Κωνσταντίνος Μενελάου: «Στην περίπτωση της Αλίκης κάναμε ένα λάθος»

Η ταινία «Θηλυκό/ Female» του Κωνσταντίνου Μενελάου επιχειρεί μια πολυεπίπεδη και τολμηρή προσέγγιση στη ζωή της Αλίκης Βουγιουκλάκη, φωτίζοντας διαφορετικές πτυχές της προσωπικότητας και της πορείας της μέσα από την ερμηνεία τριών διαφορετικών ηθοποιών (Βίκυ Παπαδοπούλου, Άλκηστις Πουλοπούλου, Τάνια Κέλλυ).

Κάθε μία ενσαρκώνει μια ξεχωριστή φάση της ζωής της -την αθωότητα και τη φιλοδοξία των πρώτων χρόνων, την εκρηκτική λάμψη της απόλυτης σταρ και την πιο ώριμη, ευάλωτη, ανθρώπινη και σαρκική πλευρά πίσω από τη δημόσια εικόνα.

Μέσα από αυτή τη δραματουργική επιλογή, η ταινία δεν λειτουργεί ως μια απλή βιογραφία, αλλά ως ένα ψυχογραφικό πορτρέτο που εξερευνά τη σύγκρουση ανάμεσα στη γυναίκα και τον μύθο, αναδεικνύοντας τις αντιφάσεις, τις επιθυμίες και τις θυσίες που συνόδευσαν την πορεία της.

Σκηνή από τα γυρίσματα της ταινίας «Θηλυκό» / Φωτό: Αλεξάνδρα Μασμανίδη

Η ταινία παρουσιάστηκε στο διαγωνιστικό τμήμα Film Forward του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης και απέσπασε σπουδαίες κριτικές ενώ τώρα έρχεται στο Cinobo της Πατησίων από τις 27 έως τις 31 Μαρτίου.

Με αφορμή την αθηναϊκή πρεμιέρα του «Θηλυκού» μιλήσαμε με τον Κωνσταντίνο Μενελάου, ο οποίος συνέθεσε με εξέχουσα ευαισθησία μια υβριδική ιστορία για την μεγάλη, Ελληνίδα σταρ μέσα από σιωπές, όνειρα, φαντασιώσεις, χειροκρότημα, προσδοκίες, φώτα, έρωτες κι αγωνίες.

Το «Θηλυκό» για μένα είναι ενέργεια. Κάτι που μπορεί να είναι ταυτόχρονα τρυφερό και δυνατό, φωτεινό και αντιφατικό. Είναι μια έννοια που συνεχώς αλλάζει και δεν χωράει εύκολα σε λέξεις. Αλλά μια από αυτές είναι σίγουρα «αγάπη»

Ο Κωνσταντίνος Μενελάου (δεξιά) στα γυρίσματα της ταινίας «Θηλυκό» / Φωτό: Αλεξάνδρα Μασμανίδη

-Τι σε ενέπνευσε να ασχοληθείς με τη ζωή της Αλίκης Βουγιουκλάκη;

Η αγάπη μου για εκείνη. Αλλά και μια ανάγκη να την επανεξετάσω και να την υπερασπιστώ. Η ελληνική κοινωνία τοποθετεί ό,τι είναι δημοφιλές και θηλυκό σε ένα εύκολο ή υποτιμητικό πλαίσιο. Η Αλίκη μπήκε για χρόνια σε αυτό το κουτί, ως κάτι ελαφρύ ή trash με αποτέλεσμα να επισκιαστεί η πραγματική της σημασία.

-Πώς προσέγγισες τη μυθοπλασία σε σχέση με τα πραγματικά γεγονότα;

Με μια πολύ έντονη διάθεση πειραματισμού. Αντλώ υλικό από πραγματικά γεγονότα, μαρτυρίες, κουτσομπολιά, εντυπώσεις και το μετασχηματίζω σε μυθοπλαστική αφήγηση.

Δεν με ενδιέφερε η πιστή αναπαράσταση, αλλά η δημιουργία μιας αίσθησης, του πώς βιώνω εγώ την Αλίκη, αλλά και του τι προκύπτει όταν τη διαβάζεις μέσα από ένα ακαδημαϊκό και θεωρητικό πρίσμα. Η μυθοπλασία, σε αυτή την περίπτωση, λειτουργεί όχι ως απόκλιση από την αλήθεια, αλλά ως εργαλείο για να την πλησιάσεις πιο ουσιαστικά.

