Ενεργειακό σοκ και πληθωρισμός – Γιατί η Ευρώπη θα πληρώσει ακριβά τον πόλεμο κατά του Ιράν

Σε παράλληλα σύμπαντα κινούνται τα αμερικανικά και τα ευρωπαϊκά ΜΜΕ, σε ό,τι αφορά τις οικονομικές επιπτώσεις του αμερικανο-ισραηλινού πολέμου στο Ιράν.

Μετά το εν μέρει καθησυχαστικό ρεπορτάζ του Bloomberg, ότι οι αγορές ενέργειας προς το παρόν «αντέχουν», τη σκυτάλη πήραν οι Νew York Τimes.

«Ο Τραμπ ποντάρει ότι η ‘ενεργειακή κυριαρχία’ θα κάνει τον πόλεμο στο Ιράν λιγότερο δαπανηρό», είναι ο τίτλος του άρθρου, που μεταφέρει τις απόψεις Αμερικανών ενεργειακών αναλυτών, οικονομολόγων και κυβερνητικών αξιωματούχων.

«Ζήτω το fracking» λένε οι ΗΠΑ

Η προσδοκία ότι οι διεθνείς αγορές δεν θα πληρώσουν και τόσο ακριβά τον πόλεμο στο Ιράν, συνοψίζεται στις δηλώσεις του υπουργού Ενέργειας των ΗΠΑ Κρις Ράιτ, λίγες μέρες πριν την επίθεση: «Ο κόσμος αυτή τη στιγμή είναι πολύ καλά εφοδιασμένος με πετρέλαιο και νομίζω ότι αυτό δίνει στον πρόεδρο Τραμπ μεγαλύτερο περιθώριο ελιγμών στις γεωπολιτικές του ενέργειες», τόνισε χαρακτηριστικά, προαναγγέλλοντας τους βομβαρδισμούς στην Τεχεράνη.

Η πρόσκαιρη αισιοδοξία ότι η κατάσταση είναι ελεγχόμενη, οφείλεται εν μέρει στο ότι πριν ξεσπάσει ο πόλεμος η παγκόσμια αγορά διέθετε σημαντικά πλεονάσματα πετρελαίου.

«Την τελευταία δεκαετία οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν εξελιχθεί στον μεγαλύτερο παραγωγό αργού πετρελαίου στον κόσμο, χάρη στις μεγάλες προόδους στην υδραυλική ρωγμάτωση (fracking) και σε άλλες τεχνικές γεώτρησης. Οι ίδιες εξελίξεις έχουν καταστήσει τις ΗΠΑ και τον μεγαλύτερο εξαγωγέα φυσικού αερίου παγκοσμίως», τονίζουν οι ΝΥΤ.

Τεχνητή αισιοδοξία

Ωστόσο, ειδικοί προειδοποιούν ότι η αισιοδοξία της κυβέρνησης μπορεί να αλλάξει γρήγορα εάν ο πόλεμος διαρκέσει περισσότερο ή επεκταθεί – όπως ήδη συμβαίνει.

Παρατεταμένες διαταραχές στη ναυσιπλοΐα θα μπορούσαν να αφαιρέσουν από την αγορά 7 έως 8 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου την ημέρα, σύμφωνα με την εταιρεία ερευνών S&P Global Energy, περισσότερο από ό,τι κινδύνευε να χαθεί αρχικά όταν η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία το 2022.

Αν τα Στενά του Ορμούζ παραμείνουν κλειστά για λίγες εβδομάδες, οι τιμές θα μπορούσαν να ξεπεράσουν τα 100 δολάρια το βαρέλι και να πλήξουν τους αμερικανούς καταναλωτές, δήλωσε ο Ρόμπερτ ΜακΝάλι της εταιρείας ενεργειακών αναλύσεων Rapidan Energy Group.

«Θα υπάρξουν σοβαρές ανησυχίες για την οικονομία και τότε η κυβέρνηση θα δεχτεί πιέσεις να τερματίσει τη σύγκρουση», είπε.

