Brand σε κρίση: Μπορεί η βρετανική μοναρχία να «συνέλθει» μετά τη σύλληψη του έκπτωτου πρίγκιπα Άντριου;

Σε έναν κόσμο όπου η είδηση διαδίδεται σε δευτερόλεπτα και η δημόσια κρίση διαμορφώνεται σχεδόν σε πραγματικό χρόνο, η διαχείριση μιας κρίσης δεν είναι επιλογή αλλά ζήτημα επιβίωσης για κάθε brand. Μια φήμη, μια αποκάλυψη ή ένα σκάνδαλο μπορεί να διαβρώσει την αξιοπιστία ετών. Οι οργανισμοί γνωρίζουν πως η σιωπή κοστίζει και ότι η άμεση, καθαρή τοποθέτηση – είτε πρόκειται για διάψευση είτε για ανάληψη ευθύνης – είναι συχνά ο μόνος τρόπος να περιοριστεί η ζημιά.

Η εξίσωση, όμως, αλλάζει ριζικά όταν το brand δεν είναι προϊόν ή εταιρεία, αλλά πρόσωπο. Ένας άνθρωπος δεν «διορθώνεται» με μια προσεκτικά διατυπωμένη ανακοίνωση. Οι προσωπικές επιλογές, οι σχέσεις και οι δημόσιες εμφανίσεις του αποκτούν βαρύτητα που υπερβαίνει κάθε επικοινωνιακό σχεδιασμό. Κι όταν ξεσπά κρίση, η διαχείρισή της αγγίζει όχι μόνο την εικόνα, αλλά τον ίδιο τον πυρήνα της εμπιστοσύνης.

Σε αυτό το πλαίσιο, η βρετανική μοναρχία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια από τις πιο απαιτητικές δοκιμασίες της σύγχρονης ιστορίας της. Η σύλληψη του Άντριου Μάουντμπάτεν-Ουίνδσορ με την υποψία παράπτωσης κατά την άσκηση δημόσιου αξιώματος δεν αφορά απλώς ένα μεμονωμένο πρόσωπο· αγγίζει τον ίδιο τον θεσμό, ο οποίος λειτουργεί διαχρονικά και ως σύμβολο και ως brand.

REUTERS/Paul Childs

Η σύλληψη του έκπτωτου πρίγκιπα

Η σύλληψη ήρθε μετά τη δημοσιοποίηση από την κυβέρνηση των ΗΠΑ αρχείων που φέρονται να δείχνουν ότι, κατά τη θητεία του ως εμπορικός απεσταλμένος του Ηνωμένου Βασιλείου, είχε μοιραστεί επίσημες πληροφορίες με τον χρηματιστή και καταδικασμένο για σεξουαλικά εγκλήματα κατά ανηλίκων Τζέφρι Έπσταϊν. Ωστόσο, η αστυνομία δεν έχει δώσει λεπτομέρειες για το ακριβές αντικείμενο της έρευνας.

Είναι κρίσιμο να διευκρινιστεί ότι η σύλληψη δεν σχετίζεται με κατηγορίες σεξουαλικής επίθεσης ή ανάρμοστης συμπεριφοράς. Το 2022, ο Μάουντμπάτεν-Ουίνδσορ κατέληξε σε εξωδικαστικό συμβιβασμό με την αείμνηστη Βιρτζίνια Τζουφρέ για άγνωστο ποσό, χωρίς να υπάρξει παραδοχή ευθύνης. Η αναφορά του ονόματός του στα αρχεία Έπσταϊν δεν συνιστά από μόνη της ένδειξη παρανομίας. Ο ίδιος έχει αρνηθεί επανειλημμένα οποιαδήποτε αδικοπραγία στη σχέση του με τον Έπσταϊν, καθώς και κάθε υπόνοια ότι αξιοποίησε τον ρόλο του ως εμπορικού απεσταλμένου για προσωπικό όφελος.

Όταν το brand είναι άνθρωπος

Οι πολίτες αναπτύσσουν συχνά βαθύτερους συναισθηματικούς δεσμούς με πρόσωπα παρά με αφηρημένες εταιρικές οντότητες. Οι θαυμαστές της Τέιλορ Σουίφτ, για παράδειγμα, δεν ακολουθούν απλώς μια καλλιτέχνιδα — ταυτίζονται μαζί της. Αυτή η συναισθηματική επένδυση ενισχύει την αφοσίωση, αλλά καθιστά και την απογοήτευση εντονότερη όταν προκύπτει ηθικό ή νομικό ζήτημα.

Η βασιλική οικογένεια διαχειρίζεται εδώ και χρόνια τη σκιά που ρίχνει ο άλλοτε δούκας του Γιορκ. Η σχέση του με τον Τζέφρι Έπσταϊν είχε ήδη επιβαρύνει σοβαρά τη δημόσια εικόνα του και οδήγησε τελικά στην παραίτησή του από τον ρόλο του εμπορικού απεσταλμένου το 2011.

