Νικόλαος Πλάτων: Το μήνυμά του προς τις νεότερες γενιές

Το 1992 υπήρξε χρονιά σκληρή για τον επιστημονικό κόσμο της Ελλάδας, αφού την στέρησε από καταξιωμένα μέλη της πνευματικής ζωής, και ιδιαίτερα των ανθρωπιστικών σπουδών: Κωνσταντίνος Δημαράς, Γεώργιος Μπακαλάκης (σ.σ. στην πραγματικότητα είχε φύγει από τη ζωή το προηγούμενο έτος, το 1991), Γιάννης Κακριδής, Μανόλης Ανδρόνικος, οι απώλειες.

Το τελευταίο Σαββατοκύριακο του Μαρτίου έγινε γνωστό, από στόμα σε στόμα, ότι δεν υπάρχει πια ανάμεσά μας και ο Νικόλαος Πλάτων, ο «κορυφαίος προϊστορικός αρχαιολόγος της Κρήτης», όπως τον ανέφεραν οι εφημερίδες των ημερών εκείνων. Στον Τύπο ακριβώς τονιζόταν ο επιστημονικός του δεσμός με την Κρήτη, γιατί είναι γεγονός αναντίρρητο ότι η επιστημονική προσφορά του Νικολάου Πλάτωνα, που τον καταξίωσε ανάμεσα στους έλληνες και ξένους συναδέλφους του, ήταν ακριβώς η ανασκαφική, μελετητική, αναστηλωτική και μουσειακή εργασία που εξετέλεσε στην Κρήτη, με βάση τα κρητικά μνημεία όλων των εποχών: από τις εκτεταμένες ανασκαφές μινωικών επαύλεων, ιερών, νεκροταφείων και του τέταρτου μινωικού ανακτόρου, της Ζάκρου στην ανατολική Κρήτη, ως τις αναστηλώσεις των ενετικών τειχών του Ηρακλείου και της βασιλικής του Αγίου Μάρκου και ως την οργάνωση του μεγάλου Αρχαιολογικού Μουσείου του Ηρακλείου και την συμβολή του στο στήσιμο του Ιστορικού Μουσείου Κρήτης, για να αναφερθούν ορισμένα μόνο, βασικά έργα του.

Και αυτά παράλληλα με τις επιστημονικές του δημοσιεύσεις, είτε εκθέσεις ανασκαφών και χρονικά αρχαιολογικών εργασιών, είτε αυτοτελή δημοσιεύματα και μελέτες, που όλα μαρτυρούν για την πολυμέρεια και την ευρυμάθειά του, ήδη από τα πρωτόλεια (σ.σ. τα πρώτα πνευματικά έργα, οι πρώτοι καρποί) του 1930.

[…]

Αφού είχε ήδη συμπληρώσει σχεδόν 30 χρόνια υπηρεσίας, τα περισσότερα στην Κρήτη, ο Νικόλαος Πλάτων μετατέθηκε στις 12 Σεπτεμβρίου του 1961 στην Διεύθυνση της Α’ Περιφέρειας Κλασικών Αρχαιοτήτων, στην Ακρόπολη Αθηνών. Σε τρεις μέρες προσήλθε και ανέλαβε υπηρεσία, αλλά επέστρεψε αμέσως στην Κρήτη, όπου τον καλούσαν επείγουσες υπηρεσιακές ανάγκες. Ουσιαστικά την διεύθυνση της Ακρόπολης ανέλαβε τον Μάιο του 1962. Για τα επόμενα χρόνια υπήρξε Διευθυντής της Ακρόπολης με δημιουργικό έργο, ως το τέλος του 1965, οπότε συνταξιοδοτήθηκε από την Αρχαιολογική Υπηρεσία με τον βαθμό του Γενικού Εφόρου Αρχαιοτήτων και έχοντας συμπληρώσει 35 χρόνια συνολικής υπηρεσίας.

Πηγή: archaiologia.gr

Την αποχώρησή του από την Αρχαιολογική Υπηρεσία ακολούθησε μια δημιουργική δεκαετία στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης, όπου ως καθηγητής της Αρχαιολογίας δίδαξε Προϊστορική Αρχαιολογία και ιδιαίτερα τον μινωικό πολιτισμό.

Έχοντας συμπληρώσει τις υποχρεώσεις του στο Πανεπιστήμιο, δεν υπήρχε καταλληλότερος άνθρωπος να αναλάβει ως πρόεδρος της νεοσυσταθείσας τότε «Ομάδας Εργασίας Συντηρήσεως Μνημείων Ακροπόλεως», θέση που κράτησε από τον Οκτώβριο του 1975 έως τον Ιανουάριο του 1978. Από την θέση αυτή προσέφερε νέο έργο, συνεχίζοντας τις προσπάθειες που είχε αρχίσει παλαιότερα ως Διευθυντής της Ακρόπολης.

