Ανί Ερνό: Όταν μια παράνομη έκτρωση κόντεψε να τη σκοτώσει, έκανε το δικαίωμα στην άμβλωση σημαία της

«Κάθε στιγμή εκείνης της έκτρωσης ήταν μια έκπληξη για μένα», εξομολογείται η Ανί Ερνό, η βραβευμένη με Νόμπελ Γαλλίδα συγγραφέας που έκανε το τραύμα εκκίνηση για ένα μανιφέστο ζωής.

Για την Ερνό το δικαίωμα στην άμβλωση και την αυτοδιάθεση του γυναικείου σώματος είναι ακέραιο και κανείς, ποτέ, δεν μπορεί ούτε πρέπει να το αμφισβητεί. Η ίδια έχει σίγουρα το δικαίωμα να ξέρει.

Καθώς η συζήτηση για τις αμβλώσεις επιμένει να γεμίζει τηλεοπτικό αέρα αν και το ζήτημα έχει λήξει στη χώρα μας ήδη από το 1986 όταν η τότε υφυπουργός Υγείας του Ανδρέα Παπανδρέου, Μαρία Κυπριωτακη έφερε το νόμο για τη νομιμοποίηση παρά τη αντίδραση της τότε ΝΔ του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, η ιστορία της Ερνό πρέπει να αναπαραχαθεί.

Η Ανί Ερνό υποβλήθηκε σε μια παράνομη επέμβαση που παραλίγο να της κοστίσει τη ζωή το 1963. Σε μια εποχή που η σιωπή ήταν ο απόλυτος νόμος, η 23χρονη τότε φοιτήτρια βρέθηκε αντιμέτωπη με το φάσμα της κοινωνικής αποτυχίας και τον θάνατο, μετατρέποντας αργότερα αυτή την τραυματική εμπειρία σε μια ωμή, ακριβή και ιστορικά αναγκαία αφήγηση που σήμερα διδάσκεται στα γαλλικά σχολεία.

Στις αρχές των 60s η Ερνό ήταν η πρώτη από την οικογένεια εργατών και καταστηματαρχών που κατάφερε να σπουδάσει στο πανεπιστήμιο. Όταν ανακάλυψε ότι είναι έγκυος, ένιωσε το μέλλον της να καταρρέει.

«Το σεξ με είχε προλάβει και έβλεπα αυτό που μεγάλωνε μέσα μου ως το στίγμα της κοινωνικής αποτυχίας», έγραψε αργότερα. Οι καταχωρήσεις στο ημερολόγιό της ήταν μια αντίστροφη μέτρηση προς την καταστροφή: «ΤΙΠΟΤΑ».

Η έκτρωση ήταν παράνομη και όσοι εμπλέκονταν —ακόμη και η ίδια η έγκυος— κινδύνευαν με φυλάκιση. Χωρίς καμία πληροφόρηση, οι γυναίκες κατέφευγαν στις λεγόμενες «αγγελοποιούς», γυναίκες που πραγματοποιούσαν εκτρώσεις σε πίσω δρομάκια με πρωτόγονα μέσα.

Η Ερνό περιγράφει στο βιβλίο της L’ evenement [Το Γεγονός] τις εφιαλτικές λεπτομέρειες με μια γλώσσα λιτή και αμείλικτη. Η βελόνα πλεξίματος που έφερε από το σπίτι των γονιών της και η αιμορραγία που την οδήγησε στο νοσοκομείο από τον φοιτητικό κοιτώνα ήταν η κορύφωση μιας μοχθηρότητας που καμία γυναίκα δεν θα έπρεπε να υποστεί.

Κανείς δεν ξέρει ακριβώς πόσες έχουν πεθάνει από παράνομες αμβλώσεις. Έχει εκτιμηθεί ότι μεταξύ 300.000 και ένα εκατομμύριο γυναίκες έπαιξαν τις ζωές τους κορώνα γράμματα κάθε χρόνο στη Γαλλία πριν το 1975

«Ήταν η χειρότερη βία που θα μπορούσε να ασκηθεί σε μια γυναίκα», είπε στο BBC λίγο μετά τη βράβευση της. Η απόφασή της να περιγράψει τα πάντα χωρίς ντροπή πήγαζε από την ανάγκη να μην ξεχαστεί αυτή η ιστορική αδικία, ειδικά σήμερα που πολιτικοί ανά τον κόσμο -από τις ΗΠΑ στην Πολωνία και αλλού- επιχειρούν να περιορίσουν το θεμελιώδες δικαίωμα της αυτοδιάθεσης του γυναικείου σώματος.

Κορύφωση αυτής της μεταστροφής ήταν και η σοκαριστική απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου των ΗΠΑ που έδωσε τη δυνατότητα στις πολιτείες να απαγορεύουν τις αμβλώσεις, θεωρώντας πως η ελεύθερη πρόσβαση σε αυτές δεν είναι Συνταγματικό δικαίωμα των γυναικών, όπως ίσχυε για σχεδόν πενήντα χρόνια. Μια «ακραία απόφαση που αναγκάζει τις γυναίκες να μεγαλώσουν το παιδί του βιαστή τους» είχε σχολιάσει ο Τζο Μπάιντεν.

