«Dream big» αλλά με ποιο κόστος; Από το Marty Supreme στον Κάφκα και τον Τόνι Μοντάνα

Το Marty Supreme του Τζος Σάφντι μοιάζει λιγότερο με μια αθλητική κωμωδία και περισσότερο με μια σύγχρονη παραβολή για τη φιλοδοξία στην εποχή της επισφάλειας.

Ο Μάρτι Μάουζερ, ένας νεαρός Εβραίος που πουλά παπούτσια αλλά ονειρεύεται την κορυφή του παγκόσμιου πινγκ πονγκ, ενσαρκώνει το διαχρονικό αφήγημα του «ονείρου με κάθε κόστος». Κυνηγά την επιτυχία με τέτοια ένταση ώστε οι ανθρώπινες σχέσεις, η ηθική και η συναισθηματική ισορροπία μετατρέπονται σε παράπλευρες απώλειες.

Κι όμως, το φιλμ δεν καταλήγει στην αναμενόμενη πτώση. Το φινάλε λειτουργεί ως μια σιωπηλή μετατόπιση του νοήματος: η γέννηση του παιδιού του δεν παρουσιάζεται ως ήττα ή φυλακή, αλλά ως μια ρωγμή στο αφήγημα της απόλυτης αυτοπραγμάτωσης. Ένα σημείο όπου η εμμονή με την ατομική υπέρβαση υποχωρεί — όχι από ηθική τιμωρία, αλλά από εξάντληση.

Η φιλοδοξία ως παγίδα

Η μετατόπιση αυτή έχει βαθιές ρίζες στην τέχνη. Στο Μαργαριτάρι του Τζον Στάινμπεκ, ο Κίνο βρίσκει ένα αντικείμενο που υπόσχεται κοινωνική άνοδο, σεβασμό και ένα καλύτερο μέλλον για το παιδί του. Το μαργαριτάρι γίνεται σύμβολο ελπίδας, αλλά ταυτόχρονα καταλύτης απομόνωσης, βίας και φόβου.

Η εμμονή με την κοινωνική ανέλιξη δεν οδηγεί στη λύτρωση, αλλά στην απόλυτη απώλεια: ο θάνατος του γιου του σηματοδοτεί το τέλος κάθε ονείρου. Εκεί όπου ο Στάινμπεκ αποτυπώνει τη φιλοδοξία ως μια δύναμη αυτοκαταστροφική και αμετάκλητη, ο Σάφντι αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο μιας εσωτερικής μεταμόρφωσης. Όχι ως λύτρωση, αλλά ως συνειδητοποίηση των ορίων.

Ο μύθος της ατομικής επιτυχίας

Ανάμεσα σε αυτά τα δύο έργα εκτείνεται ένα ευρύτερο πολιτισμικό μοτίβο: ο μύθος της ατομικής επιτυχίας ως μοναδικού σκοπού ζωής. Από τη λογοτεχνία μέχρι τον σύγχρονο κινηματογράφο, η φιγούρα του ανθρώπου που θυσιάζει τα πάντα για να «ξεφύγει από τη μοίρα του» παρουσιάζεται άλλοτε ως ήρωας και άλλοτε ως προειδοποίηση.

Στη Μεταμόρφωση του Κάφκα, ο Γκρέγκορ Σάμσα εξοντώνεται κυριολεκτικά από την υποχρέωση να είναι χρήσιμος και παραγωγικός, μέχρι το σώμα του να καταρρεύσει. Στον Θάνατο του Εμποράκου του Άρθουρ Μίλερ, ο Γουίλι Λόμαν αφιερώνει τη ζωή του στο όνειρο της επιτυχίας, μόνο για να συνειδητοποιήσει πως το αμερικανικό όνειρο που πίστεψε δεν είχε ποτέ χώρο για εκείνον.

Στον κινηματογράφο, η ίδια εμμονή επανέρχεται σε διαφορετικές μορφές. Στο Raging Bull, ο Τζέικ ΛαΜότα μετατρέπει το ταλέντο του σε αυτοκαταστροφή, θυσιάζοντας οικογένεια και αξιοπρέπεια στον βωμό της νίκης. Στο Whiplash, η επιδίωξη της τελειότητας παρουσιάζεται ως σχεδόν σαδιστική διαδικασία, όπου η επιτυχία αποκτά νόημα μόνο μέσα από την απόλυτη εξάντληση και απομόνωση.

Ακόμη και όταν το αφήγημα φαίνεται θριαμβευτικό, η σκιά της απώλειας παραμένει. Ο Τσαρλς Φόστερ Κέιν στο Citizen Kane χτίζει μια αυτοκρατορία για να καλύψει ένα κενό που δεν γεμίζει ποτέ, ενώ στο Scarface ο Τόνι Μοντάνα ενσαρκώνει την πιο ωμή εκδοχή της ανόδου από το τίποτα — με την πτώση να είναι ενσωματωμένη στο ίδιο το όνειρο.

Στην τηλεόραση, οι αντιήρωες αυτής της λογικής πολλαπλασιάζονται: ο Γουόλτερ Γουάιτ στο Breaking Bad και ο Κένταλ Ρόι στο Succession επιδιώκουν την απόλυτη κυριαρχία ως απόδειξη αξίας, μόνο για να αποκαλυφθεί πως η εξουσία δεν λειτουργεί ως λύτρωση αλλά ως φαύλος κύκλος.

