Από την Κοιλάδα των Βασιλέων στα μικρόφωνα του BBC: Η αποκάλυψη του Τουταγχαμών έπειτα από 3.300 χρόνια σιωπής

Καθώς ο Μάρτιος φέρνει την άνοιξη και την αίσθηση μιας νέας αρχής, η φωνή του Χάουαρντ Κάρτερ από το αρχείο του BBC μάς μεταφέρει σε μια άλλη, ιστορική «αναγέννηση»: τη στιγμή που ο κόσμος αντίκρισε ξανά τον Τουταγχαμών έπειτα από 3.300 χρόνια σιωπής.

Τον Φεβρουάριο του 1924, μπροστά στη σαρκοφάγο του νεαρού φαραώ, ο Βρετανός αρχαιολόγος και η ομάδα του άνοιγαν ένα παράθυρο στο παρελθόν, πυροδοτώντας μια παγκόσμια έκρηξη ενδιαφέροντος για την αρχαία Αίγυπτο.

Δώδεκα χρόνια αργότερα, μέσα από τα μικρόφωνα του BBC, ο Κάρτερ ανακαλούσε εκείνη τη φορτισμένη στιγμή, περιγράφοντας όχι μόνο τον χρυσό και τη μεγαλοπρέπεια, αλλά και τα μαραμένα λουλούδια που θύμιζαν πόσο σύντομη είναι ακόμη και μια περίοδος τριών χιλιετιών.

«Ανάμεσα σε όλη εκείνη τη βασιλική μεγαλοπρέπεια, τίποτα δεν ήταν τόσο όμορφο όσο εκείνα τα λίγα μαραμένα λουλούδια. Μας έδειχναν πόσο σύντομη είναι, τελικά, μια περίοδος 3.300 ετών»

EPA/BEN CURTIS – POOL

Η στιγμή που άνοιξε η σαρκοφάγος

Όταν μίλησε στο BBC, είχαν ήδη περάσει 14 χρόνια από την ανακάλυψη του ασύλητου τάφου του Τουταγχαμών — ενός ευρήματος που τον μετέτρεψε σε διεθνή προσωπικότητα και πυροδότησε παγκόσμια «αιγυπτιομανία».

Θυμόταν τη διαδρομή προς το εσωτερικό: δύο θαλάμους διαδοχικά, ώσπου έφτασαν σε ένα χρυσό ιερό με κλειστές και σφραγισμένες πόρτες. «Καταλάβαμε ότι θα αντικρίζαμε ένα θέαμα που κανείς άλλος στην εποχή μας δεν είχε το προνόμιο να δει», ανέφερε. Πίσω από την πρώτη πόρτα αποκαλύφθηκε δεύτερο ιερό, ακόμη πιο περίτεχνο.

Όταν τελικά άνοιξε η θύρα, μπροστά τους υψωνόταν μια τεράστια κίτρινη σαρκοφάγος από χαλαζίτη. Το πέτρινο καπάκι, βάρους περίπου 1.130 κιλών, ανασηκώθηκε με πολύπλοκο σύστημα τροχαλιών μπροστά σε επίσημους και υψηλούς προσκεκλημένους. Το φως έπεσε στο εσωτερικό.

«Ένα επιφώνημα θαυμασμού ξέφυγε από τα χείλη μας», είπε. «Ένα χρυσό ομοίωμα του νεαρού βασιλιά, εξαίσιας τέχνης, γέμιζε ολόκληρο το εσωτερικό». Ήταν όμως μόνο το πρώτο από τρία διαδοχικά φέρετρα, το ένα μέσα στο άλλο, που προστάτευαν τα λείψανα του Τουταγχαμών.

REUTERS/Nasser Nuri (EGYPT)

Από το Νόρφολκ στην Κοιλάδα των Βασιλέων

Παρά το μέγεθος της ανακάλυψης, ο Κάρτερ δεν είχε πανεπιστημιακή εκπαίδευση. Είχε εγκαταλείψει το σχολείο στα 15. Το ταλέντο του στο σχέδιο τράβηξε την προσοχή της οικογένειας Άμχερστ στο Νόρφολκ, η οποία διέθετε σημαντική ιδιωτική συλλογή αιγυπτιακών αρχαιοτήτων στο Didlington Hall. Εκεί γεννήθηκε η γοητεία του για την Αίγυπτο.

Στα 17 του βρέθηκε ήδη στην Αίγυπτο ως σχεδιαστής και αντιγραφέας επιγραφών, σε μια περίοδο που η αρχαιολογία άνθιζε με τη στήριξη πλούσιων Βρετανών ευγενών. Για πάνω από δύο δεκαετίες έμαθε «στο πεδίο».

Στην Κοιλάδα των Βασιλέων, δυτικά του Νείλου, εργάστηκε επί χρόνια χωρίς ουσιαστικό αποτέλεσμα. Η είσοδος του τάφου του Τουταγχαμών ήταν θαμμένη κάτω από στρώματα αρχαίων επιχώσεων, προστατευμένη από τυμβωρύχους και ερευνητές.

EPA/STR

«Ναι, υπέροχα πράγματα»

Τον Νοέμβριο του 1922, ο Κάρτερ άνοιξε μια μικρή οπή σε σφραγισμένη πόρτα και κοίταξε μέσα κρατώντας ένα κερί. Ο χρηματοδότης του, λόρδος Κάρναρβον, τον ρώτησε αν έβλεπε κάτι. Η απάντηση πέρασε στην ιστορία: «Ναι, υπέροχα πράγματα».

