Ο Φάρος της Αλεξάνδρειας παίρνει «σάρκα και οστά» με τη βοήθεια της τεχνολογίας: Το θαύμα που ξαναχτίζεται σε 3D

Ο αρχαίος «ουρανοξύστης» που σφράγισε τη λίστα των Επτά Θαυμάτων κατέρρευσε πριν από αιώνες. Σήμερα, η αρχαιολογία και η ψηφιακή τεχνολογία επιχειρούν να τον επαναφέρουν στη ζωή, σε τρεις διαστάσεις.

Ο Φάρος της Αλεξάνδρειας υπήρξε ένα από τα πιο φιλόδοξα αρχιτεκτονικά έργα της αρχαιότητας και ένα σύμβολο της ελληνιστικής εποχής. Υψωνόταν στην είσοδο του ανατολικού λιμανιού της Αλεξάνδρειας, της κοσμοπολίτικης πρωτεύουσας της Πτολεμαϊκής Αιγύπτου, και με ύψος που πλησίαζε τα 140 μέτρα θεωρείται το δεύτερο ψηλότερο ανθρώπινο κατασκεύασμα του αρχαίου κόσμου, μετά τη Μεγάλη Πυραμίδα της Γκίζας. Για τους ναυτικούς της Μεσογείου, το φως του δεν ήταν απλώς βοήθημα πλοήγησης, αλλά υπόσχεση ασφάλειας σε μια δύσκολη και επικίνδυνη ακτογραμμή.

Η ιστορία του Φάρου ξεκινά μετά τον θάνατο του Mεγάλου Αλεξάνδρου, όταν ο στενός του συνεργάτης Πτολεμαίος Α΄ Σωτήρ ανέλαβε την εξουσία στην Αίγυπτο. Στο πλαίσιο της προσπάθειάς του να μετατρέψει την Αλεξάνδρεια σε κέντρο πολιτικής, οικονομικής και ιδεολογικής ισχύος, αποφάσισε την ανέγερση ενός μνημείου που θα συνδύαζε πρακτική χρησιμότητα και πολιτικό συμβολισμό. Ο Φάρος θα καθοδηγούσε τα πλοία, αλλά ταυτόχρονα θα πρόβαλλε την πτολεμαϊκή εξουσία και τη συνέχεια του οράματος του Αλεξάνδρου για έναν ενιαίο κόσμο.

Ψηφιδωτό που απεικονίζει τον Φάρο της Αλεξάνδρειας (με την επιγραφή «Ο ΦΑΡΟΣ»), από την Όλβια της Λιβύης, περ. 4ος αιώνας μ.Χ.

Ένα μνημείο δύναμης και μηχανικής ευφυΐας

Η κατασκευή ξεκίνησε στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. και ολοκληρώθηκε επί βασιλείας του Πτολεμαίος Β΄ Φιλάδελφος, ύστερα από περίπου 15 χρόνια εργασιών. Παρά τις ελλιπείς αρχαιολογικές μαρτυρίες, οι μελετητές συμφωνούν ότι ο Φάρος είχε τριώροφη δομή: μια τεράστια τετράγωνη βάση, ένα οκταγωνικό μεσαίο τμήμα και έναν κυκλικό ανώτερο όροφο όπου βρισκόταν το φως. Το οκταγωνικό επίπεδο αποδίδεται στον Σώστρατο τον Κνίδιο και θεωρείται συνειδητή αναφορά στους οκτώ ανέμους της θάλασσας.

Στην κορυφή δεσπόζε ένα γιγαντιαίο άγαλμα, πιθανότατα του Δία, ενισχύοντας τον θεϊκό χαρακτήρα του μνημείου. Το φως του Φάρου, ορατό δεκάδες χιλιόμετρα μακριά, παραγόταν πιθανότατα από μεγάλες εστίες φωτιάς με καύσιμο το λάδι, σε συνδυασμό με μεταλλικά κάτοπτρα που εστίαζαν τη δέσμη. Ρωμαίοι συγγραφείς, όπως ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, ανέφεραν ότι η λάμψη του μπορούσε να εκληφθεί ακόμη και ως άστρο στον νυχτερινό ουρανό. Περισσότερο από φάρος, το οικοδόμημα λειτουργούσε ως δήλωση τεχνολογικής υπεροχής και πολιτικής αυτοπεποίθησης.

