Καίσαρ Αλεξόπουλος: Αυστηρός αλλά και δίκαιος

Στις 27 Μαρτίου 2010 απεβίωσε υπερεκατοντούτης ο ακαδημαϊκός Καίσαρ Αλεξόπουλος, διακεκριμένος φυσικός, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και επί 35 συναπτά έτη διευθυντής του Εργαστηρίου Φυσικής του αρχαιότερου πανεπιστημιακού ιδρύματος της χώρας.

Ο Αλεξόπουλος, που είχε γεννηθεί στην Πάτρα στις 10 Νοεμβρίου 1909, φοίτησε από το 1926 έως το 1932 στο Πολυτεχνείο της Ζυρίχης, από το οποίο έλαβε δίπλωμα μηχανολόγου μηχανικού το 1930 και δίπλωμα φυσικού το 1932.

Το 1935, κι αφού αναγορεύτηκε διδάκτωρ των Φυσικών Eπιστημών του Πολυτεχνείου της Ζυρίχης, επέστρεψε στην Ελλάδα.

Το 1936 εξελέγη υφηγητής και το 1939 τακτικός καθηγητής Φυσικής στο Πανεπιστήμιο Aθηνών, όπου έμελλε να ασκήσει διδακτικό έργο έως το 1974.

Φωτογραφικό στιγμιότυπο από το προσωπικό αρχείο του Διονύση Μαρίνου (πηγή: users.sch.gr/kassetas)

Την περίοδο 1970-1972 ο Αλεξόπουλος διετέλεσε πρύτανης του Πανεπιστημίου Aθηνών (υπέβαλε την παραίτησή του το 1972 αντιδρώντας στις επεμβάσεις τού τότε δικτατορικού καθεστώτος στα πανεπιστήμια), ενώ το 1979 διετέλεσε πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών (είχε εκλεγεί τακτικό μέλος της από το 1963).

Κατά τη μακρά επιστημονική σταδιοδρομία του εργάστηκε στην Πυρηνική Φυσική και στη Φυσική Στερεάς Καταστάσεως, δημοσιεύοντας πληθώρα εργασιών σε έγκυρα διεθνή επιστημονικά περιοδικά.

Συνέγραψε πολυάριθμα διδακτικά βιβλία Φυσικής για όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες.

Ο Αλεξόπουλος συνεργάστηκε ερευνητικώς με τους Παναγιώτη Βαρώτσο (έτος γεννήσεως 1947) και Κωνσταντίνο Νομικό (1943-2021) στη μελέτη του στερεού φλοιού της Γης (μέθοδος ΒΑΝ, πειραματικό σύστημα για την πρόγνωση σεισμών).

Ξεχωριστής αναφοράς χρήζει η ορειβατική και χιονοδρομική δράση του Αλεξόπουλου (υπήρξε ένα από τα μέλη της πρώτης γενιάς ελλήνων ορειβατών, τη δεκαετία του ’30), που ευτύχησε να αποκτήσει στο διάβα της ζωής του μια πολύτιμη σύντροφο (τη σύζυγό του, Ελένη Ζάχου), ένα γιο και δύο εγγόνια.

Σε εκδήλωση που είχε τελεστεί στην Ακαδημία Αθηνών στις 30 Απριλίου 2009, προκειμένου να τιμηθεί η εκατονταετηρίδα από τη γέννηση του καθηγητή Καίσαρος Αλεξόπουλου, ο ομότιμος καθηγητής Αστρονομίας στο ΕΚΠΑ Γεώργιος Κοντόπουλος (εξ Αιγίου ορμώμενος), τακτικό μέλος της Ακαδημίας από το 1997 (Τάξις των Θετικών Επιστημών) και διατελέσας πρόεδρος του ανώτατου πνευματικού ιδρύματος της χώρας (2012), είχε πει στο πλαίσιο της εκφωνηθείσης ομιλίας του τα ακόλουθα (πηγή: Εργαστήριο Φυσικής «Καίσαρ Δ. Αλεξόπουλος»/Τμήμα Φυσικής/ΕΚΠΑ, physlab.phys.uoa.gr):

