Ένα σύστημα αφημένο στην τύχη του – Η ψυχική υγεία των εκπαιδευτικών παραμένει «μαύρο κουτί»

Η υπόθεση με την 60χρονη διευθύντρια σε σχολική μονάδα στις Σέρρες η οποία κατηγορήθηκε ότι φίμωσε 13χρονο μαθητή με χαρτοταινία , αποκάλυψε το αναιμικό πλαίσιο προστασίας των μαθητών από ανεπίτρεπτες συμπεριφορές εκπαιδευτικών. Οι γονείς αναφέρουν πως η καθηγήτρια, η οποία απασχολούσε συχνά με τη συμπεριφορά της, προκαλώντας συγκρούσεις με συναδέλφους και μαθητές, πάσχει από «σοβαρά ψυχολογικά προβλήματα».

Πώς έφτασε όμως να γίνει διευθύντρια μια εκπαιδευτικός μετά από καταγγελίες για τη συμπεριφορά της που φτάνουν σε βάθος τριών ετών;

Το in αναζήτησε τι συμβαίνει σε αυτές τις περιπτώσεις όπου ένας εκπαιδευτικός εμφανίζει ανεπίτρεπτη κι επικίνδυνη συμπεριφορά μέσα στην τάξη. Υπάρχει κάποιο πρωτόκολλο που ακολουθείται; Εξετάζονται οι εκπαιδευτικοί οσον αφορά τη ψυχική τους υγεία; Με ποιόν τρόπο επιλέγονται οι διευθυντές και σε τι βαθμό προκρίνονται τελικά τα αγαπημένα παιδιά που επιλέγονται με κομματικά κριτήρια;

Σημειώνεται πως μετά το περιστατικό, το υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων έθεσε σε αναστολή άσκησης καθηκόντων την καθηγήτρια και διέταξε Ενορκη Διοικητική Εξέταση (ΕΔΕ), χαρακτηρίζοντας την υπόθεση ως σοβαρή διοικητική παράλειψη της περιφερειακής διεύθυνσης.

Τις ευθύνες της Περιφερειακής Διεύθυνσης και του υπουργείου Παιδείας, για την κακοποιητική συμπεριφορά της διευθύντριας επεσήμανε με τη σειρά της με ανακοίνωση η Ομοσπονδία Γονέων Κεντρικής Μακεδονίας.

Η λανθασμένη επίκληση των ψυχολογικών προβλήματων

H επίμονη αναφορά στα «σοβαρά ψυχολογικά προβλήματα» της καθηγήτριας είναι μια σημαντική παράμετρος της πρωτοφανούς αυτής ιστορίας. Σύμφωνα με όσα δηλώνουν στα ΜΜΕ τόσο ο σύζυγός της, όσο και οι γονείς που τα παιδιά τους φοιτούν στο συγκεκριμένο σχολείο αλλά και η Ομοσπονδία Γονέων Κεντρικής Μακεδονίας στην ανακοίνωση της, τα «σοβαρά ψυχολογικά πρόβληματα» είναι βασικός υπεύθυνος της κακοποιητικής συμπεριφοράς της διευθύντριας.

Είναι όμως έτσι; Ο Γιώργος Νικολαΐδης, ψυχίατρος και διευθυντής του Τμήματος Ψυχικής Υγείας και Κοινωνικής Πρόνοιας του Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού, επισημαίνει καταρχάς τη στιγματιστική χρήση του όρου «ψυχολογικά προβλήματα», χωρίς στην πραγματικότητα να γνωρίζουμε αν όντως αυτό ισχύει για την καθηγήτρια.

«Ο τρόπος που γίνεται στην Ελλάδα η συζήτηση για τις ψυχικές διαταραχές είναι προβληματικός. Στην προκειμένη, δεν θα έπρεπε να περιστρέφεται γύρω από τη ψυχική υγεία της διευθύντριας αλλά από το αν είναι απόλυτα σαφές ότι αυτή η συμπεριφορά στον σχολικό χώρο απαγορεύεται δια ροπάλου, από όποιον και αν προέρχεται» τονίζει ο κ. Νικολαΐδης, ξεκαθαρίζοντας πως ένα ψυχολογικό/ψυχιατρικό θέμα -είτε πρόκειται για νεύρωση, είτε για κάποια διαταραχή προσωπικότητας, είτε για ψύχωση- δεν καθιστά τον πάσχοντα τη σήμερον ημέρα, ανεπαρκή στα καθήκοντά του. Οπως υπογραμμίζει, η αντιμετώπιση αυτών των ζητημάτων έχει φτάσει στο ίδιο επίπεδο αντιμετώπισης με τα υπόλοιπα προβλήματα υγείας -σωματικής φύσης.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο κ. Νικολαΐδης τονίζει και τα εξής: «Με τον ίδιο τρόπο αντιλαμβάνονται τη βία και οι πάσχοντες και οι μη πάσχοντες από μια ψυχική διαταραχή. Στα σχολικά συστήματα των περισσοτέρων ευρωπαϊκών χωρών είναι ξεκάθαρο σε όλους πως οι απαράδεκτες συμπεριφορές επιφέρουν σοβαρές ποινές. Δεν υπάρχει επίκληση εκ των υστέρων στα ψυχολογικά προβλήματα για άφεση αμαρτιών. Στην Ελλάδα, συχνά γίνεται αναφορά στη ψυχική διαταραχή για να ελαφρύνει κάποιος τις ποινές και να μικρύνει την ευθύνη του».

