Έρωτας: Μοίρα που μας ολοκληρώνει ή επιλογή που μας εκθέτει σε άμεσο κίνδυνο;

Στον απόηχο της γιορτής των απανταχού ερωτευμένων, εκεί όπου τα λουλούδια, οι καρδιές και οι υποσχέσεις αιώνιας αγάπης κυριαρχούν, επανέρχεται ένα παλιό φιλοσοφικό ερώτημα: είναι ο έρωτας μοίρα που μας ολοκληρώνει ή μια επιλογή που μας εκθέτει σε άμεσο και ολοκληρωτικό κίνδυνο;

Η δυτική σκέψη έχει αφηγηθεί τον έρωτα ως πεπρωμένο. Ο υπαρξισμός, όμως, έρχεται να αμφισβητήσει αυτή τη βεβαιότητα, όχι για να απομυθοποιήσει την αγάπη, αλλά για να την επανατοποθετήσει.

Ο μύθος της χαμένης ενότητας

Στο «Συμπόσιο», ο Πλάτων βάζει τον Αριστοφάνη να διηγηθεί έναν από τους πιο γοητευτικούς μύθους για την προέλευση του έρωτα. Οι άνθρωποι, λέει, ήταν αρχικά διπλά όντα – με δύο κεφάλια, τέσσερα χέρια και τέσσερα πόδια. Όταν τόλμησαν να αμφισβητήσουν τους θεούς, ο Δίας τούς χώρισε στα δύο. Έκτοτε, κάθε μισό περιπλανιέται αναζητώντας το άλλο του μισό, εκείνο που θα το επαναφέρει στην αρχική του ενότητα. «Ο έρωτας είναι η επιδίωξη του όλου», γράφει ο Πλάτων.

Ο μύθος αυτός επιβιώνει γιατί ανταποκρίνεται σε μια βαθιά ανθρώπινη διαίσθηση: ότι κάπου υπάρχει ο άνθρωπος που θα μας συμπληρώσει, που θα άρει το αίσθημα ανεπάρκειας και θα δώσει νόημα στην ύπαρξή μας. Η ιδέα του «ενός και μοναδικού» μοιάζει να υπόσχεται σταθερότητα μέσα σε έναν αβέβαιο κόσμο.

Στο «Συμπόσιο», ο Πλάτων παρουσιάζει τον Σωκράτη να αποδίδει τις απόψεις του για τον έρωτα στη Διοτίμα, μια ιέρεια από τη Μαντίνεια.

Η υπαρξιακή ένταση της ελευθερίας

Ο υπαρξισμός, ωστόσο, διαβάζει αλλιώς αυτό το αίσθημα έλλειψης. Δεν το θεωρεί απόδειξη ότι λείπει ένα άλλο μισό, αλλά ένδειξη της ίδιας της ανθρώπινης κατάστασης. Ο άνθρωπος είναι «ριγμένος» σε έναν κόσμο που δεν επέλεξε, όμως παραμένει υπεύθυνος για το νόημα που θα του δώσει. Η περίφημη θέση ότι «η ύπαρξη προηγείται της ουσίας» σημαίνει ακριβώς αυτό: δεν υπάρχει έτοιμο σενάριο, καμία προδιαγεγραμμένη αποστολή που θα μας αποκαλυφθεί μέσα από έναν έρωτα.

Γινόμαστε αυτό που είμαστε μέσα από τις επιλογές μας, σε έναν κόσμο τυχαίο και παροδικό. Ο μύθος του Αριστοφάνη προσφέρει μια παρηγορητική αφήγηση: ότι το νόημα προηγείται της ζωής μας και απλώς περιμένει να το βρούμε στο πρόσωπο κάποιου άλλου. Για τον υπαρξισμό, όμως, τέτοιες ιστορίες δεν λύνουν την υπαρξιακή ένταση· την καλύπτουν.

Ο έρωτας ως επιβεβαίωση

Η ιδέα του «μοναδικού άλλου» συχνά λειτουργεί ως μηχανισμός άμυνας απέναντι στο άγχος της ελευθερίας. Αν η αγάπη αποδείξει ότι η ζωή μας έχει νόημα, τότε δεν χρειάζεται να το δημιουργήσουμε μόνοι μας. Σε αυτή την περίπτωση, όμως, ο άλλος μετατρέπεται σε ρόλο μέσα στο δικό μας αφήγημα. Δεν τον αγαπάμε ως πρόσωπο, αλλά ως επιβεβαίωση.

Ο Ζαν-Πολ Σαρτρ περιγράφει αυτή την παγίδα με οξυδέρκεια: η επιθυμία να είμαστε το κέντρο του κόσμου κάποιου δεν αφορά τόσο εκείνον, όσο τη δική μας ανάγκη να νιώσουμε απαραίτητοι. Ζητούμε από τον αγαπημένο μας μια υπόσχεση που κανείς δεν μπορεί να δώσει με απόλυτη ειλικρίνεια – ότι η θέση μας στη ζωή του θα παραμείνει αιώνια αμετάβλητη. Το «θα με αγαπάς για πάντα;» είναι, στην πραγματικότητα, αίτημα βεβαιότητας μέσα σε έναν κόσμο αβεβαιότητας.