Θὰ πῶ μόνο μερικὲς προσωπικὲς ἀναμνήσεις μου ἀπὸ τὸν Καθηγητὴ Καίσαρα Ἀλεξόπουλο. Ὁ Καίσαρ Ἀλεξόπουλος ὑπῆρξε ἕνας κατ᾿ ἐξοχὴν καθηγητὴς στὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν. Ἐδίδαξε Φυσικὴ σὲ πάρα πολλὲς γενεὲς φοιτητῶν. Θυμᾶμαι, ὅταν ἤμουν πρωτοετὴς φοιτητής, ὅτι τὸ ἀμφιθέατρο τῆς ὁδοῦ Σόλωνος ἦταν γεμάτο ἀσφυκτικὰ σὲ κάθε του μάθημα. Δύο ἦσαν τότε οἱ βασικοὶ καθηγητὲς Φυσικῆς, ὁ ἀείμνηστος Δ. Χόνδρος καὶ ὁ Κ. Ἀλεξόπουλος. Ὁ Χόνδρος διάνθιζε τὸ μάθημά του μὲ ἱστορίες, μὲ ἀνέκδοτα, μὲ παραδείγματα ποὺ μᾶς ἄρεσαν καὶ μᾶς ἐντυπωσίαζαν, ἀλλὰ ὁ Κ. Ἀλεξόπουλος μᾶς μάθαινε Φυσικὴ συστηματικά, τὸ ἕνα κεφάλαιο μετὰ τὸ ἄλλο. Εἶχα σαφῆ τὴν αἴσθηση μετὰ ἀπὸ κάθε μάθημα ὅτι σήμερα ἔμαθα αὐτὸ καὶ αὐτό. Ὑπῆρχαν βέβαια καὶ τὰ βιβλία του, τὰ ὁποῖα ἦσαν ἐξαιρετικά, καὶ δὲν ἄφηναν σὲ τίποτα ἀμφιβολίες. Ὁ Κ. Ἀλεξόπουλος δημιούργησε μία παράδοση ποὺ παρέμεινε ζωντανὴ μέχρι σήμερα.

Ο Γεώργιος Κοντόπουλος

Ἦταν αὐστηρὸς μὲ τοὺς συνεργάτες του, ὅπως ἦταν αὐστηρὸς πρὸς τὸν ἑαυτόν του, ἀλλὰ πάντοτε δίκαιος. Πολὺ ἀργότερα, μόλις εἶχα ἐκλεγεῖ καθηγητὴς στὸ Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, συνάντησα τὸν Κ. Ἀλεξόπουλο στὸ διάδρομο. Μὲ σταμάτησε καὶ μοῦ εἶπε: «Ἐσεῖς δὲν εἶσθε ποὺ ἐξελέγητε πρόσφατα καθηγητὴς στὴ Θεσσαλονίκη;» «Ναί», τοῦ εἶπα χαρούμενος. Τότε μοῦ ἔδωσε τὸ χέρι του καὶ μοῦ εἶπε: «Τὰ συλλυπητήριά μου, κύριε». Ἔμεινα κατάπληκτος. «Γιατί, κ. καθηγητά;» τὸν ρώτησα. Καὶ μοῦ ἀπάντησε: «Παρακολουθῶ τὴν ἐπιστημονική σας πορεία καὶ εἶχα πολλὲς ἐλπίδες γιὰ τὴν ἐπιστημονική σας ἐξέλιξη. Τώρα ὅμως εἶστε χαμένος. Θὰ ἀναλάβετε μαθήματα, ἐπιτροπές, συνεδριάσεις κ.λπ. καὶ δὲν θὰ σᾶς μένει χρόνος γιὰ ἐπιστήμη». Διαμαρτυρήθηκα ὅτι θὰ ἔκανα περισσότερα ἀπὸ πρίν, ἀλλὰ δὲν μὲ πίστευε. Τότε στὸ τέλος τοῦ πρότεινα: «Βάζουμε ἕνα στοίχημα κ. καθηγητά; Ἂν σὲ 20 χρόνια δὲν ἔχω κάνει αὐτὰ ποὺ θὰ περιμένατε ἀπὸ μένα, θὰ παραδεχθῶ ὅτι ἀπέτυχα. Ἀλλὰ ἂν εἶσθε τότε ἱκανοποιημένος ἀπὸ μένα, θὰ παραδεχθεῖτε ὅτι κάνατε λάθος». Συμφώνησε. Ἔκτοτε εἶχα τὴν εὐκαιρία νὰ συνεργασθῶ μαζί του σὲ διάφορους τομεῖς, ὅπως στὸ Πανεπιστήμιο Πατρῶν καὶ στὸ Ἐθνικὸ Ἵδρυμα Ἐρευνῶν. Ὁ Κ. Ἀλεξόπουλος ἐργάστηκε σκληρὰ γιὰ νὰ βοηθήσει τὰ Ἱδρύματα αὐτά.

