Specula Mundi: Ο Maison Valentino στο Παρίσι μας θύμισε γιατί η μόδα είναι ο καθρέφτης της επιθυμίας στον σύγχρονο κόσμο

Ο Ρίχαρντ Βάγκνερ όριζε το Gesamtkunstwerk —το «συνολικό έργο τέχνης»— ως τη συνένωση όλων των επιμέρους τεχνών σε μία αδιαίρετη εμπειρία: ήχος, εικόνα, αρχιτεκτονική, αφήγηση, συναίσθημα. Ένα έργο που δεν καταναλώνεται, αλλά κατοικείται. Που δεν παρακολουθείται, αλλά σε περιβάλλει.

Αυτό το βαγκνερικό όραμα έμοιαζε να διατρέχει ολόκληρη την παρουσίαση του Alessandro Michele για τον οίκο Valentino στο Παρίσι — μια επίδειξη που λειτούργησε ταυτόχρονα ως μόδα, σκηνογραφία, κινηματογράφος, μνήμη και τελετουργία. Όχι απλώς ένα σόου υψηλής ραπτικής, αλλά ένα κλειστό σύμπαν αναφορών, αισθήσεων και φαντασμάτων.

Haute couture σε σταυροδρόμι

Η φετινή Εβδομάδα Υψηλής Ραπτικής αποκάλυψε έναν καθαρό διχασμό. Από τη μία πλευρά, δημιουργοί που επιμένουν στην couture ως την πιο εσωτερική, σχεδόν μυστική μορφή πολυτέλειας — χειροποίητα τελειώματα, υφές που απευθύνονται στο σώμα και όχι στο βλέμμα. Από την άλλη, σχεδιαστές που αγκαλιάζουν ανοιχτά τη μόδα ως το απόλυτο θέαμα: μια συνειδητή φυγή από την πραγματικότητα, με όρους θεάτρου, κινηματογράφου και τεχνικής υπερβολής.

Ο Michele αρνήθηκε να διαλέξει. Αντίθετα, πρότεινε μια τρίτη διαδρομή: την couture ως κόσμο. Ως Specula Mundi — έναν καθρέφτη του κόσμου, αλλά και μια παραμορφωτική επιφάνειά του.

View this post on Instagram

A post shared by Valentino (@maisonvalentino)

Στη σκιά του Valentino Garavani

Η επίδειξη πραγματοποιήθηκε λίγες ημέρες μετά την κηδεία του Valentino Garavani στη Ρώμη. Αν και το σόου είχε σχεδιαστεί πολύ πριν από τον θάνατό του, το τελικό αποτέλεσμα έμοιαζε αναπόφευκτα φορτισμένο. Όχι ως μνημόσυνο, αλλά ως μια ύστατη συνομιλία με το πνεύμα του ιδρυτή: με την ιδέα της μόδας ως μύθου, κινηματογραφικής ψευδαίσθησης και διαχρονικής εικόνας.

Χωρίς να το διακηρύσσει, η συλλογή έφερε τον τόνο ενός κύκνειου άσματος — όχι ως τέλος, αλλά ως αποκορύφωμα. Σαν μια τελευταία, πλήρη πρόταση για το τι μπορεί να είναι η haute couture σήμερα.

Από το Kaiserpanorama στο βλέμμα του θεατή

Το σκηνικό ήταν σκοτεινό, σχεδόν μυητικό. Κυκλικές ξύλινες κατασκευές με μικρά ανοίγματα στο ύψος των ματιών, εμπνευσμένες από το Kaiserpanorama, τον πρόδρομο του κινηματογράφου του 19ου αιώνα, αντικατέστησαν την κλασική πασαρέλα. Τα ρούχα δεν παρήλαυναν· αποκαλύπτονταν. Μέσα σε φωτισμένα κουτιά, τα μοντέλα έμοιαζαν με ζωντανά tableaux vivants. Η εμπειρία απαιτούσε εγγύτητα, σχεδόν σωματική συμμετοχή: το πρόσωπο κολλημένο στο άνοιγμα, το βλέμμα αναγκασμένο να σταθεί, να επιμείνει.