Δείτε το τρέιλερ της ταινίας «Θηλυκό»

-Τι σημαίνει για σένα ο τίτλος «Θηλυκό»;

Το «Θηλυκό» για μένα είναι ενέργεια. Κάτι που μπορεί να είναι ταυτόχρονα τρυφερό και δυνατό, φωτεινό και αντιφατικό. Είναι μια έννοια που συνεχώς αλλάζει και δεν χωράει εύκολα σε λέξεις. Αλλά μια από αυτές είναι σίγουρα «αγάπη».

-Πώς και γιατί επέλεξες τις τρεις ηθοποιούς για να ενσαρκώσουν την ίδια προσωπικότητα;

Η Αλίκη ως φαινόμενο είναι μια κατασκευή που αποτελείται από πολλαπλές και συχνά αντιφατικές εκδοχές του εαυτού της. Η επιλογή τριών ηθοποιών προέκυψε από την ανάγκη να αποδοθεί αυτή η πολυπλοκότητα. Κάθε παρουσία, λειτουργεί ως φορέας μιας διαφορετικής πτυχής -της σταρ, της ιδιωτικής φιγούρας, του μύθου.

Δεν είχε σημασία οι ηθοποιοί να μοιάζουν με την Αλίκη, μια κίνηση που  απομακρύνει την ταινία από τη βιογραφική αναπαράσταση και την τοποθετεί σε ένα θεωρητικό πεδίο. Επίσης, γνώριζα ήδη το εκφραστικό εύρος και τα ξεχωριστά ταλέντα των ηθοποιών και με ενδιέφερε η ερμηνεία τους να μην αναπαράγει, αλλά να αναλύει.

Για μένα, μια τρανς γυναίκα είναι μια γυναίκα. Η επιλογή της Τάνιας Κέλλυ ήταν καλλιτεχνική. Έχει μια εξαιρετική ικανότητα να προσεγγίζει και να αποδίδει την Αλίκη, και αυτό ήταν το βασικό κριτήριο για τον συγκεκριμένο ρόλο

Photo: Florian Hetz

-Τι συμβολίζει η παρουσία μιας τρανς ηθοποιού στον ρόλο; Πιστεύεις ότι η επιλογή της λειτουργεί περισσότερο καλλιτεχνικά ή πολιτικά;

Για μένα, μια τρανς γυναίκα είναι μια γυναίκα. Η επιλογή της Τάνιας Κέλλυ ήταν καλλιτεχνική. Έχει μια εξαιρετική ικανότητα να προσεγγίζει και να αποδίδει την Αλίκη, και αυτό ήταν το βασικό κριτήριο για τον συγκεκριμένο ρόλο. Το γεγονός ότι είναι τρανς, ιδανικά, δεν θα έπρεπε να αποτελεί θέμα. Βέβαια, μέσα στο κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο ζούμε, μια τέτοια επιλογή αποκτά αναπόφευκτα πολιτική διάσταση. Αλλά αυτή η πολιτική διάσταση δεν ήταν η πρόθεση.

-Σε ποιο βαθμό η διάσπαση της ταυτότητας της Αλίκης σε τρεις ενσαρκώσεις λειτουργεί ως μετα-κινηματογραφικό σχόλιο πάνω στην έννοια της «σταρ περσόνα»;

Σε μεγάλο βαθμό. Η διάσπαση αυτή δεν είναι απλώς μια αφηγηματική επιλογή, είναι ένας τρόπος να αποδομηθεί η ίδια η ιδέα της σταρ περσόνας. Η Αλίκη προσεγγίζεται ως ένα σύνολο από εικόνες και ρόλους. Με το να μοιράζεται σε τρία σώματα, γίνεται εμφανές ότι αυτό που αντιλαμβανόμαστε ως «Αλίκη» είναι στην πραγματικότητα μια κατασκευή -αποτέλεσμα του σινεμά, των media και της φαντασίας του κοινού. Με αυτή την έννοια, η ταινία δεν αναπαριστά απλώς μια σταρ, σχολιάζει τον ίδιο τον μηχανισμό που παράγει τη σταρ.

