Σπύρος Μελάς: Η φιλοθεάμων ομήγυρις στο Νησί της Μεσσηνίας

Στις 13 Ιανουαρίου 1882 (κατά δήλωσιν του ιδίου, αν και απαντά σποράδην ως ημερομηνία γεννήσεώς του και η 18η Ιανουαρίου) γεννήθηκε στη Ναύπακτο ο Σπύρος Μελάς, διακεκριμένος δημοσιογράφος (και δη χρονογράφος), λογοτέχνης και θεατρικός συγγραφέας, ο οποίος κατάφερε να σφραγίσει με το έργο του και την προσωπικότητά του μια ολόκληρη εποχή.

Τέκνο του μεσολογγίτη δικαστικού Ιωάννη Μελά και της ζακυνθινής Πηγής Παναγοπούλου, ο Μελάς, που συνήθιζε να υπογράφει με το φιλολογικό του ψευδώνυμο («Φορτούνιο»), διετέλεσε πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών (1959).

Ο Σπύρος Μελάς απεβίωσε στις 2 Απριλίου 1966.

Ο Παύλος Παλαιολόγος είχε γράψει για εκείνον, την επομένη κιόλας του θανάτου του, τα εξής:

«Πολλές αδυναμίες τού καταλόγισαν γύρω στο ήθος, το χαρακτήρα, τη συνέπεια.

Όσα όμως κι’ αν του φόρτωσαν, δεν βρέθηκε πολέμιος να του αμφισβητήση το πνεύμα, το τάλαντο, τη μόρφωση, την εργατικότητα, την ευσυνειδησία, το πάθος για τη δουλειά.

Η μοίρα θέλησε να συνυπάρξουμε επί ένα διάστημα στην ίδια αυτή εφημερίδα. Ήταν πολύ μεγάλος ο όγκος του, για να χωρέση άλλος κοντά του. Ακολούθησε η διαδοχή. Ο μαθητής που σηκώνεται με δέος από το θρανίο του δημοτικού, για να καθήση σε καθηγητική έδρα. Τριάντα χρόνια πέρασαν από τότε, ο διάδοχος όμως δεν έπαυσε να κατέχεται από το τρακ της πρεμιέρας και να λυγίζη κάτω από το βάρος των συγκρίσεων.

Μας φεύγει τώρα. Πληθωρικός, άνισος, τραχύς και απαλός, κυνικός και λυρικός, με τις καλές και κακές εκδηλώσεις του Ρωμιού, πέρα ως πέρα Ρωμιός, αφήνει τεράστιο κενό στα Γράμματα και στη ζωή, που την αγκάλιασε απ’ όλες τις πλευρές της.

Καλό σου ταξίδι, Δάσκαλε. Τρεις γενεές δημοσιογράφων σε ραίνουν με γλυσίνες και πασχαλιές του Απρίλη και προσεύχονται στο Θεό να σου χαρίση τη γαλήνη και την ανάπαυση που δεν τις γνώρισες όσο ζούσες».

Ο Σπύρος Μελάς είχε καταθέσει πολλές από τις σπάνιες θεατρικές αναμνήσεις του σε σειρά άρθρων που είχαν δημοσιευτεί στον «Ταχυδρόμο» υπό το γενικό τίτλο «Το θέατρο και η ζωή μας».

«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 8.10.1955, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Στο ένατο κατά σειράν δημοσίευμα, στον «Ταχυδρόμο» της 8ης Οκτωβρίου 1955, ο Μελάς είχε αναφερθεί στην υποδοχή του ιψενικού θεάτρου στην Ελλάδα, κάνοντας μάλιστα ειδική αναφορά στις περιπέτειες του ιψενικού έργου στη Μεσσηνία. Κατωτέρω παραθέτουμε το σχετικό απόσπασμα:

