Μενέλαος Λουντέμης: Αν δεν λέγαμε τα «όχι» και τα «ποτέ»

Ό,τι αγαπήσαμε

Τον αγαπήσαμε, πολύ τον αγαπήσαμε
αυτόν τον απαίσιο – αυτόν τον θεσπέσιο –
κόσμο μας.
Τον αγαπήσαμε κι ας τον βλέπαμε
πίσω απ’ τα σίδερα.

Αγαπήσαμε τις χειροπέδες μας
πιο πολύ κι απ’ τα βραχιόλια
που θα βάζαμε στα χέρια της αγαπημένης
κι ας ζύγιζαν πολύ πιο βαριά
(είκοσι καράτια δάκρυα!)

Μα αν δε λέγαμε «όχι» τότε
αν δε λέγαμε τότε «ποτέ»
οι αλυσίδες που αρνηθήκαμε
θα δένανε τα χέρια των παιδιών μας.

Και τα βιβλία μας, αυτά που γράψαμε
για τον έφηβο του «Τώρα» και του «Αύριο»
για τον έφηβο του σημερινού
και για τον έφηβο του αυριανού – Αιώνα
αν δεν λέγαμε τα «όχι» και τα «ποτέ»
τότε τα βιβλία μας
θα ’πεφταν απ’ τα χέρια τους ντροπιασμένα.
Όσο για σένα, ωραίε ψαλμωδέ του Στίχου,
αν δεν έχεις τη δύναμη,
αν δεν έχεις την τόλμη –
να δείξεις ένα δρόμο…
Κόψε καλύτερα το χέρι σου!
Μη δείχνεις το γκρεμό!

*Από την ποιητική συλλογή του Μενέλαου Λουντέμη «Κοντσέρτο για δυο μυδράλια κι ένα αηδόνι» (1973).

Ο Μενέλαος Λουντέμης (φιλολογικό ψευδώνυμο του Δημήτρη Μπαλάσογλου ή Βαλασιάδη) είχε γεννηθεί στην Αγία Κυριακή, χωριό της μικρασιατικής Γιάλοβας (Αιγιαλού), το 1912 (κατ’ άλλη εκδοχή, το 1906).

Γόνος εύπορης οικογένειας της Πόλης, ο Λουντέμης ήταν το μοναδικό αγόρι από τα πέντε παιδιά του Γρηγόρη Μπαλάσογλου (μετονομάστηκε σε Βαλασιάδη μετά την εγκατάστασή του στην Ελλάδα) και της Δόμνας Τσουφλίδη.

Το 1924, με την ανταλλαγή των πληθυσμών, η οικογένειά του εγκατέλειψε την Πόλη και εγκαταστάθηκε στον Εξαπλάτανο, χωριό κοντά στην Έδεσσα.

Λόγω της χρεοκοπίας της οικογένειάς του ο Λουντέμης αναγκάστηκε να εργαστεί σκληρά από τα μικράτα του, για να εξασφαλίσει τα απαραίτητα για την επιβίωσή του.

Αφού προηγήθηκαν συνεχείς μετακινήσεις της οικογένειάς του, ο Λουντέμης εγκαταστάθηκε τελικά στην Αθήνα, όπου συνδέθηκε στενά με τον Κώστα Βάρναλη, τον Άγγελο Σικελιανό και τον Μιλτιάδη Μαλακάση, παρακολουθώντας παράλληλα μαθήματα στη Φιλοσοφική Σχολή ως ακροατής.

Επί Κατοχής ο Λουντέμης έλαβε μέρος στον αντιστασιακό αγώνα ως μέλος του ΕΑΜ, ενώ διετέλεσε και γραμματέας της Οργάνωσης Διανοουμένων του ΕΑΜ.

Κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου συνελήφθη, κατηγορήθηκε για εσχάτη προδοσία και καταδικάστηκε σε θάνατο, αλλά η ποινή του δεν εκτελέστηκε.