Η Ερνό δεν ήταν θύμα βιασμού, όχι. Έμεινε έγκυος κάνοντας έρωτα «επικίνδυνες μέρες» αδιαφορώντας για τις πιθανότητες. «Μες στον έρωτα και στον οργασμό, πίστευα ότι το κορμί μου δεν διέφερε ουσιαστικά από εκείνο ενός άντρα», γράφει για την εκκίνηση μιας οδύσσειας που την όρισε. Για την Ερνό ήταν πάντα θέμα προσωπικό το αν μια γυναίκα θέλει να γίνει μητέρα σε μια συγκεκριμένη στιγμή της ζωής της ή όχι. Όχι κάτι που θα αφορά πατριαρχικές αντιλήψεις, νομοθέτες ή δημογραφικές στατιστικές.

«Μέσα από τούτη την αφήγηση, ο χρόνος γίνεται δράση και με παρασέρνει άθελά μου. Τώρα ξέρω ότι είμαι αποφασισμένη να φτάσω μέχρι τέλους, όποιο κι αν είναι το τίμημα, όπως ήμουν και τότε, στα είκοσι τρία μου, όταν έσκισα τη γνωμάτευση του γιατρού» γράφει στο βιβλίο που κατάφερε να γράψει χρόνια μετά, το 2000.

«Πραγματικά ήταν μια μάχη ζωής και θανάτου», λέει. Με απλή, πραγματική γλώσσα, η Eρνό περιγράφει τα γεγονότα με ενοχλητική, ακλόνητη, λεπτομέρεια στο βιβλίο της. Μετά τη βάναυση παράνομη έκτρωση που αναγκάστηκε να καταφύγει σε εσπευσμένα στο νοσοκομείο, αιμορραγώντας, από την πανεπιστημιακή εστία της.

«Ήταν η χειρότερη βία που θα μπορούσε να ασκηθεί σε μια γυναίκα. Πώς μπορέσαμε να αφήσουμε τις γυναίκες να περάσουν από αυτό;» λέει. «Δεν ντράπηκα να τα περιγράψω όλα αυτά. Με παρακίνησε το συναίσθημα ότι έκανα κάτι ιστορικά σημαντικό. Συνειδητοποίησα ότι η ίδια σιωπή που βασίλευε για την παράνομη άμβλωση μεταφέρθηκε και στις νόμιμες αμβλώσεις. Έτσι είπα στον εαυτό μου: Όλα αυτά θα ξεχαστούν».

Το βιβλίο βρίσκεται τώρα στο σχολικό πρόγραμμα σπουδών στη Γαλλία και έχει γίνει μια πολυβραβευμένη ταινία που δίχασε τους άνδρες κριτικούς που δεν μπορούν να καταλάβουν γιατί είναι τόσο εντυπωσιακά σημαντική.

«Ήταν η χειρότερη βία που θα μπορούσε να ασκηθεί σε μια γυναίκα. Πώς μπορέσαμε να αφήσουμε τις γυναίκες να περάσουν από αυτό;»

Η Ερνό περιέγραψε για πρώτη φορά την έκτρωσή της σε ένα αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα που εκδόθηκε το 1974 – ένα χρόνο πριν νομιμοποιηθεί η έκτρωση στη Γαλλία. Η Νομεπλίστρια λέει ότι είναι σημαντικό για τους νέους να γνωρίζουν τους κινδύνους της παράνομης έκτρωσης, επειδή οι πολιτικοί μερικές φορές επιδιώκουν να περιορίσουν την πρόσβαση στην νόμιμη έκτρωση.

«Είναι θεμελιώδης ελευθερία να έχεις τον έλεγχο του σώματός σου και επομένως της αναπαραγωγής», λέει με τη σιγουριά ότι στη χώρα της, οι αμβλώσεις αποτελούν πλέον συνταγματικό δικαίωμα. Όμως η ίδια δεν καθησυχάζεται από αυτή τη νίκη. Η Ερνό απαιτεί αναγνώριση για τις αμέτρητες γυναίκες που πέθαναν μετά από παράνομες αμβλώσεις.

Κανείς δεν ξέρει ακριβώς πόσες, επειδή η αιτία θανάτου συχνά συγκαλύπτονταν. Έχει εκτιμηθεί ότι μεταξύ 300.000 και ένα εκατομμύριο γυναίκες έκαναν παράνομες αμβλώσεις κάθε χρόνο στη Γαλλία πριν νομιμοποιηθεί το 1975.

«Νομίζω ότι αξίζουν να έχουν ένα μνημείο, όπως υπάρχει για τον άγνωστο στρατιώτη στη Γαλλία», λέει.