Ο χώρος λειτουργούσε όχι ως σκηνικό, αλλά ως μηχανή θέασης. Τα ρούχα δεν προσφέρονταν στο ανοιχτό βλέμμα· «προβάλλονταν» μέσα από μικρές αυτόνομες κατασκευές, περισσότερο συγγενικές με κινηματογραφικούς θαλάμους παρά με σκηνικά μόδας. Ο θεατής δεν παρακολουθούσε παθητικά· πλησίαζε, έσκυβε, κοίταζε — σαν να παρακολουθούσε αποσπάσματα από ξεχασμένο φιλμ, καρέ-καρέ.

Το Kaiserpanorama δεν ήταν απλώς μια πρώιμη τεχνολογική περιέργεια. Υπήρξε μια από τις πιο διαδεδομένες οπτικές συσκευές της Ευρώπης του ύστερου 19ου αιώνα: ένας κυκλικός μηχανισμός με πολλαπλά προσοφθάλμια, μέσα από τα οποία οι θεατές παρατηρούσαν στερεοσκοπικές εικόνες από μακρινές πόλεις, εξωτικά τοπία, ιστορικές σκηνές. Η εμπειρία ήταν συλλογική αλλά ταυτόχρονα βαθιά ατομική — ο καθένας μόνος του απέναντι στην εικόνα, απομονωμένος μέσα στο πλήθος.

Σε αντίθεση με τον μεταγενέστερο κινηματογράφο, όπου το βλέμμα συγχρονίζεται, το Kaiserpanorama απαιτούσε προσήλωση, χρόνο, σχεδόν σωματική εγγύτητα. Δεν πρόσφερε κίνηση, αλλά διάρκεια· όχι αφήγηση, αλλά καθήλωση. Αυτή ακριβώς η συνθήκη —το βλέμμα που σκύβει, περιμένει, εστιάζει— επανενεργοποιήθηκε στην παρουσίαση του Michele. Τα ρούχα δεν «περνούσαν» μπροστά από τον θεατή· απαιτούσαν παρατήρηση, σαν εικόνες που αποκαλύπτονται μόνο σε όποιον επιμένει.

Με αυτή την επιλογή, ο Michele δεν συνέδεσε απλώς το παρόν με ένα προ-κινηματογραφικό παρελθόν. Υπενθύμισε ότι η σύγχρονη κουλτούρα της εικόνας —από το Χόλιγουντ μέχρι το Instagram— εξακολουθεί να βασίζεται στην ίδια θεμελιώδη πράξη: το βλέμμα που απομονώνεται, προβάλλει επιθυμία και μετατρέπει την εικόνα σε αντικείμενο λατρείας.

«Ένα από τα μεγάλα ατού των εικόνων που μπορούσε κανείς να βρει στο Kaiserpanorama ήταν το γεγονός ότι καμία τους δεν άρχιζε να εξαφανίζεται μόλις ξεκινούσε η ‘παρέλασή’ τους.

Πράγματι, παρότι το κοινό καθόταν αντικριστά σε καθίσματα που κινούνταν κυκλικά, κάθε εικόνα περνούσε διαδοχικά μπροστά από όλες τις θέσεις, μέσα από ένα διπλό παράθυρο, επιτρέποντας να δει κανείς τη μακρινή απεραντοσύνη.

Το 1822 ο Νταγκέρ άνοιξε το Πανόραμά του στο Παρίσι. Από τότε, αυτά τα φωτεινά, διάφανα κουτιά —ενυδρεία της απόστασης και του παρελθόντος— έγιναν το σπίτι όλων των πραγμάτων που είναι μακρινά και όμως οικεία στη μόδα.»

Βάλτερ Μπένγιαμιν

Ο κινηματογράφος ως DNA του οίκου

Στην αρχή της παρουσίασης ακούστηκε η φωνή του ίδιου του Valentino Garavani να μιλά για το πώς ο κινηματογράφος γέννησε την κλίση του. Μεγαλωμένος με τις σταρ των ’40s —Hedy Lamarr, Lana Turner— είδε από νωρίς τη μόδα όχι ως καθημερινό ένδυμα, αλλά ως εικόνα μεγαλύτερη από τη ζωή.