Όλα αυτά τα έργα, με διαφορετικούς τόνους και αισθητικές, συγκλίνουν σε ένα κοινό ερώτημα: τι συμβαίνει όταν η επιτυχία γίνεται υποκατάστατο νοήματος; Και πόσο βιώσιμη είναι η ιδέα ότι η προσωπική υπέρβαση μπορεί να υπάρξει χωρίς απώλειες;

Για δεκαετίες, το αφήγημα αυτό λειτούργησε ως υπόσχεση κοινωνικής κινητικότητας. Αν δουλέψεις αρκετά, αν αντέξεις, αν πιστέψεις, κάτι θα κερδίσεις. Σήμερα, ωστόσο, αυτός ο μύθος αρχίζει να «τρίζει». Όχι επειδή η φιλοδοξία έπαψε να θεωρείται αρετή, αλλά επειδή το κοινωνικό και οικονομικό πλαίσιο καθιστά την πραγμάτωσή της ολοένα και πιο αβέβαιη.

«Dream big» – αλλά με ποιο κόστος;

Σε μια εποχή επιδεινούμενων εργασιακών συνθηκών, διαρκούς επισφάλειας και διαβρωμένης πίστης στην κοινωνική κινητικότητα, το «όνειρο» δεν λειτουργεί πλέον ως καθολική υπόσχεση. Η κουλτούρα του dream big —τόσο έντονα παρούσα στη διαφήμιση, στον αθλητισμό και στη βιομηχανία του θεάματος— έρχεται αντιμέτωπη με το ερώτημα του κόστους.

Πόσα μπορεί και πόσα πρέπει να θυσιάσει κανείς; Τι χάνεται στον δρόμο προς την επιτυχία; Και τι συμβαίνει όταν η επιτυχία δεν έρχεται ή όταν, τελικά, δεν φέρνει τη λύτρωση που υποσχόταν; Η τέχνη, αντί να απαντά με βεβαιότητες, αρχίζει να καταγράφει την κόπωση αυτού του μοντέλου ζωής.

Όταν το όνειρο αλλάζει σχήμα

Το Marty Supreme απαντά σε αυτά τα ερωτήματα όχι με απόρριψη των ονείρων, αλλά με αναπλαισίωσή τους. Σύμφωνα με το Dazed, η αξία μετατοπίζεται από την κατάκτηση στην επίγνωση, από το άτομο στο «μαζί», από την αέναη άνοδο σε μια πιο σύνθετη ιδέα πληρότητας.

Σε αντιδιαστολή με τον τραγικό ντετερμινισμό του Μαργαριταριού, το φιλμ προτείνει ότι η απομάκρυνση από την εμμονή δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με ήττα. Μπορεί να λειτουργήσει ως άνοιγμα προς μια διαφορετική μορφή ελευθερίας — λιγότερο θριαμβευτική, αλλά πιο βιώσιμη.

Επιτυχία, αλλιώς

Αυτή η στροφή αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη πολιτισμική μεταβολή. Η επαγγελματική ταυτότητα παύει σταδιακά να αποτελεί τον αποκλειστικό πυρήνα της αυτοαξίας. Η επιτυχία επαναδιαπραγματεύεται ως ισορροπία, αντοχή και ποιότητα ζωής, όχι ως αδιάκοπη υπέρβαση.

Όπως δείχνουν και οι αφηγήσεις της τέχνης, το να περιορίσεις, να αναβάλεις ή ακόμη και να εγκαταλείψεις ένα όνειρο δεν σημαίνει απαραίτητα απώλεια· μπορεί να σημαίνει επαναπροσδιορισμό. Μια μετακίνηση από το «θέλω περισσότερα» στο «τι είναι αρκετό».

Ίσως, τελικά, το πιο ριζοσπαστικό μήνυμα που αναδύεται σήμερα να μην είναι το «ονειρέψου πιο μεγάλα πράγματα», αλλά το «σκέψου τι αξίζει να ονειρεύεσαι».

Και κάπου εδώ, από τον Κίνο του Στάινμπεκ μέχρι τον Μάρτι Μάουζερ του Σάφντι, από τον Γκρέγκορ Σάμσα και τον Γουίλι Λόμαν μέχρι τον Τζέικ ΛαΜότα, τον Άντριου του Whiplash ή τον Γουόλτερ Γουάιτ, η τέχνη επανέρχεται στο ίδιο επίμονο ερώτημα: τι συμβαίνει όταν η επιτυχία γίνεται υποκατάστατο νοήματος; Όταν το όνειρο μετατρέπεται σε απόλυτη απαίτηση, σε μοναδικό μέτρο αξίας, σε αγώνα που δεν επιτρέπει παύση, επιστροφή ή φροντίδα για ό,τι βρίσκεται γύρω μας.

Σε αυτές τις ιστορίες, η άνοδος σχεδόν ποτέ δεν έρχεται χωρίς κόστος — και συχνά το κόστος είναι η ίδια η δυνατότητα σχέσης, κοινότητας, ακόμη και αναγνώρισης ότι δεν υπάρχουμε μόνοι μας στον κόσμο. Ότι οι ζωές μας δεν εκτυλίσσονται σε κενό, ούτε μπορούν να χτιστούν εξ ολοκλήρου πάνω στον βωμό της προσωπικής δόξας.

Εκεί συναντιούνται τελικά ο Σάφντι και ο Στάινμπεκ: όχι στην υπόσχεση της επιτυχίας, αλλά στη ρωγμή της. Στην υπενθύμιση ότι τα όνειρα, όταν γίνονται απόλυτα, απομονώνουν και εξαντλούν· και ότι μόνο όταν επαναπροσδιορίζονται —όχι ως κατάκτηση, αλλά ως τρόπος συνύπαρξης— μπορούν να αφήσουν χώρο για κάτι πιο ανθρώπινο.

Για μια ζωή που δεν μετριέται μόνο με το «εγώ τα κατάφερα», αλλά και με το ποιον άφησε όρθιο δίπλα μας.