Gaming VS Social Media: Ποιο επηρεάζει περισσότερο την ελλειμματική προσοχή των παιδιών;

Η ψηφιακή εποχή εξελίσσεται σε ένα πρωτοφανές κοινωνικό πείραμα χωρίς σαφείς κανόνες και χωρίς ομάδα ελέγχου. Και στο κέντρο αυτού του πειράματος βρίσκονται τα παιδιά.

Την ώρα που οι διαγνώσεις της Διαταραχής Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) αυξάνονται διεθνώς, όλο και περισσότεροι επιστήμονες εξετάζουν αν η καθημερινή, εκτεταμένη χρήση των κοινωνικών δικτύων παίζει ρόλο σε αυτή την τάση.

Σύμφωνα με ευρήματα μεγάλης διαχρονικής μελέτης που πραγματοποιήθηκε στη Σουηδία, ερευνητές παρακολούθησαν περισσότερα από 8.000 παιδιά από την ηλικία των 10 έως τα 14 τους χρόνια.

Τα παιδιά κατέγραψαν τις ψηφιακές τους συνήθειες, οι οποίες χωρίστηκαν σε τρεις βασικές κατηγορίες: βιντεοπαιχνίδια, παρακολούθηση βίντεο/τηλεόρασης και χρήση κοινωνικών δικτύων.

Γιατί τα social media είναι διαφορετικά

Στα κοινωνικά δίκτυα περιλαμβάνονταν πλατφόρμες όπως το TikTok, το Instagram, το Snapchat, το X, το Messenger και το Facebook.

Οι ερευνητές εξέτασαν αν η χρήση αυτών των μέσων συνδεόταν με αλλαγές στα δύο βασικά χαρακτηριστικά της ΔΕΠΥ: την απροσεξία και την υπερκινητικότητα.

Το αποτέλεσμα ήταν σαφές: μόνο η συστηματική χρήση των κοινωνικών δικτύων συνδέθηκε με σταδιακή αύξηση της απροσεξίας στην πορεία των ετών.

Ούτε το gaming ούτε η παρακολούθηση βίντεο εμφάνισαν αντίστοιχη επίδραση.

Το εύρημα παρέμεινε σταθερό ακόμη και όταν οι ερευνητές συνυπολόγισαν γενετικούς παράγοντες κινδύνου για ΔΕΠΥ, καθώς και το κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο των οικογενειών.

Ο ρόλος των περισπασμών και των ειδοποιήσεων

Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι η σχέση δεν φαίνεται να λειτουργεί αντίστροφα. Δηλαδή, η αυξημένη απροσεξία δεν οδηγεί τα παιδιά στο να χρησιμοποιούν περισσότερο τα κοινωνικά δίκτυα.

Αντίθετα, η αυξημένη χρήση των κοινωνικών δικτύων προηγείται χρονικά και προβλέπει την εμφάνιση εντονότερης απροσεξίας αργότερα.

Όπως εξηγoύν ο Τόρκελ Κλίνγκμπεργκ, καθηγητής Γνωστικής Νευροεπιστήμης στο Ινστιτούτο Karolinska, και ο Σάμσον Νίβινς, μεταδιδακτορικός ερευνητής στην Υγεία Γυναικών και Παιδιών στο Ινστιτούτο Karolinska, τα δεδομένα δεν υποστηρίζουν την ιδέα ότι «όλες οι οθόνες είναι ίδιες».

Αν υπήρχε μια γενική, βλαπτική επίδραση των ψηφιακών μέσων, τότε παρόμοια αποτελέσματα θα εμφανίζονταν και στο gaming ή στα βίντεο. Αυτό όμως δεν συμβαίνει.

Μια πιθανή εξήγηση, σύμφωνα με τους ερευνητές, έχει να κάνει με τη φύση των κοινωνικών δικτύων. Όπως σημειώνουν οι ειδικοί, τα social media ενσωματώνουν συνεχή και απρόβλεπτα ερεθίσματα: ειδοποιήσεις, μηνύματα, αναρτήσεις, την αίσθηση ότι «κάτι μπορεί να συμβαίνει ανά πάσα στιγμή».

Γιατί το gaming δεν δείχνει το ίδιο αποτέλεσμα

Αυτού του τύπου οι διακοπές της συγκέντρωσης μπορεί να φαίνονται αθώες στη στιγμή, αλλά όταν επαναλαμβάνονται καθημερινά για χρόνια, ενδέχεται να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αναπτύσσεται η ικανότητα διατήρησης της προσοχής.

Το gaming, αντίθετα, έχει αρχή και τέλος, πραγματοποιείται σε συγκεκριμένα χρονικά «μπλοκ» και απαιτεί συνεχή εστίαση σε έναν στόχο. Δεν διαχέεται σε ολόκληρη την ημέρα με τον ίδιο τρόπο που το κάνει το scrolling.

Οι ίδιοι οι ερευνητές τονίζουν ότι το μέγεθος της επίδρασης δεν είναι μεγάλο σε ατομικό επίπεδο. Η χρήση κοινωνικών δικτύων δεν «δημιουργεί» από μόνη της ΔΕΠΥ.

Ωστόσο, όταν μια μικρή μεταβολή στην προσοχή αφορά ολόκληρο τον πληθυσμό, οι συνέπειες γίνονται ορατές.

Τι σημαίνει αυτό σε επίπεδο πληθυσμού

Υπολογιστικά, μια μέση αύξηση κατά μία ώρα ημερήσιας χρήσης κοινωνικών δικτύων θα μπορούσε να οδηγήσει σε αύξηση των διαγνώσεων κατά περίπου 30%.

Πρόκειται για θεωρητικό σενάριο, αλλά αποτυπώνει πώς μια φαινομενικά μικρή αλλαγή μπορεί να έχει μεγάλες κοινωνικές επιπτώσεις.

Μια γενιά σχεδόν μόνιμα online

Πριν από δύο δεκαετίες, τα κοινωνικά δίκτυα ήταν σχεδόν ανύπαρκτα. Σήμερα, οι έφηβοι περνούν περίπου πέντε ώρες την ημέρα online, κυρίως σε πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης.

Το ποσοστό όσων δηλώνουν «σχεδόν συνεχώς online» έχει σχεδόν διπλασιαστεί μέσα σε λιγότερο από δέκα χρόνια.

Ρύθμιση ή απλώς καθυστέρηση;

Το αν αυτή η εξέλιξη εξηγεί πλήρως την αύξηση των διαγνώσεων ΔΕΠΥ παραμένει ανοιχτό ερώτημα. Η μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση και η μείωση του στίγματος παίζουν σίγουρα ρόλο.

Όμως, όπως δείχνουν τα δεδομένα, η ψηφιακή καθημερινότητα –και ειδικά τα κοινωνικά δίκτυα– φαίνεται να αποτελεί έναν παράγοντα που δεν μπορεί πλέον να αγνοηθεί.

Η Αυστραλία έχει ήδη αποφασίσει να κινηθεί πιο αυστηρά, θέτοντας από το 2025 όριο ηλικίας τα 16 έτη για τη χρήση κοινωνικών δικτύων, με αυξημένες ευθύνες για τις ίδιες τις εταιρείες.

Το αν τέτοιου είδους παρεμβάσεις θα βελτιώσουν την κατάσταση μένει να φανεί. Το βέβαιο είναι ότι η συζήτηση για την προσοχή των παιδιών μόλις έχει αρχίσει.