Η Ευρώπη και το τέλος της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης

Αντιμέτωπη με πολλαπλές πιέσεις στη διεθνή «σκακιέρα», υπάρχει πραγματικός κίνδυνος να κατακερματιστεί η Ευρώπη, προειδοποιούν ειδικοί και αναλυτές. Και αυτό, καθώς δεν είναι πλέον αδιανόητο οι ιδρυτές της Ευρωπαϊκής Ένωσης να αφήνουν μεμονωμένες ευρωπαϊκές χώρες επικίνδυνα εκτεθειμένες σε οικονομικές, στρατιωτικές ή άλλες πιέσεις που ασκούν οι ηγεμόνες.

Η αμερικανική στρατιωτική επιχείρηση στη Βενεζουέλα με την απαγωγή του προέδρου Νικολάς Μαδούρο και της συζύγου του, οι οποίοι έχουν φυλακιστεί σε ένα διαβόητο κέντρο κράτησης της Νέας Υόρκης εν αναμονή της δίκης τους σε ομοσπονδιακό δικαστήριο των ΗΠΑ, ήταν κατάφωρη παραβίαση του διεθνούς δικαίου.

Ο Καταστατικός Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών απαγορεύει οποιαδήποτε παραβίαση της εδαφικής ακεραιότητας ή της πολιτικής ανεξαρτησίας άλλου κράτους, εκτός από την αυτοάμυνα ή εάν εγκριθεί από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ. Όπως ο επιθετικός πόλεμος της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας ή η δυσανάλογη και αδιάκριτη χρήση βίας από το Ισραήλ στη Γάζα, η ένοπλη επέμβαση των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα δείχνει την αυξανόμενη περιφρόνηση που δείχνουν τα στρατιωτικά ισχυρά κράτη για τους περιορισμούς του διεθνούς δικαίου.

Και αν η Κίνα φάνηκε πιο επιφυλακτική, είτε σε σχέση με την Ρωσία είτε με τις ΗΠΑ, στη χρήση ένοπλης δύναμης για την επίτευξη των στόχων της, αυτή η επιφυλακτικότητα είναι πιθανώς προσωρινή. Η ταχύτητα με την οποία η Κίνα αναβαθμίζει τις ένοπλες δυνάμεις της και η τεράστια κλίμακα των στρατιωτικών της επενδύσεων υποδηλώνουν ότι είναι θέμα χρόνου μέχρι το Πεκίνο να χρησιμοποιήσει συντριπτική δύναμη ή την απειλή μιας τέτοιας δύναμης, για να επιτύχει τους στρατηγικούς της στόχους, συμπεριλαμβανομένης της προσάρτησης της Ταϊβάν.

Οι διεθνείς νομικοί κανόνες που επενδύουν σε κράτη με δικαιώματα όπως η κυριαρχία και η εδαφική ακεραιότητα παραβιάζονται πλέον ανοιχτά, ενώ οι μηχανισμοί που έχουν σχεδιαστεί για τη διατήρηση ή την αποκατάσταση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας αγνοούνται.

Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει καυχηθεί ότι ο μόνος ουσιαστικός περιορισμός στις ενέργειές του στη διεθνή σφαίρα δεν είναι το διεθνές δίκαιο, αλλά η «δική του ηθική», το «δικό του μυαλό». Ένα ομολογουμένως ατελές διεθνές νομικό καθεστώς για τη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας, που καθιερώθηκε στον απόηχο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, δίνει γρήγορα τη θέση του σε μια ασταθή, βίαιη και θεμελιωδώς ανήθικη παγκόσμια τάξη που θυμίζει τον 19ο αιώνα, που αποτελείται από μεταβαλλόμενες πολιτικές συμμαχίες, ανταγωνιστικές σφαίρες επιρροής και ισχυρά κράτη, ελεύθερα σε μεγάλο βαθμό να επιδιώξουν τα συμφέροντά τους ανεμπόδιστα από κανονιστικούς ή θεσμικούς περιορισμούς.

Σε αυτό τον «γενναίο νέο κόσμο» όπου ο Τραμπ και ο Πούτιν έχουν κάνει τόσα πολλά για να εγκαινιάσουν, ολοένα και πιο ξεπερασμένα νομικά δόγματα – η αυτοδιάθεση των λαών, η κυρίαρχη ισότητα των κρατών, η απαγόρευση της απειλής ή της χρήσης βίας, η αρχή της μη επέμβασης στις εσωτερικές υποθέσεις άλλων χωρών και το καθήκον των εμπόλεμων να συμμορφώνονται με το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο – μπορεί να αγνοηθεί από κάθε κράτος που απολαμβάνει συντριπτική στρατιωτική υπεροχή έναντι των αντιπάλων του. Όπως στους περασμένους αιώνες, η δύναμη είναι και πάλι «σωστή».

