«Ζωγράφιζε φαλλούς όπως οι άλλοι ζωγράφιζαν τοπία» – Σατανισμός, βλασφημία και τα άνθη του κακού του Φελισιέν Ροπς σε κοινή θέα

Η έκθεση του Φελισιέν Ροπς στο Kunsthaus της Ζυρίχης φέρει τον τίτλο Laboratory of Lust [Εργαστήριο του Πόθου]. Οι επιμελητές της δεν προσπάθησαν πολύ, ο τίτλος είναι ηδονιστικά ακριβής.

Η έκθεση αναταράσσει τα λιμνάζοντα ύδατα της ευρωπαϊκής καλλιτεχνικής σκηνής, επαναφέροντας στο προσκήνιο τον Βέλγο Φελισιέν Ροπς, τον ζωγράφο, χαράκτη και γελοιογράφο που έδωσε νέα πνοή στην τεχνική της οξυγραφίας και έγινε κυρίως διάσημος για τις περίφημες χαλκογραφίες του που απαθανάτισαν τους κρυφούς, απαγορευμένους πόθους της ερωτικής επιθυμίας στους καιρούς του.

Ο γεννημένος στη Ναμύρ του Βελγίου Ροπς, άρχισε να φιλοτεχνεί λιθογραφίες ως συνεργάτης του σατιρικού περιοδικού Uylenspiegel. Γύρω στο 1860 πήγε στο Παρίσι, όπου εργάστηκε στο εργαστήριο του Ανρί-Αλφρέ Ζακεμάρ.

Φίλος με τον ποιητή Σαρλ Μπωντλαίρ, ο Ροπς επέστρεψε στις Βρυξέλλες και ίδρυσε τη Διεθνή Εταιρεία των Καλλιτεχνών Οξυγραφίας και έγινε ένα από τα ιδρυτικά μέλη της Ελεύθερης Εταιρείας Καλών Τεχνών των Βρυξελλών  (1868-1876) και της επαναστατικής καλλιτεχνικής ομάδας των Είκοσι (Les XX), που συγκροτήθηκε στις Βρυξέλλες το 1884.

Η φιλία του με τον εμβληματικό ποιητή τον επηρέασε δραστικά με τον Βέλγο να φιλοτεχνεί την Les Épaves, μια συλλογή ποιημάτων από Τα Άνθη του Κακού (Les Fleurs du mal), που είχε λογοκριθεί στη Γαλλία και δημοσιεύθηκε στο Βέλγιο.

Η συνεργασία τους, συνέπεια της λατρείας του για την τέχνη και τη λογοτεχνία, προκάλεσε το θαυμασμό πολλών άλλων συγγραφέων, όπως των Τεοφίλ Γκωτιέ, Αλφρέ ντε Μυσέ, Στεφάν Μαλαρμέ και Ζυλ Μπαρμπέ ντ’ Ωρεβιγύ.

Ως συνεργάτης τους ο Ροπς εικονογράφησε σειρά από βιβλία (Οι φλαμανδικοί θρύλοι του Σαρλ ντε Κοστέρ, Η νεαρή Γαλλία του Τεοφίλ Γκωτιέ, Οι διαβολογυναίκες του Μπαρμπέ ντ’ Ωρεβιγύ, Ζαντίγκ του Βολταίρου και ποιήματα του Στεφάν Μαλαρμέ) και έγινε κομμάτι του λογοτεχνικού κινήματος του Συμβολισμού.

«Έχω μόνο ένα προσόν: ένα ιδανικό που περιφρονείται από το κοινό, και ορισμένα από τα έργα μου δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια προσπάθεια να φέρω τα οπίσθιά μου στο επίπεδο του προσώπου των θεατών»

View this post on Instagram

A post shared by Kunsthaus Zürich (@kunsthauszuerich)

Ο Ροπς στα μέσα της δεκαετίας του 1870, όταν και εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, συνδέθηκε με τους κύκλους των συμβολιστών και παρακμιακών καλλιτεχνών, που ανθούσαν την εποχή εκείνη στη γαλλική πρωτεύουσα.