Ο θεσμικός ρόλος και η απώλειά του

Το 2001, η κυβέρνηση του Τόνι Μπλερ διόρισε τον τότε πρίγκιπα ως ειδικό εκπρόσωπο του Ηνωμένου Βασιλείου για το εμπόριο και τις επενδύσεις. Σύμφωνα με την τότε κυβέρνηση, η αποστολή του ήταν να «προωθεί τις βρετανικές επιχειρήσεις διεθνώς, να προβάλλει το Ηνωμένο Βασίλειο σε δυνητικούς επενδυτές και να οικοδομεί σχέσεις προς υποστήριξη των βρετανικών επιχειρηματικών συμφερόντων». Δεν λάμβανε μισθό, αλλά πραγματοποίησε εκατοντάδες ταξίδια για την προώθηση βρετανικών εταιρειών.

Τα μέλη της βασιλικής οικογένειας αξιοποιούνται συχνά από την κυβέρνηση σε διεθνείς αποστολές για την ενίσχυση του εμπορίου. Σε διαπραγματεύσεις με άλλες χώρες – ιδίως με μοναρχίες – η παρουσία ενός προβεβλημένου βασιλικού προσώπου μπορεί να διευκολύνει συμφωνίες. Η τότε κυβέρνηση είχε υποστηρίξει ότι η «μοναδική θέση» του πρώην Δούκα της Υόρκης του παρείχε «ασυναγώνιστη πρόσβαση σε μέλη βασιλικών οικογενειών, αρχηγούς κρατών, υπουργούς και διευθύνοντες συμβούλους εταιρειών».

Δεν είναι ασυνήθιστο τα μέλη της βασιλικής οικογένειας να αναλαμβάνουν διπλωματικές αποστολές: εκπροσωπούν επίσημα το κράτος κατά τις κρατικές επισκέψεις και ηγούνται αποστολών στο εξωτερικό, ενώ μπορούν να τεθούν επικεφαλής εξειδικευμένων αντιπροσωπειών. Ωστόσο, ο Μάουντμπάτεν-Ουίνδσορ είχε επίσημο, θεσμοθετημένο ρόλο ως εμπορικός απεσταλμένος. Παραιτήθηκε το 2011, έπειτα από δημοσιεύματα για τη φιλική του σχέση με τον Έπσταϊν, ο οποίος είχε καταδικαστεί για σεξουαλικά αδικήματα.

Η συνέντευξη που έριξε τις «μάσκες»

Το 2019, η συνέντευξή του στο Newsnight αποτέλεσε σημείο καμπής. Δήλωσε ότι είχε διακόψει τη φιλία του με τον Έπσταϊν το 2010 και αρνήθηκε τις καταγγελίες σεξουαλικής κακοποίησης της Βιρτζίνια Τζουφρέ. Η συνέντευξη προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων: μιμίδια, ειρωνικά πρωτοσέλιδα, αποστασιοποίηση χορηγών και φιλανθρωπικών οργανώσεων. Το πλήγμα για το βασιλικό brand έγινε πλέον ορατό.

Παρά τη φερόμενη στήριξη της βασίλισσας Ελισάβετ Β΄ προς τον γιο της, η μοναρχία προχώρησε σε συγκεκριμένα μέτρα. Τον Νοέμβριο του 2019 αποσύρθηκε από τα δημόσια καθήκοντα. Τον Ιανουάριο του 2022 έχασε τις βασιλικές χορηγίες, τους στρατιωτικούς τίτλους και το δικαίωμα χρήσης του τίτλου «Η Αυτού Βασιλική Υψηλότης». Τον Οκτώβριο του 2025 του αφαιρέθηκαν όλοι οι επίσημοι τίτλοι.

Κοινωνική μετάδοση και «μόλυνση» της φήμης

Η έννοια της κοινωνικής μετάδοσης εξηγεί γιατί τέτοιες κρίσεις κλιμακώνονται τόσο γρήγορα. Οι στάσεις και τα συναισθήματα διαχέονται μέσα σε ένα κοινωνικό σύνολο όπως ένας ιός. Αυτό που συχνά περιγράφεται ως «cancel culture» δεν είναι παρά η μαζική, πολλαπλασιαζόμενη αποδοκιμασία που ενισχύεται από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Η αντίδραση μετά το Newsnight κατέδειξε ότι η αρνητικότητα γύρω από τον Άντριου Μάουντμπάτεν-Ουίνδσορ μπορούσε να «μολύνει» συνολικά τον θεσμό της μοναρχίας.

Τον Μάιο του 2023, αν και παρέστη στη στέψη του βασιλιά Καρόλου Γ΄, δεν είχε κανέναν επίσημο ρόλο και δεν εμφανίστηκε ούτε στην πομπή ούτε στο μπαλκόνι του Παλατιού. Έκτοτε, τόσο ο βασιλιάς Κάρολος Γ΄ όσο και ο πρίγκιπας Ουίλιαμ κατέστησαν σαφές ότι δεν επιθυμούν την επιστροφή του στη δημόσια ζωή.

