Εργασία και Υγεία: Οι έμφυλες ανισότητες που απειλούν τις γυναίκες στην Ευρώπη

Έρευνες από οργανισμούς όπως η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας (ILO) και ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την Ασφάλεια και την Υγεία στην Εργασία (EU-OSHA) δείχνουν ότι η εργασία επηρεάζει τη σωματική και ψυχική υγεία ανδρών και γυναικών με διαφορετικούς τρόπους.

Όπως σημειώνει στο Social Europe η Δήμητρα Θεοδωρή, Υπεύθυνη της Μονάδας Υγείας και Ασφάλειας και Συνθηκών Εργασίας του Ινστιτούτου Ευρωπαϊκών Συνδικάτων (ETUΙ – European Trade Union Institute), ορισμένες διαφορές προκύπτουν από το γεγονός ότι τα προβλήματα επαγγελματικής υγείας των γυναικών έχουν ιστορικά λάβει μικρότερη αναγνώριση. Άλλες προκύπτουν επειδή άνδρες και γυναίκες τείνουν να εργάζονται σε διαφορετικούς τομείς ή να εκτελούν διαφορετικά καθήκοντα.

Ακόμη και μέσα στο ίδιο επάγγελμα, οι κίνδυνοι μπορεί να διαφέρουν. Στο ελληνικό χωριό του πατέρα μου, λέει η κ. Θεοδωρή, η συγκομιδή της ελιάς αποκάλυπτε έναν σαφή διαχωρισμό με βάση το φύλο. Οι άνδρες εκτελούσαν τη «βαριά» δουλειά του τινάγματος των δέντρων, ενώ οι γυναίκες περνούσαν ώρες σκυμμένες διαλέγοντας τις πεσμένες ελιές — μια επαναλαμβανόμενη και σωματικά απαιτητική εργασία που περιγραφόταν ως «ελαφριά» και αμειβόταν λιγότερο, ωστόσο ήταν εξίσου απαραίτητη. Αυτή η δουλειά εξέθετε τις γυναίκες σε ένα κρυφό τίμημα για την υγεία τους, παράλληλα με τη γνώριμη αδικία του μισθολογικού χάσματος μεταξύ των φύλων.

Τα στοιχεία από την πιο πρόσφατη Ευρωπαϊκή Έρευνα για τις Συνθήκες Εργασίας, που δημοσιεύτηκε το 2024 από το Eurofound, επιβεβαιώνουν ότι οι κίνδυνοι για την υγεία στον χώρο εργασίας παραμένουν βαθιά έμφυλοι. Τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες επωφελούνται από τις βελτιώσεις στις συνθήκες εργασίας, αλλά οι άνδρες έχουν δει ταχύτερη πρόοδο στα φυσικά περιβάλλοντα εργασίας. Οι γυναίκες, εν τω μεταξύ, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν μεγαλύτερη συναισθηματική επιβάρυνση και περισσότερα μυοσκελετικά προβλήματα.

Η ένταση της εργασίας έχει επίσης αυξηθεί ξανά, επηρεάζοντας τις γυναίκες πιο σοβαρά — ιδιαίτερα σε δουλειές με άμεση επαφή με το κοινό που συνεπάγονται υψηλές συναισθηματικές απαιτήσεις. Παράλληλα, το κοινωνικό εργασιακό περιβάλλον δεν έχει παρουσιάσει καμία βελτίωση από το 2010 και μάλιστα έχει επιδεινωθεί για τις γυναίκες.

Η ισότητα στην υγεία και την ασφάλεια στην εργασία δεν αφορά κάποια ειδική μεταχείριση

Αυτές οι ανισότητες δεν είναι στατικές. Αρκετές μεγάλες τάσεις κινδυνεύουν να τις επιδεινώσουν. Η γήρανση του πληθυσμού της Ευρώπης ασκεί αυξανόμενη πίεση στους χώρους εργασίας και στις οικογένειες. Οι γυναίκες, που αποτελούν την πλειονότητα τόσο των τυπικών όσο και των άτυπων φροντιστών, φέρουν το κύριο βάρος. Καθώς τα δημόσια συστήματα φροντίδας αποδυναμώνονται — μέσω λιγότερων υπηρεσιών, αυστηρότερων κανόνων επιλεξιμότητας ή περιορισμένης βοήθειας στο σπίτι — η ευθύνη της φροντίδας ηλικιωμένων συγγενών πέφτει όλο και περισσότερο στις γυναίκες. Οι συνέπειες είναι καλά τεκμηριωμένες: εξουθένωση (burnout), απουσίες από την εργασία, πρόωρη έξοδος από την αγορά εργασίας και διεύρυνση των χασμάτων μεταξύ των φύλων στην επαγγελματική ανέλιξη και τις συντάξεις.