Το αισθητικό κίνημα της Παρακμής (Decadence), που εκδηλώθηκε στη Γαλλία του τέλους του 19ου αιώνα σε μια περίοδο καλλιτεχνικής και ηθικής κατάπτωσης, έδινε έμφαση στην απομόνωση του καλλιτέχνη, την εχθρότητα προς την αστική κοινωνία και την προτίμηση σε καθετί μακάβριο ή διεστραμμένο.

Ακολουθώντας το ίδιο πνεύμα, ο Ροπς δημιούργησε ένα σώμα έργου γεμάτο σεξ, θάνατο και σατανικές απεικονίσεις.

Περίτεχνα κινούμενος ανάμεσα σε ένα φανταστικό συμβολισμό και ένα παρακμιακό ρεαλισμό, που ανέτρεπε τις ηθικές αξίες της εποχής του ο Ροπς δημιούργησε ανάμεσα σε άλλα τα Πότης Αψινθιού (1865), Κυρία Με τη Μαριονέτα (1871), Ο Πειρασμός του Αγίου Αντωνίου (1878) και Πορνοκράτις (1878) διεκδικώντας την προσοχή των σκανδαλισμένων φιλότεχνων ενώ η σειρά ερωτικών χαρακτικών, που σχεδίασε για το έργο Οι διαβολικοί (Les Diaboliques, 1883) του Μπαρμπέ ντ’ Ωρεβιγύ και αργότερα για το έργο Οι σατανικοί (Les Sataniques), φλέρταρε με την ακραία πρόκληση.

Σε ένα από τα πιο τομηρά χαρακτικά του, ο Ροπς απεικονίζει την αμαρτωλή Μαρία η Μαγδαληνή (περ. 1885) να αυνανίζεται, ενώ το βλέμμα της είναι στραμμένο προς έναν εσταυρωμένο φαλλό. Σε ένα άλλο χαρακτικό, μια ολόγυμνη γυναίκα συνουσιάζεται με το ιθυφαλλικό άγαλμα του Σατανά, ενώ σ΄ αυτό με τον τίτλο Τα τέρατα ή Η γένεση, ένα σμήνος από φαλλικά όντα αναδύονται από τη λάσπη των πρώτων ημερών της ανθρωπότητας.

Ο καλλιτέχνης σκανδάλισε την Belle Époque όσο κανείς άλλος, μετατρέποντας τον ερωτισμό, τον σατανισμό και την κοινωνική κριτική σε μια εκρηκτική εικαστική γλώσσα.

Πολλά περισσότερα από έναν εικονογράφο της ακολασίας, ο Ροπς που σύμφωνα με τον κριτικό Φελίξ Φενεόν, «ζωγράφιζε φαλλούς με την ίδια φυσικότητα που άλλοι ζωγράφιζαν τοπία» ζούσε κάπου «μεταξύ σεξουαλικής ορμής και καλλιτεχνικής αναπαραγωγής». Μέσα από τους χαρακτήρες του, τις φημισμένες Ropsiennes του —γυναίκες του ημίκοσμου— δεν θέλησε να προκαλέσει, αλλά για ουσιαστικά να επιτεθεί στην υποκρισία των αστών που παγιδεύονταν από τους ίδιους τους τους πειρασμούς.

Ζώντας επί δεκαετίες σε ένα «menage à trois» με δύο αδελφές, κατάφερε να κερδίσει τον σεβασμό ακόμα και του Πικάσο, ο οποίος απέτισε φόρο τιμής στο έργο του

Παρά την ακραία θεματολογία του, που περιλαμβάνει μάγισσες πάνω σε σκουπόξυλα-φαλλούς και ιερόσυλες αναπαραστάσεις γυναικών στον σταυρό, ο Ροπς υπήρξε ο πιο ακριβοπληρωμένος εικονογράφος του Παρισιού.

Συνεργάστηκε με ιερά τέρατα της λογοτεχνίας ενώ η προσωπική του ζωή ήταν εξίσου αντισυμβατική με την τέχνη του.

Ζώντας επί δεκαετίες σε ένα «menage à trois» με δύο αδελφές, κατάφερε να κερδίσει τον σεβασμό ακόμα και του Πικάσο, ο οποίος απέτισε φόρο τιμής στο έργο του. Είναι αξιοσημείωτο πως ο καλλιτέχνης που σκανδάλισε τα χρηστά ήθη, πέθανε το 1898 έχοντας τιμηθεί με το παράσημο της Λεγεώνας της Τιμής, περνώντας τα τελευταία του χρόνια καλλιεργώντας τριαντάφυλλα.