Ακόμη και για τις Ηνωμένες Πολιτείες, την κορυφαία στρατιωτική και οικονομική δύναμη του κόσμου, το πιθανό κόστος της νέας παγκόσμιας τάξης Τραμπ δεν είναι καθόλου αμελητέο, είτε όσον αφορά στην αυξημένη ανασφάλεια, την ανάγκη για αυξημένες αμυντικές δαπάνες ή λιγότερο σταθερές εμπορικές σχέσεις με άλλες χώρες.

Για την Ευρώπη, με τους συντριπτικούς στρατιωτικούς της πόρους, την περιορισμένη ικανότητά της για άμεση και αποφασιστική πολιτική δράση, την αυξανόμενη ομάδα λαϊκιστών, ακροδεξιών και σκεπτικιστών για την ΕΕ πολιτικών, καθώς και με τις αυξανόμενες ενδείξεις εξωτερικής παρέμβασης (Ρωσίας, Κίνας και Ιράν) στις δημοκρατικές διαδικασίες της ηπείρου, οι προοπτικές είναι ακόμη πιο ανησυχητικές.

Τόσο η Ρωσία όσο και οι ΗΠΑ έχουν γίνει βασικοί «παίκτες ισχύος» με έντονη προτίμηση για διμερείς σχέσεις με μεμονωμένες ευρωπαϊκές χώρες, στις οποίες μπορούν να κυριαρχήσουν πιο εύκολα από μια ΕΕ που διαπραγματεύεται εκ μέρους 27 κρατών – αν και η ίδια η ΕΕ δεν ενεργούσε πάντα με εμφανή αποφασιστικότητα, ιδιαίτερα όταν έχει να κάνει με την κυβέρνηση Τραμπ, σχολιάζει χαρακτηριστικά ο Stephen Pogány, ομότιμος καθηγητής στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου του Γουόρικ στην Αγγλία, με άρθρο του στο Social Europe.

Τρίτο μονοπάτι με αντίκτυπο

Ευτυχώς, η ανησυχητική εικόνα της υφέρπουσας παρακμής και του κατακερματισμού της Ευρώπης δεν είναι καθόλου αναπόφευκτη. Στην εντυπωσιακή ομιλία του στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός τον Ιανουάριο, ο Καναδός πρωθυπουργός, Μαρκ Κάρνεϊ, αναγνώρισε τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν τα μικρά και ενδιάμεσα κράτη, ως αποτέλεσμα της «ρήξης της παγκόσμιας τάξης και της αρχής μιας σκληρής πραγματικότητας, όπου η γεωπολιτική δεν υποβάλλεται σε κανένα όριο, χωρίς περιορισμούς».

Ωστόσο, ο Κάρνεϊ τόνισε ότι, παρόλο που ο νόμος και οι έννοιες της δικαιοσύνης ή της ισότητας έχουν απορριφθεί από τους ηγεμόνες προς όφελος της πολιτικής ωμής εξουσίας, οι ενδιάμεσες δυνάμεις «δεν είναι ανίσχυρες» και «έχουν την ικανότητα να οικοδομήσουν μια νέα τάξη πραγμάτων που να περιλαμβάνει τις αξίες μας, όπως ο σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η αειφόρος ανάπτυξη, η αλληλεγγύη, η κυριαρχία και η εδαφική ακεραιότητα των διαφόρων κρατών».

Η διεθνής τάξη πραγμάτων, που εγκαινιάστηκε το 1945, στον απόηχο ενός καταστροφικού παγκόσμιου πολέμου, μπορεί να είναι ετοιμοθάνατη. Η απληστία, το αντιληπτό προσωπικό συμφέρον, η «μυωπία» και η στρεβλή άποψη για το «εθνικό πεπρωμένο» από την πλευρά των σημερινών ηγεμόνων, την έχουν καταστρέψει.

Εντούτοις, το όραμα του Κάρνεϊ για συλλογική δράση από ενδιάμεσες δυνάμεις – μαζί με την άρνησή του να αποθαρρύνεται και την κυρίαρχη αίσθηση του ηθικού σκοπού του – δείχνει το δρόμο προς τα εμπρός για την Ευρώπη, όπως και για χώρες συμπεριλαμβανομένου του Καναδά.

Αντιμετωπίζοντας τόσο την πολιτικοοικονομική απειλή για την Ευρώπη που αποτελεί ο Τραμπ, όσο και τις απειλές για την ασφάλεια, καθώς και απειλές που απορρέουν από μια ολοένα και πιο στρατιωτικοποιημένη και επιθετική Ρωσία, η ΕΕ πρέπει να βρει τη βούληση και τα μέσα για να ξεπεράσει τις παραδεκτές ελλείψεις της και – ενεργώντας σε συνεννόηση με άλλες ευρωπαϊκές δυνάμεις όπως το Ηνωμένο Βασίλειο – να αντιμετωπίσει τις άνευ προηγουμένου προκλήσεις που αντιμετωπίζει τώρα.