Αδύνατον όμως να είχε φαντασθή ποτέ ο Ίψεν αυτό που είδα με τα μάτια μου σε μια εκδρομή στην Πελοπόννησο, στο Νησί (σ.σ. Μεσσήνη), τη γνωστή κωμόπολη της Καλαμάτας. Περνώντας από την πρωτεύουσα της Μεσσηνίας είχα βρη ατμόσφαιρα κάπως πένθιμη: Όλοι μιλούσαν για την αυτοκτονία νεαρού ηθοποιού ενός καραβοτσακισμένου θιάσου, που είχε περάσει από την πολιτεία, δεν ήτανε λίγες μέρες, σε «καλλιτεχνική περιοδεία». Είχανε τόσο πειραχθή τα νεύρα του από την φοβερή κακοπέραση, που, μια νύχτα, έδωσε τέλος στη ζωή του:

— Και πού βρίσκεται τώρα αυτός ο θίασος; ρώτησα.

— Στο Νησί, με πληροφόρησαν.

Η κωμόπολις δεν είναι μακρυά: Έτρεξα περίεργος να ιδώ ποιοι μάρτυρες της θεατρικής τέχνης αποτελούσαν το ναυαγισμένο συγκρότημα.

Απ’ έξω από το καφενείο της πλατείας είδα ένα πρόγραμμα, γραμμένο με το χέρι σ’ ένα μεγάλο τελλάρο από χοντρόχαρτο, πούλεγε με μαύρα και χρωματιστά γράμματα: «Θίασος Οικονόμου. Απόψε οι Βρυκόλακες του Ίψεν. Οσβάλδος: Θωμάς Οικονόμου». Το πρόγραμμα πληροφορούσε ότι πριν από την παράσταση θάκανε διαφωτιστική ομιλία για το έργο και για τον Ίψεν ένας κάποιος κ. Θεόδωρος Γούνας. Ήταν ένας δάσκαλος καθαρευουσιάνος καραμπινάτος, φίλος του θεάτρου (του Βερναρδάκη, προ πάντων) και της λογοτεχνίας. Είχα τρέξει, να τον γνωρίσω, ένα δάσκαλο που θα μιλούσε για Ίψεν.

«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 8.10.1955, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Τον βρήκα σε μεγάλη ανησυχία για το… ζακέ του, γιατί είχε ζακέ (σ.σ. είδος επίσημου ανδρικού εξωτερικού ενδύματος, σχιστού στο πίσω μέρος, που φθάνει περίπου έως την κάμψη των γονάτων), αυτός ο δάσκαλος· και μάλιστα τον είχε φορέσει, όπως μου είπε, τέσσερες φορές: Σε δυο εικοσιπέντε Μαρτίου και άλλες δυο στις εξετάσεις και τον είχε στείλει στην Καλαμάτα να του τον σιδερώσουν, «γιατί», μου είπε, «εδώ, στο Νησί, δεν εννοούν απ’ αυτά τα πράγματα». Και ήταν απόγεμα και η ώρα περνούσε κι’ ερχότανε το βράδυ και η σούστα με τον άνθρωπο και το σιδερωμένο ζακέ δε φαινότανε στον ορίζοντα. Και ο άνθρωπος βρισκότανε σε μεγάλη αγωνία.

Θέλησα να τον καταπραΰνω με την πληροφορία ότι ο ζακές δεν φοριέται την νύχτα κι’ έτσι έπρεπε να του είναι αδιάφορο αν θα τούστελναν το ζακέ από την Καλαμάτα ή όχι:

— Τότε με τι ένδυμα θα έπρεπε να ομιλήσω; Με ρώτησε, σαν πεισματωμένος και μ’ εχθρική διάθεση εναντίον μου, γιατί αυτός εννοούσε να μη χάση την ευκαιρία να κάμη την φιγούρα του.

— Σμόκιν, του είπα, ή φράκο.