Ακολούθως εκτοπίστηκε στη Μακρόνησο και τον Αϊ-Στράτη, ενώ το 1956 πέρασε από δίκη, με την κατηγορία ότι το βιβλίο του «Βουρκωμένες μέρες» ήταν ανατρεπτικού περιεχομένου.

Το 1958 ο Λουντέμης κατέφυγε στη Ρουμανία, όπου έμελλε να ζήσει αυτοεξόριστος έως το 1976, πραγματοποιώντας εκ παραλλήλου αρκετά ταξίδια.

Το 1960 αφαιρέθηκε από τον Λουντέμη η ελληνική ιθαγένεια ύστερα από απόφαση (διάταγμα της 26ης Αυγούστου 1960) που έλαβε η τότε κυβέρνηση Κωνσταντίνου Καραμανλή βάσει ενός παλαιού ψηφίσματος του Εμφυλίου (ΛΖ’ του 1947).

Το 1976 ο Λουντέμης ανέκτησε την ελληνική ιθαγένεια και επέστρεψε στην πατρίδα.

Ο Λουντέμης πρωτοεμφανίστηκε στο πεδίο της λογοτεχνίας σε πολύ νεαρή ηλικία, αρχικά στην εφημερίδα «Αγροτική Ιδέα» της Έδεσσας (υπογράφοντας ως Τάκης Βαλασιάδης) και στη συνέχεια (περί το 1930, με δημοσιεύσεις ποιημάτων και διηγημάτων) στο περιοδικό «Νέα Εστία».

Πρώτη φορά χρησιμοποίησε το ψευδώνυμό του το 1934, όταν δημοσιεύτηκε το διήγημά του «Μια νύχτα με πολλά φώτα κάτω από μια πόλη με πολλά αστέρια».

Το 1938 εξέδωσε τη συλλογή διηγημάτων «Τα πλοία δεν άραξαν», για την οποία τιμήθηκε με το Α’ Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας.

Η συγγραφική δραστηριότητά του καλύπτει όλα σχεδόν τα είδη του γραπτού λόγου (πεζογραφία, ποίηση, δοκίμιο, θέατρο, παιδική και ταξιδιωτική λογοτεχνία, μετάφραση κ.ά.).

Ο Λουντέμης ανήκει στη χορεία των λογοτεχνών του Μεσοπολέμου που στράφηκαν προς τον κοινωνικό ρεαλισμό. Η ιδιοτυπία του έργου του εντοπίζεται στον «ερασιτεχνικό» τρόπο γραφής, τον οποίον υπηρέτησε ενσυνειδήτως, καθώς ο ίδιος υποστήριζε πως δεν τον ενδιέφερε η Τέχνη, δηλαδή ο τρόπος γραφής αυτός καθαυτόν, αλλά η καταγραφή της ωμής πραγματικότητας και η ανάδειξη της κοινωνικής ανισότητας.

Εκκινώντας κατά κανόνα από τα προσωπικά του βιώματα, ο Λουντέμης αναδεικνύει τις δυσμενείς συνθήκες διαβίωσης των πλέον ασθενών κοινωνικών ομάδων, ενώ δεν αποφεύγει να αναμετρηθεί με τη μοναξιά, τη δυστυχία του κόσμου και τον ανεκπλήρωτο έρωτα.

Τα έργα του διακρίνονται για την αφηγηματική δύναμή τους, τη ρεαλιστική απεικόνιση τοπίων και προσώπων, τη βιωματική γραφή, τα ηθογραφικά και συμβολικά στοιχεία τους.

Βιβλία του Λουντέμη μεταφράστηκαν σε πολλές χώρες, προπάντων της Ανατολικής Ευρώπης, ενώ ορισμένα ποιήματά του μελοποιήθηκαν.

Ο Μενέλαος Λουντέμης απεβίωσε στην Αθήνα στις 22 Ιανουαρίου 1977.