Τὸ καταπληκτικὸ μὲ τὸν Κ. Ἀλεξόπουλο εἶναι ὅτι ἐνῶ εἶχε τόσα καθήκοντα διδασκαλίας, ἐξετάσεων, διδακτορικῶν καὶ συγγραφικὸ ἔργο, ποτὲ δὲν ἄφησε τὴν ἐπιστημονική του δραστηριότητα, καὶ παρακολουθοῦσε συστηματικὰ τὶς νεώτερες ἐξελίξεις στὴ Φυσική. Ἀκόμη καὶ σήμερα, στὰ 100 του χρόνια, κάθε φορὰ ποὺ θὰ μιλήσουμε στὸ τηλέφωνο ἢ στὸ σπίτι του, μὲ ρωτάει «Τί νεώτερα ὑπάρχουν στὴ Φυσική;» Εἶναι χαρακτηριστικὸ τὸ προτελευταῖο βιβλίο του μὲ τίτλο «Νεώτερα ἀπὸ τὴ Φυσική», ποὺ περιγράφει μὲ σαφῆ τρόπο τὶς τελευταῖες ἐντυπωσιακὲς ἐξελίξεις σὲ ὅλους τους κλάδους τῆς Φυσικῆς.

Τὸ τελευταῖο του βιβλίο εἶναι κάτι διαφορετικό: περιέχει πειράματα Φυσικῆς γιὰ παιδιά, ποὺ μποροῦν νὰ γίνουν μὲ ἁπλὰ μέσα. Αὐτὸ τὸ βιβλίο δείχνει τὴν ἰδιαίτερη ἀγάπη του γιὰ τὴν πειραματικὴ φυσική, ποὺ διατήρησε ἀνέπαφη μέχρι σήμερα. Τὸ πιὸ σημαντικὸ εἶναι αὐτὸ ποὺ μοῦ εἶπε σχετικά: «Ὅλα αὐτὰ τὰ πειράματα, μὲ πολὺ ἁπλὰ ὑλικά, τὰ ἔκανα μόνος μου, γιὰ νὰ εἶμαι βέβαιος ὅτι μπορεῖ νὰ τὰ κάνει καὶ ἕνα παιδί». Ἡ ἀγάπη του στὰ παιδιὰ καὶ στοὺς μαθητές του, μαζὶ μὲ τὴν ἀγάπη του γιὰ τὴ Φυσική, εἶναι κάτι ποὺ διατήρησε ζωντανὸ σ᾿ ὅλη του τὴ ζωή.