«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 26.11.1955, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Μ’ αγριοκύτταξε:

— Λέτε; είπε, μ’ ένα ύφος που εσήμαινε: Για προσέξετε, σας παρακαλώ, μήπως δεν ξέρετε τι λέτε;

— Τέλος πάντων… Ας αφήσουμε αυτό το θέμα… Ας μιλήσουμε για τον Ίψεν. Ποια έργα του ξέρετε;

Γύρισε και με είδε περίεργα:

— Κανέν έργο του δεν εμελέτησα, μου είπε με ύφος σχεδόν θριαμβευτικό. Ο κ. Οικονόμου μού ανεκοίνωσε μερικά πράγματα, διά να ομιλήσω το εσπέρας. Και είμαι, σας βεβαιώ, κατενθουσιασμένος με το μέγεθος του Ίψεν. Δηλαδή, όπως φρονεί ο κ. Οικονόμου, είναι ο μεγαλύτερος ποιητής των αιώνων. Συλλογισθήτε το μεγαλείον! Δι’ αυτό ακριβώς θα επεθύμουν να μου στείλουν το ζακέ. Φαντάζομαι ότι θα προφθάσουν…

Απόφυγα να ιδώ τον Οικονόμου, για να μη τον στενοχωρήσω: Δεν ήθελα να ξέρη ότι ξέρω τα χάλια και τις περιπέτειες αυτής της περιοδείας. Αλλά το βράδυ πήγα στο καφενείο που ήτανε το θέατρο, και κάθισα σε μια γωνιά, για να μη με ιδή. Ήταν εκεί μαζεμένος όλος ο «καλός κόσμος» του χωριού και αρκετές γυναίκες, μερικές με το βρέφος στην αγκαλιά. Οι καρέκλες ήταν όλες πιασμένες, τα γκαρσόνια με δυσκολία κατάφερναν να σερβίρουν τους καφέδες και τα γλυκά, το κάπνισμα ελεύθερο, σύννεφα ο καπνός… Κι’ αντίκρυ ένα πατάρι από σανίδες, που τόκλεινε μια αυλαία, φτιαγμένη, νομίζω, από σταφιδόπανο.

Όταν η αυλαία άνοιξε, ο Γούνας, μεγαλοπρεπής και καταποντισμένος στη ζακέτα του, έγινε δεκτός με χειροκροτήματα και κλάψες μωρών:

— Φιλοθεάμων ομήγυρις! άρχισε την ομιλία του. Εις την Σκανδιναυικήν χερσόνησον υπάρχει μία θαυμασία χώρα, ένας τόπος που είναι αδύνατον να τον φαντασθώμεν εμείς εδώ, εις το Νησί των Καλαμών. Και η χώρα αυτή είναι η Νορβηγία με τα ιστορικά φιορδ, όπου νυχθημερόν εισπλέουσι και εκπλέουσι τα πλοιάρια, γέμοντα περιηγητών. Εις την χώραν αυτήν εγεννήθη ο Ερρίκος Ίψεν, όστις εις την νεανικήν του ηλικίαν ήτο φαρμακοποιός, αλλά κατόπιν, μεταμεληθείς, εγένετο θεατρικός ποιητής, εξάρας την συνωμοσίαν του Κατιλίνα. Μεθ’ ο, εκουσίως εκπατρισθείς εις Γερμανίαν και ως εξόριστος τρόπον τινά, συνέγραψε αληθή αριστουργήματα, ως… συγγνώμην, μια στιγμή να εύρω το χαρτάκι όπου τα έχω γραμμένα… (έβγαλε το σημείωμα από την τσέπη του γιλέκου του και συνέχισε) ως οι «Μνηστήρες του Στέμματος», ο «Ιουλιανός ο Παραβάτης», ο «Αυτοκράτωρ και ο Γαλιλαίος» και τα παρόμοια, τα οποία δεν μας ενδιαφέρουν καθ’ όσον δεν πρόκειται να παρασταθούν ποτέ εις το Νησί των Καλαμών…

Ένας ψηλός, ξερακιανός γέροντας, με πλατύ κούτελο, σηκώθηκε από την καρέκλα του απότομα και του φώναξε:

— Άσε, δάσκαλε, να ιδούμε το θέατρο! Εσένα σε ξέρουμε!