Από τα ερείπια στον ψηφιακό «δίδυμο»

Για σχεδόν 1.600 χρόνια, ο Φάρος άντεξε σεισμούς και φθορά. Η αρχή του τέλους ήρθε τον 14ο αιώνα, όταν ένας ισχυρός σεισμός το 1303 μ.Χ., συνοδευόμενος από τσουνάμι, τον άφησε ερείπιο. Μερικές δεκαετίες αργότερα, μια νέα σεισμική δόνηση ολοκλήρωσε την κατάρρευση. Τα υλικά του μνημείου κατέληξαν σε μεγάλο βαθμό στον βυθό, ενώ τον 15ο αιώνα ο σουλτάνος Καΐτμπεϋ χρησιμοποίησε τα ερείπια για την κατασκευή του φρουρίου που δεσπόζει ακόμη στο ίδιο σημείο.

Η εικόνα του Φάρου άρχισε να αλλάζει ριζικά χάρη στη σύγχρονη υποβρύχια αρχαιολογία. Από τη δεκαετία του 1990 εντοπίστηκαν στον βυθό της Αλεξάνδρειας τεράστιοι λίθοι, αγάλματα, σφίγγες και αρχιτεκτονικά μέλη. Τα τελευταία χρόνια, το Pharos Project, υπό τη διεύθυνση της αρχαιολόγου Ιζαμπέλ Ερί, επιχειρεί κάτι πρωτοφανές: τη δημιουργία ενός πλήρους ψηφιακού «διδύμου» του μνημείου. Με τη βοήθεια φωτογραμμετρίας και τρισδιάστατης μοντελοποίησης, χιλιάδες θραύσματα καταγράφονται και επανατοποθετούνται ψηφιακά, επιτρέποντας στους ερευνητές να ανασυνθέσουν τη μορφή του Φάρου χωρίς να θέσουν σε κίνδυνο τα αυθεντικά υλικά.

@annelisethearchaeologist It’s Pharos Friday and I have more incredible photos from the PHAROS project’s successful raising of 22 pieces of the actual Pharos lighthouse earlier this month! We’re now several steps closer to having a full and authentic digital reconstruction of one of the most iconic wonders of the ancient world! #archaeologytiktok #archaeology #ancienthistory #history #egypt #ancientegypt #greenscreen ♬ original sound – Annelise Baer | Archaeologist

Τα δεδομένα δείχνουν ότι ο Φάρος κατασκευάστηκε με προηγμένες τεχνικές σύνδεσης λίθων, γεγονός που εξηγεί τόσο την ταχύτητα ανέγερσής του όσο και τη μακροβιότητά του. Παράλληλα, οι έρευνες αποκαλύπτουν ότι η στάθμη της θάλασσας στην περιοχή έχει ανέβει σημαντικά από την ελληνιστική εποχή, συμβάλλοντας στη βύθιση μεγάλου μέρους της αρχαίας πόλης.

Αν και το εγχείρημα απέχει ακόμη από την ολοκλήρωσή του, ένα συμπέρασμα μοιάζει πλέον αναμφισβήτητο: ο Φάρος της Αλεξάνδρειας δεν ήταν απλώς ένας μύθος που μεγάλωσε με τον χρόνο, αλλά ένα πραγματικό τεχνολογικό και ιδεολογικό επίτευγμα — αντάξιο της φήμης του ως θαύμα του αρχαίου κόσμου.

*Με πληροφορίες από: The Νew York Times, Κεντρική Φωτογραφία: Από το Octo Mundi Miracula του 1572, την παλαιότερη γνωστή απεικόνιση του Φάρου στη νεότερη εποχή.