Ο Michele κινήθηκε ταυτόχρονα προς τα πίσω και προς τα μπροστά: από τον βωβό κινηματογράφο και το Art Deco, μέχρι τη στιγμή που το Χόλιγουντ άρχισε να κοιτά τον εαυτό του με ειρωνεία και υπερβολή.

View this post on Instagram

A post shared by Valentino (@maisonvalentino)

Από τον Erté στο Boogie Nights

Ορισμένα κομμάτια έμοιαζαν να έχουν ξεπηδήσει από εικονογραφήσεις του Erté: λευκά σατέν φορέματα κομμένα στο λοξό, ιβουάρ βελούδινα παλτό με ουρές που κατέληγαν σε εκρήξεις από φτερά στρουθοκαμήλου και στρας. Άλλα, όμως, ανήκαν ξεκάθαρα σε μια μεταγενέστερη κινηματογραφική φαντασίωση.

Υπήρχε κάτι από το Boogie Nights — εκείνη τη μεθυστική, μεταβατική στιγμή των late ’70s και early ’80s, όπου η λάμψη συναντά την υπερβολή και η αθωότητα αρχίζει να ραγίζει. Χρυσό λαμέ, γυαλιστερές επιφάνειες, σώματα που διεκδικούν το βλέμμα χωρίς ντροπή, κάπου ανάμεσα στη disco και στο κόκκινο χαλί.

Σε άλλα σύνολα, η αναφορά γλιστρούσε προς τα Ziegfeld Follies, τη Mata Hari και την αισθητική των early Hollywood epics — εκεί όπου η θηλυκότητα ήταν ταυτόχρονα κατασκευή και υπόσχεση.

View this post on Instagram

A post shared by Valentino (@maisonvalentino)

Specula Mundi: ο καθρέφτης, το είδωλο και ο χρόνος

Ο τίτλος της συλλογής, Specula Mundi, λειτουργούσε ως θεωρητικός άξονας. Τα ρούχα δεν επιχειρούσαν να γίνουν μια «αντανάκλαση» του κόσμου με όρους ρεαλισμού· τον ανακατασκεύαζαν ως μύθο, ως εικόνα φορτισμένη με μνήμη και επιθυμία. Όπως στο βαγκνερικό Gesamtkunstwerk, όλα συγχωνεύονταν σε μία αδιαίρετη εμπειρία: χώρος, ήχος, σώμα, κίνηση, αφήγηση. Και φως. Ρυθμός κα φως.

Η μουσική —ένα ιδιότυπο κράμα κλασικών θεμάτων και επίμονου techno ρυθμού— ενίσχυε αυτή τη συνθήκη τελετουργίας. Τα μοντέλα, στεφανωμένα με χρυσά κεφαλοκαλύμματα σε πτυχώσεις σαν ηλιακές ακτίνες, δεν κινούνταν απλώς στον χώρο· προσφέρονταν στο βλέμμα για στοχασμό. Στέκονταν σαν κοσμικά είδωλα, σαν αντικείμενα λατρείας σε έναν κόσμο που έχει πλήρη επίγνωση της θεατρικότητάς του — και όχι μόνο δεν την αρνείται, αλλά την υιοθετεί ως ταυτότητα.

View this post on Instagram

A post shared by Valentino (@maisonvalentino)

Το τελευταίο βλέμμα πριν σβήσουν τα φώτα

Με αυτόν τον τρόπο, η παρουσίαση θύμιζε ότι η μόδα —όπως και η αισθητική συνολικά— δεν εξελίσσεται γραμμικά ούτε υπακούει σε καθαρές τομές. Δεν είναι μια αλληλουχία από «νέες τάσεις» που εμφανίζονται και εξαφανίζονται, αλλά ένα συνεχές πεδίο όπου οι εποχές διαχέονται η μία μέσα στην άλλη. Ό,τι μοιάζει να επιστρέφει, στην πραγματικότητα δεν έφυγε ποτέ· αλλάζει μορφή, συμπληρώνει τον εαυτό του.