Photo: Florian Hetz

-Μπορεί η ταινία να διαβαστεί μέσα από το πρίσμα της επιτελεστικότητας του φύλου (gender performativity); Αν ναι, πώς υλοποιείται αυτό σκηνοθετικά;

Ναι, απολύτως. Η ταινία φλερτάρει συνεχώς με τα όρια του φύλου και αντιμετωπίζει τη ρευστότητα ως κάτι δεδομένο. Δεν το εξηγεί, δεν το υπογραμμίζει, απλώς υπάρχει μέσα στον κόσμο της. Η επιλογή των ηθοποιών, ο τρόπος που κινούνται, που ενσαρκώνουν τη θηλυκότητα, δημιουργεί ένα πεδίο όπου το φύλο είναι διαρκώς υπό διαμόρφωση.

Με αυτή την έννοια, η «Αλίκη» δεν είναι μια συγκεκριμένη ταυτότητα, αλλά κάτι που κατασκευάζεται μέσα από βλέμματα, κινήσεις, ρόλους.

-Πώς χρησιμοποιείται το μοντάζ για να δημιουργήσει διάλογο ανάμεσα στις τρεις «Αλίκες»;

Το μοντάζ τις τοποθετεί διαδοχικά, σε μια σχεδόν εμμονική επανάληψη, δημιουργώντας την αίσθηση ότι η μία απαντά στην άλλη  -ακόμα κι αν δεν συνυπάρχουν ποτέ στο ίδιο κάδρο. Έτσι προκύπτει ένας άτυπος διάλογος, όχι μέσω λόγου, αλλά μέσω ρυθμού και βλέμματος. Η επανάληψη παίζει κεντρικό ρόλο. Μέσα από αυτήν αναδεικνύεται η ιδέα ότι η σταρ περσόνα είναι κάτι που κατασκευάζεται και αναπαράγεται συνεχώς. Με αυτόν τον τρόπο, το μοντάζ δεν ενώνει απλώς τις τρεις εκδοχές, τις βάζει σε μια σχέση. Δημιουργεί ένα είδος συνομιλίας όπου οι διαφορές τους γίνονται εξίσου σημαντικές με τις ομοιότητες, και όπου η ταυτότητα προκύπτει μέσα από τη σύγκρουση και την επανάληψη.

Από το κοινό και τον Τύπο λάβαμε πολύ θετικές και ουσιαστικές αντιδράσεις. Η τηλεοπτική αντιμετώπιση, από την άλλη, είχε κάτι σχεδόν σουρεαλιστικό

Φωτό: Αλεξάνδρα Μασμανίδη

-Υπάρχει μια «αυθεντική» Αλίκη στην ταινία ή όλες οι εκδοχές είναι ισότιμες κατασκευές;

Η «αυθεντική» Αλίκη είναι μια πολύ μεγάλη -ίσως και άλυτη- έννοια. Ακόμη και η ίδια η Αλίκη πιθανότατα δεν μπορούσε να την ορίσει με σαφήνεια -ίσως μόνο να τη διαισθανόταν. Στην ταινία, και οι τρεις εκδοχές είναι κατασκευές, επηρεασμένες από διαφορετικές πτυχές της προσωπικότητάς της. Δεν είναι όμως ισότιμες, η καθεμία έχει διαφορετική σχέση με τον μύθο.

Αυτό που με ενδιέφερε δεν ήταν να εντοπίσω μια «αληθινή» Αλίκη, αλλά να δείξω πόσο ρευστή μπορεί να είναι μια ταυτότητα που έχει μετατραπεί σε εικόνα.

-Μετά την παρουσίαση της ταινίας Θηλυκό στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης υπήρξαν κάποιες αντιδράσεις από τα λεγόμενα «μεσημεριανάδικα» ή τον Κίτρινο Τύπο. Ποιο είναι το σχόλιό σου πάνω σε αυτό;

Το βρίσκω ενδιαφέρον που η ταινία κατάφερε να ανοίξει μια συζήτηση σε τόσο διαφορετικά πεδία -από το κοινό, τον Τύπο και την τηλεόραση. Από το κοινό και τον Τύπο λάβαμε πολύ θετικές και ουσιαστικές αντιδράσεις. Η τηλεοπτική αντιμετώπιση, από την άλλη, είχε κάτι σχεδόν σουρεαλιστικό. Σε αρκετές περιπτώσεις εκφράστηκαν έντονες απόψεις από άτομα που δεν έχουν καν δει την ταινία. Αυτό είχε μια διάσταση κωμική, αλλά και κάπως ανησυχητική γιατί αυτός ο λόγος αναπαράγεται και διαμορφώνει αντιλήψεις. Οπότε το είδα ταυτόχρονα ως ένα διασκεδαστικό φαινόμενο, αλλά και ως ένα σχόλιο για το πώς λειτουργεί ο δημόσιος λόγος σήμερα.

