματικά τις χειρότερες επιδόσεις στην ΕΕ όσον αφορά την οικονομική επιβάρυνση των νοικοκυριών από το κόστος στέγασης.

Ανάπτυξη χωρίς ευημερία

Το γεγονός ότι πάνω από το ένα τρίτο του διαθέσιμου εισοδήματος κατευθύνεται στη στέγαση, ενώ για τα μονοπρόσωπα νοικοκυριά το ποσοστό αυτό υπερβαίνει το 50% συνιστά ένδειξη αναπτυξιακής δυσλειτουργίας, σημειώνει το ΙΝΕ-ΓΣΕΕ.

Η μεγάλη επιβάρυνση του στεγαστικού κόστους, ιδιαίτερα για τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα, λειτουργεί ως διαδικασία αναδιανομής εισοδήματος σε βάρος των πιο ευάλωτων κοινωνικών ομάδων. Μια επιβάρυνση που πλήττει δυσανάλογα, τα φτωχότερα νοικοκυριά, τους ενοικιαστές, τα μονοπρόσωπα νοικοκυριά και τις οικογένειες με ανήλικα παιδιά.

«Χωρίς ριζική αναθεώρηση της στεγαστικής πολιτικής, ρύθμιση της αγοράς και αντιμετώπιση της εμπορευματοποίησης της κατοικίας, η «ανάπτυξη» στην Ελλάδα θα συνεχίσει να βιώνεται από την κοινωνική πλειονότητα ως παράγοντας ανασφάλειας και όχι ευημερίας», καταλήγει η έκθεση του Ινστιτούτου.

Η στέγαση ως μηχανισμός κοινωνικού αποκλεισμού

Το πλέον ανησυχητικό εύρημα της έκθεσης, είναι ότι «η στέγαση, από θεμελιώδες κοινωνικό δικαίωμα, κινδυνεύει να παγιωθεί ως μηχανισμός κοινωνικού αποκλεισμού».

Το ερώτημα που θέτει το ΙΝΕ-ΓΣΕΕ είναι απλό, καθημερινό και συγχρόνως βαθιά πολιτικό:

«Θέλουμε μια ανάπτυξη που αποτυπώνεται σε ορισμένους συμβατικούς μακροοικονομικούς δείκτες ή μια ανάπτυξη που βελτιώνει τις ζωές των ανθρώπων;».

Από την απάντηση κρίνεται, μεταξύ άλλων, και  το αν η στέγαση θα είναι δικαίωμα ή προνόμιο. «Η οικονομία της αξιοπρέπειας υπερβαίνει τα συμβατικά οικονομικά μεγέθη. Αφορά την ασφάλεια, την αξιοπρεπή διαβίωση και τη συνοχή της κοινωνίας», καταλήγουν οι ερευνητές του Ινστιτούτου.

Το να πληρώνεις πάνω από τον μισό μισθό σου, μόνο και μόνο για να έχεις ένα κεραμίδι πάνω από το κεφάλι σου, δεν συνιστά αξιοπρεπή διαβίωση, αλλά μάχη για επιβίωση.

Χειρότερα από τη Βουλγαρία και στη στέγαση

Από τον Σεπτέμβριο του 2021 μέχρι το Σεπτέμβριο του 2025, οι τιμές που σχετίζονται με τη στέγαση αυξήθηκαν κατά 25,1%. Τα ενεργειακά κόστη  – ηλεκτρικό ρεύμα, φυσικό αέριο και καύσιμα για θέρμανση – εκτινάχθηκαν κατά 31,4%. Παρότι υπήρξε μια προσωρινή ανακούφιση στα τέλη του 2022, από τις αρχές του 2023 οι τιμές συνεχίζουν να ανεβαίνουν σταθερά.

Τα ενοίκια, αυξήθηκαν κατά 24,5% – με ρυθμό διπλάσιο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο που είναι στο 12%.  Ακόμα και οι δαπάνες για επισκευές και συντήρηση των κτιρίων ανέβηκαν κατά 18,1%.

Το 2024, οι Έλληνες ξόδευαν το 35,5% του διαθέσιμου εισοδήματός τους για τη στέγαση – το υψηλότερο ποσοστό σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Συγκριτικά,  στη Βουλγαρία, που έχουν χαμηλότερους μισθούς από την Ελλάδα, ξοδεύουν μόλις το 19,3% για στέγαση. Η διαφορά των 16,2 ποσοστιαίων μονάδων δείχνει πόσο δυσανάλογα επιβαρυμένοι είναι οι Έλληνες.

Οι μεγάλοι χαμένοι

Τα μονοπρόσωπα νοικοκυριά βρίσκονται σε απελπιστική κατάσταση: δαπανούν το 51,1% του εισοδήματός τους για στέγαση.

Οι τετραμελείς οικογένειες (δύο γονείς με δύο παιδιά) ξοδεύουν το 34,8% – και πάλι το χειρότερο ποσοστό στην ΕΕ.

Υπάρχει όμως και ένας πιο σκληρός δείκτης: το ποσοστό «υπερβολικής επιβάρυνσης». Αυτό μετρά πόσοι άνθρωποι ξοδεύουν πάνω από το 40% του εισοδήματός τους για στέγαση – ένα όριο που θεωρείται ασφυκτικό.

Στην Ελλάδα, το 2024, το 28,9% του πληθυσμού ζούσε κάτω από αυτές τις συνθήκες. Σχεδόν ένας στους τρεις δηλαδή βρίσκεται σε κατάσταση στεγαστικής ασφυξίας, παρότι το ποσοστό έχει μειωθεί από το 36,2% του 2019.

Για τα μονοπρόσωπα νοικοκυριά, το ποσοστό φτάνει το εκπληκτικό 65,1% – σχεδόν δύο στους τρεις. Η δεύτερη χειρότερη χώρα, η Δανία, έχει 38,8%. Η διαφορά είναι τεράστια.

Διευρύνονται οι ανισότητες

Η στεγαστική κρίση δεν χτυπά όλους το ίδιο. Το 88,6% των ανθρώπων που ανήκουν στο φτωχότερο 20% του πληθυσμού ξοδεύουν πάνω από το 40% του εισοδήματός τους για στέγαση. Στον μέσο όρο της ΕΕ, το αντίστοιχο ποσοστό είναι μόλις 27,8%.

Αντίθετα, για το πλουσιότερο 20%, το ποσοστό έπεσε από 9,5% το 2019 στο μόλις 1,4% το 2024. Αυτή η απόκλιση δείχνει ξεκάθαρα ότι η στεγαστική κρίση διευρύνει τις ανισότητες: οι φτωχοί πνίγονται, ενώ οι εύποροι σχεδόν δεν επηρεάζονται.

Οι ενοικιαστές υποφέρουν περισσότερο: το 37,4% αντιμετωπίζει υπερβολική επιβάρυνση (τρίτο χειρότερο ποσοστό στην ΕΕ). Αλλά ακόμα και όσοι έχουν δικό τους σπίτι χωρίς δάνειο δεν γλιτώνουν: το 25,7% βρίσκεται σε στεγαστική ασφυξία – το υψηλότερο ποσοστό σε ολόκληρη την Ευρώπη.