Η έκθεση στη Ζυρίχη θέτει καίρια ερωτήματα για το πώς προσλαμβάνουμε σήμερα ένα έργο τόσο βίαιο και σεξουαλικά ρητό.

Σε μια εποχή έντονων συζητήσεων για την έμφυλη βία και την αντικειμενοποίηση των γυναικών, οι επιμελητές Γιόνας Μπάγιερ και Ντάαν βαν Χέες επιλέγουν να μην «ακυρώσουν» τον Ροπς, αλλά να τον αντιμετωπίσουν κατάματα.

Το Laboratory of Lust [Εργαστήριο του Πόθου] προσφέρει μια σπάνια ματιά σε μυστικά άλμπουμ και πορνογραφικές συνθέσεις καλώντας τον θεατή να αναλογιστεί πώς η ανδρική κουλτούρα του 19ου αιώνα αντιλαμβανόταν τη γυναίκα, μέσα από το πρίσμα ενός δημιουργού που παραμένει ενοχλητικά επίκαιρος σημειώνει ο The Guardian.

Ο Βέλγος που σκανδάλισε τα χρηστά ήθη, πέθανε το 1898 έχοντας τιμηθεί με το παράσημο της Λεγεώνας της Τιμής, περνώντας τα τελευταία του χρόνια καλλιεργώντας τριαντάφυλλα

Η έκθεση είναι τολμηρή, πέρα από τη θεματική της. Ανασύρει από το σκοτάδι το έργο του καλλιτέχνη που τόλμησε να συνδέσει τη θρησκεία με τον ερωτισμό και τη διαφθορά απαιτώντας από τους επισκέπτες να επανεξετάσουν τα όρια μεταξύ τέχνης και πρόκλησης σε μια εποχή που η σεξουαλικότητα επαναπροσδιορίζεται.

Ο πόθος της σάρκας, ο ερωτισμός και η εμμονή αποτελούν τον πυρήνα της τέχνης του Ροπς, αυτής της εξαίρεσης για δημιουργό που αρνήθηκε πεισματικά τον ηθικό συμβιβασμό προκαλώντας τις συμβάσεις, απογυμνώνοντας την αστική υποκρισία και ταράσσοντας τα, συχνά δειλά, νερά της αισθητικής.

Η δαιμονική και ερωτική εικονογραφία του Ροπς κατατάσσεται ανάμεσα στις πιο ριζοσπαστικές εκφράσεις του fin de siècle, αντιπαραθέτοντας την ειρωνεία και τη γραφιστική ακρίβεια απέναντι στα χρηστά ήθη της εποχής του

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει το ιδιωτικό αρχείο έργων του Ροπς, αυτά που κρατήθηκαν σκόπιμα μακριά από τη δημόσια θέα. Σε αυτά τα σχέδια και τα χαρακτικά, ώθησε τα έμφυλα στερεότυπα της εποχής του στα άκρα, αμφισβητώντας ευθέως τους κοινωνικούς κανόνες. Όπως ο ίδιος δήλωνε με αφοπλιστική κυνικότητα:

«Έχω μόνο ένα προσόν: ένα ιδανικό που περιφρονείται από το κοινό, και ορισμένα από τα έργα μου δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια προσπάθεια να φέρω τα οπίσθιά μου στο επίπεδο του προσώπου των θεατών».

Η έκθεση αναπτύχθηκε σε στενή συνεργασία με τη Βασιλική Βιβλιοθήκη του Βελγίου (KBR) και περιλαμβάνει περίπου 70 έργα από διεθνείς συλλογές.

Υπό την επιμέλεια των Γιόνας Μπάγιερ και Ντάαν βαν Χέες, η συλλογή αυτή προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία πρόσβασης σε έργα που για δεκαετίες θεωρούνταν ακατάλληλα για το ευρύ κοινό, αποδεικνύοντας ότι η τέχνη του ακόλαστου Ροπς αναπνέει όσο υπάρχει ακόμη πρόκληση.