«Οι εκπαιδευτικοί αξιολογούνται μια φορά όσο είναι αναπληρωτές καθηγητές, με έναν τυπικό και όχι ουσιαστικό τρόπο και εκεί λήγει οριστικά το θέμα» σημειώνει ο κ. Νικολαΐδης, αναφέροντας πως πριν από δύο χρόνια το υπουργείο Δικαιοσύνης επεξεργαζόταν μία διάταξη σύμφωνα με την οποία οι εργαζόμενοι σε χώρους με παιδιά- σχολεία, ιδρύματα, αθλητικοί χώροι- θα πρέπει περιοδικά να κομίζουν στην υπηρεσία τους μια γνωμάτευση λευκού ποινικού μητρώου στο θέμα της κακοποίησης παιδιών, διάταξη η οποία όμως δεν προχώρησε.

«Και τι γίνεται στην περίπτωση που κάποιος εκπαιδευτικός ο οποίος πάσχει από ένα πιο σοβαρό ψυχιατρικής φύσης, είτε λόγω έξαρσης του νοσήματος, είτε λόγω έλλειψης υποστηρικτικού πλαισίου δεν μπορεί τελικά να ανταποκριθεί στα καθήκοντα του;» ρωτήσαμε τον έμπειρο ψυχίατρο.

Ο ίδιος μας απάντησε πως: «δυστυχώς, δεν υπάρχει στη χώρα μας ψυχοκοινωνική πλαισίωση στους ψυχικά πάσχοντες, ούτε στο σπίτι, ούτε στην εργασία. Ολη η αντιμετώπιση εστιάζει στα φάρμακα και στην περίθαλψη της οικογένειας. Η κοινωνία δεν συμπεριλαμβάνει αυτά τα άτομα και δεν τα βοηθά να εξελιχθούν στη ζωή τους».

Με αφορμή πάντως το συγκεκριμένο περιστατικό, ο κ. Νικολαΐδης συμπυκνώνει την ουσία του προβλήματος στο εξής: «κατά την άποψη μου, αυτό που απουσιάζει δεν είναι το πρωτόκολλο αντιμετώπισης τέτοιων προβλημάτων, αλλά η πρωτοβουλία. Το πρόβλημα είναι η αποφευκτική συμπεριφορά να επιλύονται αυτά τα προβλήματα».

Σε αυτό το σημείο, ο Νεκτάριος Κορδής, μέλος ΔΣ της ΟΛΜΕ λέει κάνοντας ένα πρώτο σχόλιο από τη μεριά των ανθρώπων που ασκούν το επάγγελμα: «Η πολιτεία δεν αναγνωρίζει καν το burn out στους εκπαιδευτικούς. Για το υπουργείο, οι 170.000 εκπαιδευτικοί δεν είναι άνθρωποι, αλλά ωράρια. Η έξαρση των ψυχικών νοσημάτων στην κοινωνία διογκώνεται. Ομως, απέναντι σε αυτά τα ζητήματα δεν υπάρχει σοβαρή αντιμετώπιση ούτε και διάλογος με το υπουργείο. Θα μπορούσαν σε έναν βαθμό να αντιμετωπιστούν και να προληφθούν αν στα σχολεία υπηρετούσαν στις θέσεις τους οι ψυχολόγοι και οι κοινωνικοί λειτουργοί οι οποίοι προβλέπονται. Στις περισσότερες των περιπτώσεων όμως, αυτές οι ειδικότητες απουσιάζουν από τα σχολεία με αποτέλεσμα να χάνεται η δυνατότητα για έγκαιρη παρέμβαση».