Σιμόν ντε Μποβουάρ, Ζαν-Πολ Σαρτρ

«Οι ζωές μας δεν έχουν νόημα έξω από την αγάπη μας»

Κι όμως, η υπαρξιστική σκέψη δεν σταματά στην κριτική. Στην ίδια τη ζωή του Σαρτρ και της Σιμόν ντε Μποβουάρ βλέπουμε μια διαφορετική εκδοχή έρωτα: μια σχέση που συνδύασε πάθος, πνευματική σύμπραξη και, κυρίως, αμοιβαία αναγνώριση της ελευθερίας του άλλου. Στις επιστολές του κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Σαρτρ γράφει ότι τίποτα – ούτε ο χωρισμός ούτε ο πόλεμος – δεν αναιρεί το γεγονός ότι η ζωή τους αποκτά νόημα μέσα από την αγάπη τους:

«Ποτέ δεν ένιωσα τόσο έντονα ότι οι ζωές μας δεν έχουν νόημα έξω από την αγάπη μας, και ότι τίποτα δεν το αλλάζει αυτό, ούτε ο χωρισμός, ούτε τα πάθη, ούτε ο πόλεμος».

Αυτός ο τύπος σχέσης μοιάζει να βρίσκεται πιο κοντά σε εκείνον τον έρωτα που περιγράφει ο Πλάτων στον «Φαίδρο»: όχι έναν έρωτα έλλειψης που ζητά να καλύψει ένα κενό, αλλά μια δύναμη που ανυψώνει, που ωθεί τους ανθρώπους να υπερβούν τον εαυτό τους. Στον «Φαίδρο», ο έρωτας παρουσιάζεται ως θεϊκή μανία, μια κίνηση της ψυχής προς το ωραίο και το αληθινό, που δεν καταργεί την ατομικότητα αλλά την εξευγενίζει. Με αυτή την έννοια, η σχέση Σαρτρ και Μποβουάρ δεν θυμίζει την αναζήτηση του «άλλου μισού», αλλά μια ελεύθερη συμμαχία δύο προσώπων που επιλέγουν να πορεύονται μαζί, χωρίς να ακυρώνουν την αυτονομία τους.

Αυτή η εκδοχή έρωτα δεν αρνείται την ελευθερία ούτε τη χρονικότητα — τις προϋποθέτει. Η αυθεντική αγάπη, από υπαρξιστική σκοπιά, δεν υπόσχεται διαφυγή από τον χρόνο· επιλέγει να ζήσει μέσα σε αυτόν. Αγαπά στο παρόν, γνωρίζοντας ότι το παρόν θα γίνει παρελθόν και ότι οι άνθρωποι μπορούν να αλλάξουν.

Σαίρεν Κίρκεγκωρ

Αγάπη χωρίς εγγυήσεις

Η αγάπη, έτσι, δεν είναι ένα ιδανικό που μας προστατεύει από την ανασφάλεια, αλλά μια έκθεση σε αυτήν. Σημαίνει να αναγνωρίζεις τον άλλον όχι ως «άλλο εγώ» που σε συμπληρώνει, αλλά ως «εσύ» – με τη δική του μοναδικότητα, ελευθερία και απροσδιοριστία. Ο Σαίρεν Κίρκεγκωρ το διατύπωσε καθαρά: στην αγάπη δεν αναζητούμε αντανάκλαση του εαυτού μας, αλλά μια πραγματική συνάντηση.

Εδώ θυμίζει και η σκληρή εικόνα που χρησιμοποιεί ο Πλάτων στον «Φαίδρο»: ο ιδιοτελής εραστής, λέει, αγαπά τον νέο όπως ο λύκος τα πρόβατα — όχι για το καλό του άλλου, αλλά για να τον καταναλώσει. Όταν ο έρωτας γίνεται ανάγκη επιβεβαίωσης, όταν ζητά να κατοχυρώσει τον άλλον ως εγγύηση νοήματος, τότε μετατρέπεται σε θήρευση. Δεν είναι συνάντηση δύο ελευθεριών, αλλά προσπάθεια ιδιοποίησης.

Αν ο μύθος του Αριστοφάνη μιλά για επιστροφή σε μια χαμένη ενότητα, ο υπαρξισμός μας καλεί να αντέξουμε τη μη-ενότητα. Να δεχτούμε ότι η ανθρώπινη ύπαρξη είναι ρωγμή και δυνατότητα ταυτόχρονα. Και ότι ο έρωτας, αντί να επιβεβαιώνει μια προδιαγεγραμμένη μοίρα ή να λειτουργεί σαν λύκος που ζητά να κατασπαράξει την ανασφάλειά του μέσα από τον άλλον, μπορεί να γίνει η πιο τολμηρή μορφή αυθεντικότητας: η ελεύθερη επιλογή να συναντήσουμε έναν άλλον άνθρωπο, γνωρίζοντας πως τίποτα δεν είναι εγγυημένο.

*Με στοιχεία από άρθρο του Henry Somers-Hall, Καθηγητής Φιλοσοφίας, Royal Holloway, Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, στο The Conversation