Υποτίμηση κινδύνου

Οι NYT παραδέχονται ότι η Ευρώπη και η Ασία, ενδέχεται να αντιμετωπίσουν ακόμη μεγαλύτερους κινδύνους. Μετά την ανακοίνωση του Κατάρ ότι αναγκάστηκε να διακόψει την παραγωγή LNG, οι τιμές φυσικού αερίου στην Ευρώπη εκτινάχθηκαν σχεδόν κατά 50%. Το Κατάρ προμηθεύει περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας αγοράς LNG.

Ο Κλέιτον Σάιγκλ από το Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Σπουδών προειδοποίησε ότι οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής πιθανόν υποτιμούν τους οικονομικούς κινδύνους.

«Ίσως γνωρίζουν κάτι που εμείς οι αναλυτές δεν έχουμε ακόμα καταλάβει για το πώς διασφαλίζεται η ενεργειακή ασφάλεια», δήλωσε ειρωνικά.

Ο πόλεμος στο Ιράν επαναφέρει τη συζήτηση για τα επιτόκια της ΕΚΤ

Προβληματισμός στην Ευρώπη

Ενώ οι Αμερικανοί, που ξεκίνησαν τον πόλεμο μαζί με το Ισραήλ, προσπαθούν να δείχνουν ψύχραιμοι και καθησυχαστικοί, δεν ισχύει το ίδιο για τους Ευρωπαίους.

Ανάλυση του ΕU Observer, ηλεκτρονικής εφημερίδας που ειδικεύεται σε θέματα ευρωπαϊκής πολιτικής, παρουσιάζει μια διαμετρικά αντίθετη εικόνα. Σε άρθρο με τίτλο «Τι μας δίδαξε η ενεργειακή κρίση του 2022 για τον πληθωρισμό – και γιατί έχει σημασία τώρα με το Ιράν», προειδοποιεί για ένα νέο ενεργειακό πληθωριστικό σοκ, με σοβαρές δευτερογενείς επιπτώσεις στο σύνολο της οικονομίας.

Η κατακόρυφη άνοδος των τιμών του φυσικού αερίου, από τα πρώτα 24ωρα του πολέμου Ισραήλ-ΗΠΑ στο Ιράν, επαναφέρει τη συζήτηση στην Ευρώπη για πιθανές αυξήσεις επιτοκίων από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα.

Ο Γερμανός συντηρητικός ευρωβουλευτής και υποστηρικτής της αυστηρής νομισματικής πολιτικής Μάρκους Φέρμπερ προειδοποίησε ότι η σύγκρουση στο Ιράν θα μπορούσε να προκαλέσει άλλη μία ενεργειακή κρίση και κάλεσε την ΕΚΤ να «παραμείνει σε εγρήγορση». Ενοχοποίησε τους μισθωτούς, λέγοντας ότι ο καθορισμός των μισθών (πχ. με αυξήσεις μέσω συλλογικών διαπραγματεύσεων) αποτελεί «βασικό κίνδυνο» για τον πληθωρισμό.

Σε επιφυλακή η ΕΚΤ

Ο επικεφαλής οικονομολόγος της ΕΚΤ Φίλιπ Λέιν δήλωσε στους Financial Times ότι προς το παρόν δεν βλέπει λόγο αύξησης των επιτοκίων, αλλά υποσχέθηκε να «παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις».

Όμως η εμπειρία της ενεργειακής – πληθωριστικής κρίσης που ξεκίνησε το 2021, κορυφώθηκε το 2022 και συνεχίστηκε πιο ήπια το 2023, μας δείχνει ότι η νομισματική πολιτική της ΕΕ δεν κατάφερε να τιθασεύσει τον τιμάριθμο.