Δὲν θ᾿ ἀναφερθῶ στὴν ἄλλη δράση του γιὰ τὴν ὁποία μᾶς μίλησε ὁ κ. Χριστοφόρου (σ.σ. Λουκάς Χριστοφόρου, διαπρεπής κύπριος φυσικός, τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών από το 2001 και διατελέσας πρόεδρος του ανώτατου πνευματικού ιδρύματος της χώρας, το 2021). Θὰ μνημονεύσω μόνον ἕνα περιστατικὸ ποὺ δείχνει τὸν θαρραλέο καὶ ἀδάμαστο χαρακτῆρα του. Τὸ 1971 ἦταν Πρύτανης τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν, ὅταν ἡ χούντα διόρισε ἕνα πλῆθος ἐπικουρικῶν καθηγητῶν χωρὶς νὰ προκηρυχθοῦν οἱ θέσεις τους καὶ νὰ γίνουν ἐκλογὲς ἀπὸ τὶς ἁρμόδιες σχολές. Ἐπίσης διόρισε καθηγητὲς μὲ διατάγματα παρὰ τὴν ἀπορριπτικὴ κρίση τους ἀπὸ τὶς Σχολές. Ὁ Κ. Ἀλεξόπουλος ἀγωνίστηκε γιὰ νὰ ἀποτραπεῖ αὐτὸ τὸ κακὸ καὶ ἔκανε προσφυγὴ στὸ Συμβούλιο τῆς Ἐπικρατείας. Ἀλλὰ τὸ Σ.τ.Ε. δὲν τόλμησε νὰ ἔλθει σὲ ἀντίθεση μὲ τὸ καθεστὼς καὶ ἀπέρριψε τὴν προσφυγὴ τοῦ Κ. Ἀλεξοπούλου μὲ τὴν ἁπλὴ δικαιολογία ὅτι οἱ διορισμοὶ ἦσαν σύμφωνοι μὲ τὴ συντακτικὴ πράξη τῆς χούντας. Ὅταν πιὰ ὁ Κ. Ἀλεξόπουλος εἶδε ὅτι τίποτε δὲν ἐγίνετο ὑπέβαλε τὴν παραίτησή του ἀπὸ Πρύτανης τοῦ Πανεπιστημίου. Μάλιστα ἐνῶ ὁ τότε ὑπουργὸς δὲν ἀπεδέχθη τὴν παραίτησή του ὁ Κ. Ἀλεξόπουλος ἐπανῆλθε καὶ ἔθεσε στὸ Ὑπουργεῖο τὸ δίλημμα ἢ νὰ διορθώσει τὰ γενόμενα ἢ νὰ κάνει δεκτὴ τὴν παραίτησή του. Καὶ τελικὰ ἡ παραίτησή του ἔγινε δεκτὴ τὸ 1972. Ἔχω μία ἐπιστολὴ τοῦ καθηγητοῦ Κ. Ἀλεξοπούλου πρὸς τοὺς καθηγητὲς τοῦ Πανεπιστημίου, ὅπου ἐξηγεῖ τὴ στάση του. Ἡ πράξη του ἦταν ἰδιαίτερα τολμηρὴ γιατὶ θεωρήθηκε ὡς ἀντίδραση πρὸς τὸ καθεστώς. Ἀλλὰ ἔτσι κέρδισε τὸ σεβασμὸ τῶν συναδέλφων του.

Σὲ πολλὲς περιπτώσεις ὁ Καθηγητὴς Ἀλεξόπουλος ἔδειξε τὸ θάρρος του καὶ τὴν ἀδάμαστη προσωπικότητά του. Ὑπῆρξε ὁ εὐπατρίδης, ὁ τίμιος, ὁ ἀδέκαστος, ὁ αὐστηρὸς ἀλλὰ δίκαιος καθηγητὴς ποὺ ἐνέπνευσε τόσες γενεὲς ἐπιστημόνων. Τὸ παράδειγμά του μᾶς ἐμπνέει ὅλους καὶ θὰ μᾶς μείνει ἀξέχαστο.