Η κλιματική αλλαγή προσθέτει άλλο ένα επίπεδο επαγγελματικού κινδύνου. Οι γυναίκες σε χειρωνακτικές, υπαίθριες ή δημόσιας επαφής θέσεις εργασίας μπορεί να είναι ιδιαίτερα ευάλωτες στη θερμική καταπόνηση, καθώς οι ορμονικοί κύκλοι, η εγκυμοσύνη και η εμμηνόπαυση μπορούν να εντείνουν τη σωματική εξάντληση και τη νοητική πίεση. Μπορεί επίσης να αντιμετωπίσουν μεγαλύτερη έκθεση σε παρενόχληση, ειδικά κατά τη διάρκεια αργοπορημένων ή απομονωμένων βαρδιών σε ακραίες καιρικές συνθήκες. Συνολικά, αυτές οι δυναμικές υπογραμμίζουν την επείγουσα ανάγκη να επανεξεταστεί ο τρόπος με τον οποίο οι πολιτικές για την υγεία στην εργασία αντιμετωπίζουν τους έμφυλους κινδύνους.

Από τα τυφλά σημεία σε καλύτερες πολιτικές

Πρόσφατες πρωτοβουλίες δείχνουν ότι αυτά τα ζητήματα αρχίζουν να εισέρχονται στον δημόσιο διάλογο. Το 2023, η Ισπανία έγινε η πρώτη ευρωπαϊκή χώρα που εισήγαγε νομικά άδεια εμμηνορρυσίας για γυναίκες που βιώνουν εξουθενωτικές περιόδους. Έκτοτε, το μέτρο έχει πυροδοτήσει συζητήσεις σε όλη την Ευρώπη — σε κοινοβούλια, τοπικές αρχές και χώρους εργασίας εξίσου. Παρόμοιες πρωτοβουλίες έχουν εμφανιστεί σε περιοχές του Βελγίου, της Γαλλίας, του Ηνωμένου Βασιλείου και της Ιρλανδίας.

Μια άλλη πρόσφατη εξέλιξη δείχνει πώς οι έμφυλοι επαγγελματικοί κίνδυνοι κερδίζουν σιγά-σιγά αναγνώριση. Στις αρχές του 2026, ένα γαλλικό διοικητικό δικαστήριο αποφάνθηκε ότι ο καρκίνος του μαστού μιας νοσοκόμας που εργαζόταν σε νυχτερινές βάρδιες για 25 χρόνια θα μπορούσε να αποδοθεί στις συνθήκες εργασίας της. Τα επιστημονικά στοιχεία δείχνουν όλο και περισσότερο ότι η μακροχρόνια νυχτερινή εργασία — μέσω της διαταραχής των κιρκάδιων ρυθμών και της μειωμένης παραγωγής μελατονίνης που προκαλείται από την έκθεση σε τεχνητό φως τη νύχτα — αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο καρκίνου του μαστού στις γυναίκες. Η απόφαση αυτή σηματοδοτεί ένα σημαντικό βήμα στην αναγνώριση του πώς η οργάνωση του χώρου εργασίας μπορεί να επηρεάσει την υγεία των γυναικών με τρόπους που έχουν παραβλεφθεί εδώ και καιρό.

Ωστόσο, τέτοια μέτρα και αναγνωρίσεις παραμένουν σπάνια και αποσπασματικά, απέχοντας πολύ από το να γίνουν συνήθης πρακτική σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Πολύ συχνά, οι προτάσεις για μέτρα ειδικά για το φύλο συναντούν την ίδια αντίρρηση: ότι η αναγνώριση των αναγκών των γυναικών θα μπορούσε να ενισχύσει τα στερεότυπα περί γυναικείας ευθραυστότητας. Αυτό το επιχείρημα είναι τόσο κουρασμένο όσο και παραπλανητικό. Παρουσιάζει ψευδώς την ισότητα και την υποστήριξη ως αντίθετους στόχους, υποδηλώνοντας ότι η αναγνώριση συγκεκριμένων πραγματικοτήτων της υγείας υπονομεύει κατά κάποιον τρόπο τη χειραφέτηση των γυναικών. Στην πράξη ισχύει το αντίθετο. Η αγνόηση αυτών των πραγματικοτήτων αναγκάζει πολλές εργαζόμενες να υπομείνουν ταλαιπωρίες που θα μπορούσαν να προληφθούν, ενώ προσποιούμαστε ότι η ουδετερότητα ισοδυναμεί με δικαιοσύνη.

Η ενσωμάτωση της διάστασης του φύλου στην ασφάλεια και υγεία στην εργασία δεν αποτελεί, επομένως, ένα δευτερεύον ζήτημα. Αποτελεί μια τεκμηριωμένη προσέγγιση για τη βελτίωση της πρόληψης, την προστασία των εργαζομένων και την οικοδόμηση πιο βιώσιμων αγορών εργασίας. Αν η Ευρώπη σκοπεύει να αντιμετωπίσει σοβαρά το μέλλον της εργασίας, ενός γηράσκοντος εργατικού δυναμικού και των πιέσεων της πράσινης και ψηφιακής μετάβασης, αυτή η οπτική δεν μπορεί να παραμείνει προαιρετική. Η ισότητα στην υγεία και την ασφάλεια στην εργασία δεν αφορά κάποια ειδική μεταχείριση. Αφορά την αναγνώριση των πραγματικών κινδύνων και τον σχεδιασμό πολιτικών που προστατεύουν τους πάντες. Χωρίς μια τέτοια στροφή, η Ευρώπη θα δυσκολευτεί να προσφέρει τις δίκαιες και βιώσιμες αγορές εργασίας που ισχυρίζεται ότι προασπίζεται.