Στο ημερολόγιό του περιέγραψε τη σκηνή: «Καθώς τα μάτια μου συνήθιζαν στο φως, οι λεπτομέρειες αναδύονταν αργά από την ομίχλη. Παράξενα ζώα, αγάλματα και χρυσός. Παντού η λάμψη του χρυσού».

Ο Τουταγχαμών, 11ος φαραώ της 18ης Δυναστείας, πέθανε περίπου στα 17 του χρόνια και είχε ανέβει στον θρόνο παιδί, γύρω στα οκτώ ή εννέα. Τα αίτια του θανάτου του παραμένουν ασαφή.

Η είδηση της ανακάλυψης δημοσιεύθηκε αποκλειστικά στους Times, που μιλούσαν για «την πιο συγκλονιστική αιγυπτιολογική ανακάλυψη του αιώνα». Η δεκαετία του 1920 γνώρισε κύμα αιγυπτιομανίας: μόδα, Art Deco με μοτίβα πυραμίδων και λωτού, κινηματογράφος και τζαζ εμπνευσμένα από τον «βασιλιά Τουτ».

Κατάρα, πολιτική και αφανείς εργάτες

Λίγους μήνες μετά τη μεγάλη αποκάλυψη, ο λόρδος Κάρναρβον πέθανε από σηψαιμία έπειτα από τσίμπημα εντόμου. Ο θάνατός του τροφοδότησε τον μύθο της «κατάρας της μούμιας».

Την ίδια περίοδο, η Αίγυπτος βίωνε πολιτικές αναταράξεις. Αν και υπό βρετανική κατοχή από το 1882, είχε αποκτήσει μερική ανεξαρτησία το 1922. Ο Κάρτερ εργαζόταν με άδεια της αιγυπτιακής κυβέρνησης, που απαιτούσε τα σημαντικότερα ευρήματα να καταλήγουν στο Κάιρο. Η σχέση του με την Αιγυπτιακή Υπηρεσία Αρχαιοτήτων ήταν συχνά τεταμένη.

Πολλοί Αιγύπτιοι εργάτες και επιστάτες —όπως οι Αχμέντ Γκεριγκάρ, Γκαντ Χασάν, Χουσεΐν Αμπού Αουάντ και Χουσεΐν Αχμέντ Σαΐντ— συνέβαλαν καθοριστικά, όμως για χρόνια έμειναν στο περιθώριο της αφήγησης.

«Μετά από σιωπή 3.000 ετών, αυτές οι δύο φωνές από το ένδοξο παρελθόν της Αιγύπτου αντήχησαν σε όλο τον κόσμο»

EPA/SUPREME COUNCIL OF ANTIQUITES

Οι σάλπιγγες που ήχησαν μετά από 3.000 χρόνια

Ανάμεσα στα αντικείμενα που μεταφέρθηκαν στο Μουσείο του Καΐρου ήταν δύο σάλπιγγες, μία ασημένια και μία χάλκινη. Το 1939, σε μια τολμηρή ραδιοφωνική μετάδοση του BBC, ακούστηκαν για πρώτη φορά έπειτα από τρεις χιλιετίες. Ο παραγωγός Ρεξ Κίτινγκ εξασφάλισε την άδεια και ο μουσικός Τζέιμς Τάπερν έπαιξε για περίπου 150 εκατομμύρια ακροατές παγκοσμίως.

«Μετά από σιωπή 3.000 ετών, αυτές οι δύο φωνές από το ένδοξο παρελθόν της Αιγύπτου αντήχησαν σε όλο τον κόσμο», ειπώθηκε στο τέλος της εκπομπής. Ο Κάρτερ είχε ήδη πεθάνει από καρκίνο, λίγες εβδομάδες πριν, σε ηλικία 64 ετών.

EPA/Andreas F. Voegelin

Η διαρκής γοητεία του Τουταγχαμών

Η «Tutmania» αναζωπυρώθηκε τη δεκαετία του 1970 με την έκθεση «Treasures of Tutankhamun». Μόνο στο Βρετανικό Μουσείο, το 1972, την επισκέφθηκαν 1,6 εκατομμύρια άνθρωποι — αριθμός ρεκόρ. Η έκθεση περιόδευσε στη Σοβιετική Ένωση και σε έξι αμερικανικές πόλεις, εμπνέοντας ακόμη και σατιρικά τραγούδια, όπως το «King Tut» του Στιβ Μάρτιν.

Παρά την εκτενή μελέτη, λιγότερο από το ένα τρίτο των περίπου 5.000 αντικειμένων του τάφου έχει αναλυθεί πλήρως, σύμφωνα με την Ελίζαμπεθ Φρουντ του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης.

Το 2025, το σύνολο των αντικειμένων εκτέθηκε για πρώτη φορά σε νέο μουσείο κοντά στη Μεγάλη Πυραμίδα της Γκίζας. Η χρυσή μάσκα βρίσκεται εκεί, ενώ η μούμια του Τουταγχαμών παραμένει στην Κοιλάδα των Βασιλέων.

Στην παλιά ραδιοφωνική του αφήγηση, ο Κάρτερ στάθηκε ιδιαίτερα σε ένα μικρό στεφάνι λουλουδιών πάνω στο χρυσό καπάκι της σαρκοφάγου — πιθανότατα το τελευταίο αντίο μιας νεαρής βασίλισσας στον σύζυγό της.

«Ανάμεσα σε όλη εκείνη τη βασιλική μεγαλοπρέπεια, τίποτα δεν ήταν τόσο όμορφο όσο εκείνα τα λίγα μαραμένα λουλούδια. Μας έδειχναν πόσο σύντομη είναι, τελικά, μια περίοδος 3.300 ετών».

*Με πληροφορίες από: BBC