[…]

Πηγή: «Ο Μέντωρ», τεύχος 102, Απρίλιος-Ιούνιος 2012

Είχα την τύχη, έστω και για μία χρονιά, το 1963, να υπηρετήσω ως δόκιμος τότε επιμελητής Αρχαιοτήτων στην Ακρόπολη κάτω από τον Νικόλαο Πλάτωνα. Αυτά που δεν μπορούν να δώσουν τα στοιχεία των ψυχρών αρχείων (σ.σ. των σχετιζομένων με το επιστημονικό έργο του στην Ακρόπολη) είναι η έντονη ανθρώπινη παρουσία του, η διεισδυτική του ματιά, η λεπτοφυής φυσιογνωμία του, η αγαθότητα της ψυχής, η αγάπη του για τους νέους. Οπλισμένος με απέραντη υπομονή, ήταν πάντοτε έτοιμος να μορφώσει με καλοσύνη και επιείκεια τους νεότερούς του, να μεταδώσει τις τεράστιες γνώσεις του, να κατευθύνει την επιστημονική τους σκέψη. Περίμενε όμως και ανταπόκριση, περίμενε ο σπόρος που κατέθετε να μην πάει χαμένος. Σπάνια θύμωνε, αλλά όταν θύμωνε αυτό φαινόταν στα φλογερά του μάτια, που εξέπεμπαν τότε, όπως περιγράφει ένας παλιός του φίλος, ο καθηγητής Μενέλαος Παρλαμάς (σ.σ. 1911-1997, σημαντικός φιλόλογος, συγγραφέας και διανοούμενος), τις «αστραπές των ματιών».

Το αξιοσημείωτο πάντως είναι ότι, ενώ ο ίδιος ήταν άνθρωπος με ελεύθερη σκέψη, βαθιά γνώση και καλλιέργεια, και αναγνωρισμένη πια προσφορά, ήταν συγχρόνως υπεύθυνος υπάλληλος, με ήθος και εξαιρετικά αναπτυγμένο το αίσθημα της ευθύνης. Είχε επιλέξει από νωρίς να υπηρετήσει την δημόσια Αρχαιολογική Υπηρεσία και, παρά τις δυσχέρειες, την μικρή υλική αμοιβή, τους περιορισμούς που επιβάλλει το Δημόσιο, δεν έπαυσε ποτέ να την υπηρετεί ευσυνείδητα και με αυταπάρνηση. Πίστευε βαθιά στον κοινωνικό και παιδευτικό ρόλο της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας στην Ελλάδα και έταξε ως έναν από τους σκοπούς της ζωής του την ορθή και υπεύθυνη ανταπόκριση στις υποχρεώσεις αυτές — παρ’ όλο που αυτό κατέτρωγε πολύ από τον πολύτιμο χρόνο, σε βάρος ίσως της επιστημονικής του απόδοσης ή της προσωπικής του άνεσης. Η δύναμή του πάντως ήταν ότι συνέζευξε τα δύο, και δεν επέτρεψε στο ένα να υποτάξει το άλλο — και αυτό φαίνεται από το οργανωτικό του έργο, το γεμάτο ανθρωπιά, και την παράλληλα ουσιαστική επιστημονική του προσφορά στην ελληνική αρχαιολογία και αρχαιογνωσία. Αυτό, πιστεύω, είναι το μήνυμα που στέλνει στους νεότερούς του ο Νικόλαος Πλάτων.

[…]

Πηγή: «Ο Μέντωρ», τεύχος 102, Απρίλιος-Ιούνιος 2012

Τον Ιανουάριο του 1978 οι νέες καθηγητικές υποχρεώσεις του Νικολάου Πλάτωνα στο Πανεπιστήμιο της Κρήτης τον ανάγκασαν να παραιτηθεί από την προεδρία της «Ομάδας Εργασίας της Ακροπόλεως», όπου τον διαδέχθηκε ο ακαδημαϊκός Γεώργιος Μυλωνάς. Το ίδιο το έργο πάντως της αποκατάστασης του Ερεχθείου άρχισε το 1979, με επιβλέποντα τον αρχιτέκτονα κ. Αλέξανδρο Παπανικολάου, και η ολοκλήρωσή του το 1983 ήταν ασφαλώς μια δικαίωση για τον Πλάτωνα και τις προσπάθειες μιας εικοσαετίας.

Αυτός υπήρξε ο Νικόλαος Πλάτων και αυτό υπήρξε το έργο του στην Ακρόπολη των Αθηνών. Έργο μόχθου, έργο προσφοράς, έργο δημιουργικό, έργο επιστημοσύνης, όπως ο ίδιος.

*Αποσπάσματα από την ομιλία που είχε εκφωνήσει ο Πέτρος Γ. Καλλιγάς (τότε Έφορος των Αρχαιοτήτων και Διευθυντής της Ακρόπολης) στις 21 Οκτωβρίου 1992, στο πλαίσιο εκδήλωσης που είχε οργανωθεί από την Ένωση Φίλων Ακροπόλεως (ΕΦΑ) εις μνήμην του Νικολάου Πλάτωνα.

Ο Πέτρος Καλλιγάς

Ο αρχαιολόγος Πέτρος Καλλιγάς (1934-2016), μόνιμος υπάλληλος της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, διετέλεσε προϊστάμενος της ΙΑ’ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Εύβοιας (1979-1983), της Συλλογής Χαλκών του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου (1983-1990), καθώς και της Α’ ΕΠΚΑ και του Μουσείου Ακροπόλεως (1990-1996).

Ο διακεκριμένος αρχαιολόγος Νικόλαος Πλάτων, ο θεωρηθείς ως οδηγός και διδάσκαλος της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, γεννήθηκε στην Κεφαλλονιά στις 8 Ιανουαρίου 1909 (κατά τα αναγραφόμενα στις διαθέσιμες πηγές) και απεβίωσε στην Αθήνα στις 28 Μαρτίου 1992.

Ο Νικόλαος  Πλάτων ξεναγεί τους συνέδρους του Δ’ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου στο χώρο των ανασκαφών της Ζάκρου (Σεπτέμβριος 1976)

Πηγή: Αρχείο Γιώργου Ζεβελάκη (booksjournal.gr, τεύχος 135, Οκτώβριος 2022)

Στην κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου, ο Νικόλαος Πλάτων στην Κνωσό (πηγή: booksjournal.gr, τεύχος 135, Οκτώβριος 2022).