Τι συμβαίνει τελικά στην πράξη

Ποιές διαδικασίες ακολουθούνται όμως στα ελληνικά σχολεία όταν ένας εκπαιδευτικός παρεκτρέπεται, για όποιον λόγο κι αν συμβαίνει αυτό;

Ο Αλέξανδρος Γουσόπουλος, πρόεδρος της Ομοσπονδίας Γονέων Κεντρικής Μακεδονίας σημειώνει πως η διαδικασία είναι στον… αέρα. «Δεν υπάρχει θεσμοθετημένη διαδικασία από την αρχή ως το τέλος. Οι περιφερειακές διευθύνσεις εκπαίδευσης θα έπρεπε όταν έχουν στη διάθεση τους αναφορές και καταγγελίες από γονείς, όπως συνέβη στην περίπτωση των Σερρών, να προχωρούν άμεσα σε κάποια ενέργεια, ενημερώνοντας παράλληλα το Υπουργείο Παιδείας αν το θέμα είναι πολύ σοβαρό. Στην περίπτωση των Σερρών οι καταγγελίες ήταν διαρκείς στην Περιφερειακή Διεύθυνση επί δύο χρόνια, δεν έγιναν όμως προσπάθειες για να προστατευθεί η εκπαιδευτική κοινότητα. Πολλές φορές εισπράττουμε αδιαφορία από τις Διευθύνσεις Εκπαίδευσης σε αυτά τα θέματα. Το οτι η συγκεκριμένη εκπαιδευτικός έγινε και διευθύντρια καταδεικνύει ακόμα περισσότερο τις αδυναμίες του συστήματος».

«Ο διευθυντής ενός σχολείου έχει μεγάλη ευθύνη αλλά δυστυχώς σε πολλές περιπτώσεις είναι μόνος του»: αυτό μας είπε διευθυντής σε δημοτικό σχολείο στην Αθήνα, περιγράφοντας στο in πως εξελίσσεται τελικά μια υπόθεση όταν ένας εκπαιδευτικός αδυνατεί να είναι σωστός στην τάξη.

Οπως μας περιέγραψε: «Μέχρι ενός σημείου, υπάρχει πρωτόκολλο για να ακολουθηθεί. Το πρώτο βήμα που κάνει ένας διευθυντής ο οποίος ενδιαφέρεται να λύσει το ζήτημα είναι να αρχίσει να καταγράφει τα τεκταινόμενα, με μορφή πρακτικών στο “Ημερολόγιο Σχολικής Ζωής”, το οποίο είναι ένα δημόσιο έγγραφο, ένα τεκμήριο».

»Με κάποιες αναφορές να υπάρχουν ήδη σε αυτό κι αν η ακατάλληλη συμπεριφορά εξακολουθεί να συμβαίνει, τότε ο διευθυντής με το ημερολόγιο ανα χείρας απευθύνεται στον Σύμβουλο Γενικής Εκπαίδευσης στη διεύθυνση εκπαίδευσης που υπάγεται το σχολείο.

Ο σύμβουλος είναι υποχρεωμένος να επισκεφθεί το σχολείο, να μπει στην τάξη, να κάνει τις παρατηρήσεις του και έπειτα να συντάξει μια έκθεση. Αν η έκθεση καταλήξει στο συμπέρασμα πως όντως υπάρχει πρόβλημα, τότε αυτή, μαζί με την έκθεση του διευθυντή του σχολείου, θα πρέπει να μεταβιβαστούν στον προϊστάμενο/η διεύθυνσης πρωτοβάθμιας/δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης».

»Και κάπου εδώ σταματάει το πρωτόκολλο. Εννέα στις δέκα φορές, η διεύθυνση εκπαίδευσης θα συμβουλεύσει τον διευθυντή άτυπα και προφορικά να προτρέψει – και αν η κατάσταση είναι δύσκολη να πιέσει- τον εκπαιδευτικό να αλλάξει καθήκοντα αρχικά για έναν χρόνο. Αν η κατάσταση είναι πολύ σοβαρή, θα διαταχθεί -μετά από πίεση- ΕΔΕ. Σε πολλές από αυτές όμως, είναι δύσκολο να αποδειχθούν όσα λέγονται, με αποτέλεσμα οι ΕΔΕ να καταλήγουν στο συρτάρι.

»Αν ένας καθηγητής αλλάξει πόστο, οφείλουν από το υπουργείο να στείλουν στη θέση του αντικαταστάτη. Ολα αυτά βέβαια εξαρτώνται από το αν τα περιστατικά συμβαίνουν στην αρχή της χρονιάς, στη μέση, στο τέλος, αν ο εκπαιδευτικός είναι σε εύκολη ή δύσκολη ειδικότητα κ.τ.λ.

Στο σχολείο μας, εκπαιδευτικός με ψυχιατρικής φύσης ζήτημα, η οποία αντιμετωπίζει δυσκολίες στην καθημερινότητα της και της οποίας η συμπεριφορά μέσα στην τάξη καθιστά ευάλωτη καταρχάς την ίδια, δεν δέχεται να αλλάξει πόστο.