Όπως η μουσική έπλεκε το κλασικό με το techno χωρίς να τα διαχωρίζει, έτσι και τα ρούχα λειτουργούσαν ως αποδείξεις αυτής της συνέχειας. Και κάπως έτσι, το Specula Mundi δεν πρότεινε απλώς μια συλλογή, αλλά μια υπενθύμιση ότι η μόδα είναι σύνολο — εικόνα, ήχος, ιστορία και επιθυμία σε μόνιμη συνδιαλλαγή.

Σε αυτό το σημείο, το Specula Mundi παύει να λειτουργεί ως απλός καθρέφτης του κόσμου και γίνεται καθρέφτης της επιθυμίας να απομακρυνθεί κανείς από αυτόν. Το Kaiserpanorama, ως μηχανή θέασης, δεν προσφέρει διαφυγή μέσω ταχύτητας ή υπερδιέγερσης, αλλά μέσω απόστασης και ελέγχου του βλέμματος. Υποχρεώνει το μάτι να σκύψει, να σταθεί, να επιμείνει. Και μέσα σε αυτή την επιβράδυνση, η εικόνα παύει να επαναλαμβάνεται μηχανικά και αποκτά ξανά βάθος. Η couture, εδώ, δεν υπόσχεται απόδραση μέσω εντυπωσιασμού, αλλά μέσω εμβάθυνσης — ως χώρος όπου το βλέμμα αποσπάται από την αδιάκοπη κυκλοφορία και επιτρέπεται να επιθυμήσει.

View this post on Instagram

A post shared by Valentino (@maisonvalentino)

Κάπως έτσι, η πρόταση του Michele αγγίζει την ουσία του Gesamtkunstwerk: μια εμπειρία που δεν καταναλώνεται, αλλά κατοικείται. Το Kaiserpanorama δεν λειτουργεί ως νοσταλγικό εύρημα, αλλά ως εργαλείο ρήξης με το παρόν της εικόνας — με το πραγματικό που αναπαράγεται αυτόματα, χωρίς παύση και χωρίς μνήμη.

Το Specula Mundi δεν ζητά να επιβληθεί στην πραγματικότητα, αλλά να τη διακόψει για λίγο: να ανοίξει έναν χώρο όπου η μόδα, ως σύνολο εικόνας, ήχου, σώματος και χρόνου, γίνεται ξανά τόπος φαντασίας. Όχι ως φυγή από τον κόσμο, αλλά ως υπενθύμιση ότι θα μπορούσε να είναι αλλιώς.

Όπως σημείωνε ο Βάλτερ Μπένγιαμιν το 1936 στο Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit, η εμπειρία του έργου τέχνης αλλοιώνεται μέσα στη μαζική, βιομηχανική αναπαραγωγή — όπως ακριβώς και η εικόνα στον σύγχρονο κινηματογράφο — και ο θεατής καλείται συχνά να καταναλώσει χωρίς να σταθεί. Κι όμως, απέναντι σε ένα έργο όπως η Νίκη της Σαμοθράκης, δεν υπάρχει βιασύνη: στεκόμαστε με δέος, αφήνουμε το βλέμμα να περιπλανηθεί, να ταξιδέψει σε άλλους χρόνους.

Με τον ίδιο τρόπο, ο Michele μας καλεί, μέσα στην εποχή της μαζικής παραγωγής του ρούχου, να κοντοσταθούμε. Να δούμε, να αγγίξουμε, να αφουγκραστούμε το ένδυμα όχι ως προϊόν, αλλά ως εμπειρία — όπως τότε, όταν η μόδα δεν ήταν ακόμη εικόνα σε αδιάκοπη κυκλοφορία, αλλά πράξη φαντασίας και χρόνου.

Σε έναν κόσμο που μοιάζει διαρκώς σε κρίση, ο Alessandro Michele πρότεινε κάτι παλιομοδίτικο και ταυτόχρονα ριζοσπαστικό: τη βύθιση στο όνειρο.