Το θέμα εξακολουθεί να έχει τη δύναμη να σοκάρει. Τα μέλη του κοινού μεταφέρονται τακτικά έξω από το θέατρο όταν παρακολουθούν μια θεατρική διασκευή του βιβλίου της το οποίο περιλαμβάνει επίσης μια σκηνή έκτρωσης. Στις ελληνικές αίθουσες, όταν Το Γεγονός προβλήθηκε, πολλές έφευγαν από τις αίθουσες, τρέχοντας στις τουαλέτες γιατί το βίωμα και το τραύμα ήταν κοινό.

Χωρίς κάποιον να τη βοηθήσει, η νεαρή φοιτήτρια Φιλολογίας οδηγείται στην κουζίνα μιας «αγγελοποιού», μιας γυναίκας που θα την πληρώσει για να της τοποθετήσει δύο καθετήρες στη μήτρα, ώστε να αποβάλει. Στη διαδικασία η Ερνό θα κινδυνεύσει να πεθάνει.

«Περπατούσα στους δρόμους της πόλης με το μυστικό της νύχτας της 20ής προς την 21η Ιανουαρίου φυλαγμένο καλά μες στο κορμί μου, σαν κάτι ιερό. Δεν ήξερα αν βρισκόμουν στις παρυφές του τρόμου ή της ομορφιάς. Ένιωθα περήφανη. Ένα συναίσθημα πανόμοιο με κείνο που γνωρίζουν οι μοναχικοί θαλασσοπόροι, οι ναρκομανείς και οι κλέφτες, το συναίσθημα τού να φτάνεις εκεί που άλλοι δεν θα τολμήσουν ποτέ να πάνε. Σίγουρα κάτι από τούτη την περηφάνια μ’ έκανε να γράψω αυτό το βιβλίο» σημειώνει η Ερνό,  αποφασισμένη να μην επιτρέψει στον κόσμο να επιστρέψει στο σκοτάδι άλλων, ευλογημένα ξεχασμένων, καιρών.

Η γραφή της, απογυμνωμένη από στολίδια, λειτουργεί ως καθρέφτης για τις μυστικές πληγές εκατομμυρίων γυναικών που «έριχναν» το παιδί τους χωρίς αναισθησία, ιατρικπο προσωπικό ή μια αγκαλιά να ανακουφίσει τον πόνο.

Οι λέξεις της Ερνό όπως και η αριστουργηματική μεταφορά του βιβλίου της Happening στην οθόνη από την Οντρέ Ντιγουάν, είναι εδώ για να εξοργίσουν όσο ο αντιδραστικός χορός της απαγόρευσης των εκτρώσεων στήνει ξανά και ξανά τη χοροεσπερίδα του καλώντας κόσμο στα ματωμένα τραπεζώματα του.

Η Ερνό θα ήθελε να αφιερώσει το βιβλίο της στη μεσόκοπη νοσοκόμα που σε εκείνη τη σκοτεινή κουζίνα την έφτασε στο σταυροδρόμι ζωής και θανάτου. «Ενιωθα εγκαταλελειμμένη απ όλους, εκτός από τούτη δω», γράφει.

«Είναι θεμελιώδης ελευθερία να έχεις τον έλεγχο του σώματός σου και επομένως της αναπαραγωγής»

Στην Ευρώπη, η άμβλωση ήταν παράνομη μέχρι το 1967, με εξαίρεση την Σουηδία και τη Δανία.

Η έκτρωση έγινε νόμιμη στη Γαλλία το 1975 με τη θρυλική Σιμόν Βέιγ (1927-2017), υπουργό υγείας επί προεδρίας Ζισκάρ Ντ’ Εστέν, να πρωτοστατεί στον αγώνα.

Στην Ελλάδα η συζήτηση για την ελεύθερη διεξαγωγή των αμβλώσεων ήρθε ως αποτέλεσμα των μεγάλων αριθμών παράνομων αμβλώσεων, που συνδέθηκε με ένα μεγάλο ποσοστό κινδύνου για τη ζωή της γυναίκας.

Το 1986 οι γυναίκες έγραψαν τη δικιά τους ιστορία στην Ελλάδα, καταφέρνοντας μέσω του αγώνα τους να κερδίσουν το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση του σώματός τους και να νομιμοποιήσουν τις αμβλώσεις.

Η άμβλωση αποτελεί ένα από τα πιο έντονα αμφισβητούμενα θέματα παγκοσμίως και συχνά η συζήτηση γύρω από αυτή επισκιάζεται από παραπληροφόρηση σχετικά με τις πραγματικές συνέπειες του περιορισμού της πρόσβασης σε αυτή τη βασική υπηρεσία υγειονομικής περίθαλψης.

Η Γαλλίδα συγγραφέας και καθηγήτρια λογοτεχνίας Ανί Ερνό τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας 2022 «για το θάρρος και την κλινική οξύτητα με την οποία αποκαλύπτει τις ρίζες, τις αποξενώσεις και τους συλλογικούς περιορισμούς της προσωπικής μνήμης». Οι δύο γιοι της, τα παιδιά που επέλεξε να έχει στο χρόνο και τις συνθήκες που η ίδια εκτίμησε ως σωστά, είναι υπερήφανοι για τη μάνα τους.