Φωτό: Αλεξάνδρα Μασμανίδη

-Πώς διαχειρίζεται η ταινία τη νοσταλγία; Την αποδομεί, την αξιοποιεί ή την αμφισβητεί;

Δεν θα έλεγα ότι η ταινία είναι νοσταλγική. Αντίθετα, ένα από τα βασικά της στοιχεία είναι ότι μεταφέρει την Αλίκη στο παρόν -δείχνει ότι τα ζητήματα που ενσάρκωσε δεν ανήκουν στο παρελθόν, αλλά μας αφορούν ακόμα.

Με αυτή την έννοια, η νοσταλγία περισσότερο αποδομείται. Η ταινία δεν προσπαθεί να αναπαράγει μια «όμορφη» εικόνα μιας άλλης εποχής, αλλά να δείξει ότι αυτό που θυμόμαστε ως αθώο ή απλό ήταν ήδη πολύ πιο σύνθετο.

Ταυτόχρονα, αναγνωρίζω ότι η φιγούρα της Αλίκης κουβαλά από μόνη της μια ισχυρή αίσθηση νοσταλγίας. Η ταινία το χρησιμοποιεί για να το μετατοπίσει. Όχι για να μας επιστρέψει στο παρελθόν, αλλά για να μας φέρει αντιμέτωπους με το παρόν.

-Μπορεί η ταινία να ενταχθεί σε κάποιο συγκεκριμένο κινηματογραφικό ρεύμα ή αισθητική παράδοση;

Θα μπορούσε να τοποθετηθεί σε έναν πιο πειραματικό ή καλλιτεχνικό κινηματογράφο, ίσως και σε αυτό που θα λέγαμε «πειρατικό σινεμά», δηλαδή μια ελεύθερη δημιουργία.

Με ενδιαφέρει ένα σινεμά που δεν εξαρτάται από μεγάλα budgets για να επικοινωνήσει μια ιδέα. Ένα σινεμά πιο άμεσο, πιο οργανικό. Αισθητικά, έχει κάτι από ένα old school, αναλογικό βλέμμα, όχι ως νοσταλγία, αλλά σαν μια επιστροφή σε πιο απλές και πιο ουσιαστικές μορφές κινηματογράφησης.

Οπότε αν ανήκει κάπου, είναι μάλλον σε μια παράδοση σινεμά που επιλέγει την ελευθερία αντί για τη φόρμα και την ιδέα αντί για την μεγάλη παραγωγή.

Photo: Κωνσταντίνος Μενελάου

-Υπάρχει κάποια σκηνή που θεωρείς καθοριστική για την κατανόηση της ταινίας;

Υπάρχουν αρκετές σκηνές που λειτουργούν ως σημεία-κλειδιά, γιατί η ταινία είναι δομημένη σε κεφάλαια και κάθε ένα ανοίγει μια διαφορετική πλευρά της.

Αν έπρεπε όμως να ξεχωρίσω μία, θα ήταν η τελευταία σκηνή. Με κάποιο τρόπο συμπυκνώνει όλα όσα έχουν προηγηθεί και τα απλοποιεί. Δε δίνει απαραίτητα μια απάντηση, αλλά πιο πολύ μια αίσθηση για το τι ήταν -ή τι θα μπορούσε να είναι- η Αλίκη.

-Ποιο μήνυμα θα ήθελες να κρατήσει ο θεατής μετά το τέλος;

Να μην θεωρούμε τίποτα δεδομένο και κυρίως τους ανθρώπους. Να μπορούμε να αναγνωρίζουμε και να αγκαλιάζουμε τη διαφορετικότητα, αντί να τη κοροϊδεύουμε ή να τη φοβόμαστε. Γιατί πολύ συχνά αυτό που δεν καταλαβαίνουμε, το μειώνουμε και θέλουμε να το «εξαφανίζουμε».

Και ίσως, μέσα από αυτό, να δούμε ότι στην περίπτωση της Αλίκης κάναμε ένα λάθος. Ότι υποτιμήσαμε μια σπουδαία γυναίκα. Το ζητούμενο δεν είναι μονό να το αναγνωρίσουμε, αλλά να μην το επαναλάβουμε.

*Προπώληση εισιτηρίων InTickets

*Μετά την προβολή της ταινίας στις 27 Μαρτίου στο Cinobo της Πατησίων θα ακολουθήσει πάρτι στο Shamone Club, με το ίδιο εισιτήριο που κάποιος παρακολούθησε την ταινία.