Οι καθηγητές καθημερινά προσπαθούμε να τροποποιήσουμε τη συμπεριφορά της, υποστηρίζοντας την όπως μπορούμε.

Συμπερασματικά, σε πλείστες περιπτώσεις οι περιφερειακοί διευθυντές εκπαίδευσης δεν προχωρούν μια υπόθεση εύκολα στο επόμενο στάδιο, γιατί δεν θέλουν να μπλέξουν. Πολλοί φοβούνται μήπως κάποιος κινηθεί δικαστικά εναντίον τους. Πολύ δύσκολα αναλαμβάνουν ευθύνη, αυτή είναι η πραγματικότητα. Προσωπικά έχω κάνει νομική κάλυψη σε ασφαλιστική εταιρεία σε περίπτωση που έρθω αντιμέτωπος με κάποιο δικαστήριο.

Ακόμα και οι εντολές από τις διευθύνσεις εκπαίδευσης για αλλαγή πόστου ενός εκπαιδευτικού, είναι προφορικές και άτυπες».

Οι (υποκειμενικές) κρίσεις των διευθυντών

Πώς έφτασε όμως να γίνει διευθύντρια μια εκπαιδευτικός μετά από καταγγελίες και αναφορές σε βάθος δύο ετών για τη  συμπεριφορά της; Επιχειρώντας να απαντήσουν σε αυτό το κρίσιμο ερώτημα, όλοι όσοι μίλησαν στο πλαίσιο του ρεπορτάζ σημειώνουν ένα νευραλγικό στοιχείο στην υπόθεση των Σερρών.

Πρόκειται για τις κρίσεις των διευθυντών των σχολείων, οι οποίες σύμφωνα με την ΟΛΜΕ αλλοιώνουν τη διαδικασία επιλογής αυτών των στελεχών, αφήνοντας άπλετο χώρο για κομματικές επιλογές «αγαπημένων παιδιών», χωρίς αξιοκρατία.

Η διαδικασία επιλογής των διευθυντών των σχολείων άλλαξε σημαντικά με τον νόμο 4823/2021 και μεταγενέστερα με τον νόμο 4964/2022 όταν και καθιερώθηκαν τα Τοπικά Συμβούλια Επιλογής για την επιλογή των διευθυντών. Η συμμετοχή των καθηγητών (αιρετών) όπως θεσμοθετήθηκε τα χρόνια της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ, αντικαταστάθηκε από διορισμένα μέλη και στελέχη εκπαίδευσης σε κάθε περιφέρεια.

Η μοριοδότηση, τα πτυχία και η συνέντευξη με τα μέλη των τοπικών συμβουλίων είναι τα τρία στοιχεία στα οποία πρέπει να σκοράρει καλά ένα εκπαιδευτικός που θέλει να γίνει διευθυντής. «Για εξετάσεις ψυχιατρικής εκτίμησης και καταλληλότητας στο εκπαιδευτικό έργο των υποψήφιων διευθυντών, ούτε λόγος» σχολιάζει στο in, η Στέλλα Μανουσογιωργάκη, αντιπρόεδρος της ΟΛΜΕ. Η ίδια προσθέτει πως η αφαίρεση, κατά τη διαδικασία της κρίσης, της πολύτιμης άποψης των συναδέλφων για έναν εκπαιδευτικό που θέλει να γίνει διευθυντής, είχε μοιραία αποτελέσματα.

Είναι ενδεικτικό πως στις κρίσεις των διευθυντών του 2023, η ΟΛΜΕ κατήγγειλε ευρέως αναξιοκρατικές κρίσεις, σε Λέσβο, Χίο και Θεσσαλονίκη. Οπως κατήγγειλε τότε η Ε’ ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης: «ανελέητα χτυπήθηκαν συνάδελφοι που ανήκουν σε άλλους πολιτικούς χώρους και άλλες παρατάξεις, εκτός της Ν.Δ. και της ΔΑΚΕ. {….}Συνάδελφος διευθυντής από την 26η θέση τον κατέταξαν στην 43η με βαθμό 16 που του έβαλαν στη συνέντευξη. Αλλος, με βαθμό 14 στη συνέντευξη από την 105η θέση βρέθηκε στην 123η».

Δίνοντας τη μεγάλη εικόνα η κ. Μανουσογιωργάκη τονίζει το εξής: «Από τη μία έχουμε αναξιοκρατικές κρίσεις στα διευθυντικά στελέχη και από την άλλη, την απουσία ενός μηχανισμού προστασίας παιδιών και εκπαιδευτικών απέναντι σε δύσκολες καταστάσεις. Ενα σύστημα αφημένο στην τύχη του».