— Δεν λαμβάνω υπ’ όψιν μου τας κραυγάς της αμαθείας. Συνεχίζω… Εκ των έργων του Ίψεν είναι και το προκείμενον, οι «Βρυκόλακες». Εσπεύσατε όλοι απόψε, υποψιαζόμενοι μήπως ίδετε βρυκόλακας επάνω εις αυτό το πατάριον. Πλάνη! Πλάνη οικτρά! Βρυκόλακες είμεθα εμείς οι ίδιοι… βρυκόλακες των πατέρων ημών και πάππων και προπάππων. Και βρυκόλακες ημών και των προγόνων ημών είναι τα τέκνα ημών…

Ένα μωρό νιαούρισε δυνατά στην άκρη της σάλας, από τον κόρφο της μάνας του. Ο Γούνας άρπαξε την ευκαιρία για να κάμη ζωντανό το μάθημά του:

— Βρυκόλαξ είναι και το βρέφος σας, κυρία, της φώναξε, βρυκόλαξ του πάππου του, ο οποίος ασφαλώς θα κλαυθμύριζε όπως αυτό!

Η γυναικούλα όμως εθύμωσε.

— Δάγκωσε τη γλώσσα σου, του απάντησε, γρουσούζη, που θα μου πης το παιδί μου βουρβούλακα…

Τα γέλια μ’ έπνιγαν. Εβγήκα γρήγορα έξω, για να μη δημιουργήσω σκάνδαλο, να ξεσπάσω με την άνεσή μου. Συλλογιζόμουνα τον όγκο της αχαριστίας του τόπου —και προ πάντων του θεάτρου— προς έναν καλλιτέχνη, που είχε προσφέρει σοβαρές υπηρεσίες στην νεοελληνική σκηνή: Τον άφηναν να σέρνεται σε παρόμοιες περιοδείες στις επαρχίες, για να βγάζη το ψωμί του, να νοιώθη την ταπείνωση και την κατάντια και να βλέπη τους συντρόφους του ν’ αυτοκτονούν από την κακοπέραση. Ερημία τον κύκλωνε. Δεν υπήρχε μια γωνιά ζεστή, στοργική γι’ αυτόν, εκτός από την συντροφιά των δεσποινίδων Βέλμου, αδελφάδων του «ασπούδαχτου» ποιητή και καλλιτέχνη (σ.σ. του Νίκου Βέλμου, 1890-1930), που είχε κάνει περίφημο τ’ όνομά του, με τα γραψίματά του και τις εκθέσεις του. Αυτές τον ακολουθούσαν στις περιοδείες του και τον βοηθούσαν παίρνοντας μέρος στις παραστάσεις. Και ήταν η μόνη του παρηγοριά…

«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 1.10.1955, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ξαναμπήκα στο καφενείο, όταν ο δάσκαλος είχε τελειώσει και είχε αρχίσει η παράσταση. Το θέαμα ήτανε καταθλιπτικό. Γύμνια, έπιπλα του καφενείου και του χωριού στο σπίτι της κυρίας Άλβιγκ, οι ηθοποιοί με κουρασμένα ρούχα και ύποπτα πουκάμισα, ο υποβολέας σωστός τελάλης, καμμιά επαφή κοινού και πλατείας. Και όμως· στη σκηνή που ο Οσβάλδος ξομολογιέται στη μητέρα του, ο Οικονόμου κατάφερε να σβήσουν όλα αυτά και να δημιουργηθή ατμόσφαιρα: Μαγική δύναμη της τέχνης! Έφυγα ωστόσο, πριν τελειώση η παράσταση, με μια πλάκα βαρειά στο στήθος μου… Είχα τότε αρχίσει να διαβάζω Ίψεν σε γαλλικές μεταφράσεις και σχόλια. Και με τραβούσε δυνατά, τον ένοιωθα σα δάσκαλό μου. Και φοβόμουνα, βλέποντας ποια τεράστια έκταση τον χώριζε από το ελληνικό κοινό του καιρού.