Η αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης βασίστηκε κυρίως σε δημοσιονομικά μέτρα, επιδοτήσεις, φοροελαφρύνσεις και πολιτικές αποθήκευσης φυσικού αερίου. Οι αυξήσεις των επιτοκίων είχαν αβέβαια αποτελέσματα. Μάλιστα, ο πληθωρισμός ακολούθησε παρόμοια πορεία σε Ευρώπη, ΗΠΑ και Ιαπωνία, παρά τις μεγάλες διαφορές στη νομισματική πολιτική.

Πληθωρισμός απληστίας

Ένα λάθος που έκανε τότε η ΕΚΤ, και το παραδέχθηκε εκ των υστέρων, ήταν ότι αγνόησε για μεγάλο χρονικό διάστημα το σημαντικότερο δευτερογενές αποτέλεσμα της ενεργειακής κρίσης: την κερδοσκοπία των επιχειρήσεων, ιδίως των εταιρειών πετρελαίου και φυσικού αερίου, όπως η Shell και η Exxon, οι οποίες κατέγραψαν τα υψηλότερα κέρδη τους το 2022.

Η πρόεδρος της ΕΚΤ, Κριστίν Λαγκάρντ, αναγνώρισε κατόπιν εορτής ότι τα αυξημένα εταιρικά κέρδη «συνέβαλαν κατά περίπου δύο τρίτα στον εγχώριο πληθωρισμό», με αποτέλεσμα μια «μεγάλη μείωση των πραγματικών μισθών». Πρόκειται για τον περίφημο «πληθωρισμό της απληστίας» τον οποίο η κυβέρνηση Μητσοτάκη καταδίκασε στα λόγια, αλλά έκανε ελάχιστα για να τον αποτρέψει στην πράξη.

Η νομισματική πολιτική είχε σχεδιαστεί για να προστατεύσει από την αύξηση των τιμών λόγω των μισθών, το λεγόμενο «σπιράλ μισθών-τιμών», κάτι που όπως διαπίστωσε αργότερα ο ΟΟΣΑ, δεν συνέβη ποτέ.

Νέες ευκαιρίες κερδοσκοπίας;

Η προηγούμενη ενεργειακή – πληθωριστική κρίση επιδείνωσε τις οικονομικές ανισότητες. Η πλειοψηφία υπέφερε και υποφέρει ακόμα από την αύξηση του κόστους ζωής και τη συρρίκνωση της αγοραστικής δύναμης των μισθών. Όμως για μια ολιγάριθμη αλλά ισχυρή επιχειρηματική ελίτ, η κρίση ήταν μια πρώτης τάξεως ευκαιρία για ρεκόρ κερδών.

Αν δούμε το σενάριο να επαναλαμβάνεται, η αύξηση των επιτοκίων δεν είναι η ενδεδειγμένη λύση για να προστατεύσει τους καταναλωτές από μια νέα ενεργειακή-πληθωριστική κρίση. Ο Ιταλός κεντρικός τραπεζίτης Φάμπιο Πανέτα δήλωσε το 2023 ότι η ΕΚΤ «δεν μπορεί να κάνει πολλά για τον πληθωρισμό που προκαλείται από μια κρίση εφοδιασμού», η οποία περιλαμβάνει την εισαγόμενη ενέργεια. «Η νομισματική πολιτική επηρεάζει μόνο την [εγχώρια] ζήτηση», παραδέχθηκε.

Τα επιτόκια δεν πρέπει να θεωρούνται αποτελεσματικό εργαλείο κατά τη διάρκεια ενεργειακών κρίσεων, καθώς δεν είναι στοχευμένα και έχουν τεράστιο κοινωνικό κόστος. «Υπάρχουν λιγότερο οδυνηρές εναλλακτικές λύσεις, όπως η αποθήκευση βασικών αγαθών και η δημόσια παρακολούθηση των τιμών», καταλήγει ο ΕU Observer, παραπέμποντας σε σχετική μελέτη που παρουσιάστηκε στην οικονομική επιτροπή του Ευρωκοινοβουλίου.