Τον Οκτώβριο του 2025, μετά τη δημοσιοποίηση νέων εγγράφων που σχετίζονταν με τον Τζέφρι Έπσταϊν, του αφαιρέθηκε πλήρως ο τίτλος του πρίγκιπα, γεγονός που σφράγισε τον οριστικό αποκλεισμό του από τον δημόσιο ρόλο. Πρόσφατα, εγκατέλειψε τη βασιλική κατοικία του και μετακινήθηκε σε πιο απομονωμένη οικία στο κτήμα Σάντρινγκχαμ, στο Νόρφολκ.

Ο βασιλιάς Κάρολος Γ΄ και ο πρίγκιπας Ουίλιαμ προχώρησαν σε γραπτές δηλώσεις, εκφράζοντας «βαθιά ανησυχία» για τα θύματα του Τζέφρι Έπσταϊν. Η επιλογή της γραπτής τοποθέτησης υπογράμμισε τη σοβαρότητα της κατάστασης και κατέγραψε δημόσια την αποστασιοποίησή τους. Με την ανοιχτή συμπαράσταση προς τα θύματα, τοποθετήθηκαν ηθικά στο πλευρό τους.

Σε δική του δήλωση, ο βασιλιάς Κάρολος Γ΄ ανέφερε: «Να το πω ξεκάθαρα: ο νόμος πρέπει να ακολουθήσει την πορεία του» και πρόσθεσε ότι «η οικογένειά μου κι εγώ θα συνεχίσουμε το καθήκον και την υπηρεσία μας προς όλους». Η αναφορά στον «Άντριου Μάουντμπάτεν-Ουίνδσορ» με το πλήρες όνομά του — και όχι ως αδελφό — τόνισε τον συμβολικό και ουσιαστικό παραγκωνισμό του.

Από τη σιωπή στη στρατηγική αποστασιοποίηση

Για χρόνια, η διαχείριση της υπόθεσης ακολουθούσε τη χαμηλών τόνων λογική που αποδιδόταν στη βασίλισσα Ελισάβετ Β΄: «Ποτέ μην παραπονιέσαι, ποτέ μην εξηγείς». Η στρατηγική αυτή στηριζόταν στην ιδέα ότι η σιωπή περιορίζει τη φθορά. Ωστόσο, η συνέντευξη του 2019 σηματοδότησε μια σαφή μετατόπιση: από την παθητική διαχείριση στη θεσμική παρέμβαση και την ενεργή αποστασιοποίηση.

Η έννοια της «μόλυνσης» του brand έγινε πλέον απτή. Η αρνητικότητα που περιέβαλλε τον Άντριου Μάουντμπάτεν-Ουίνδσορ δεν απειλούσε μόνο την προσωπική του εικόνα, αλλά μπορούσε να διαβρώσει συνολικά τη συμβολική ισχύ της μοναρχίας. Σε περιβάλλον κοινωνικής μετάδοσης, η φήμη δεν πλήττεται απομονωμένα· μεταδίδεται.

Όταν μια υπόθεση αποκτά ποινικές διαστάσεις, η κρίση παύει να είναι απλώς ζήτημα επικοινωνίας και μετατρέπεται σε δοκιμασία εμπιστοσύνης. Η μετάβαση από μια διαχειρίσιμη φθορά φήμης σε πιθανή κατάρρευση αξιοπιστίας είναι το σημείο όπου το brand κινδυνεύει θεμελιωδώς.

Σε αυτό το πλαίσιο, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν η μοναρχία μπορεί να περιορίσει τη ζημιά, αλλά αν βρίσκεται μπροστά σε μια βαθύτερη ανάγκη επανατοποθέτησης — ένα είδος θεσμικού rebranding που θα επανακαθορίσει τον ρόλο της στη σύγχρονη δημόσια σφαίρα.

REUTERS/Benoit Tessier TPX IMAGES OF THE DAY

Προστατεύονται τα μέλη της βασιλικής οικογένειας από διώξεις;

Ο μονάρχης καλύπτεται από τη λεγόμενη «κυριαρχική ασυλία», μια ευρεία συνταγματική αρχή που τον εξαιρεί από κάθε ποινική και αστική ευθύνη. Ο συνταγματολόγος του 19ου αιώνα Άλφρεντ Ντάισι είχε υποστηρίξει ότι ο μονάρχης δεν θα μπορούσε να διωχθεί ούτε «αν πυροβολούσε τον πρωθυπουργό στο κεφάλι». Ο Πρίγκιπας της Ουαλίας απολαμβάνει επίσης ασυλία υπό την ιδιότητά του ως Δούκας της Κορνουάλης.

Ο Νόμος περί Κρατικής Ασυλίας του 1978 επεκτείνει την ασυλία στον αρχηγό του κράτους και στα «μέλη της οικογένειας που αποτελούν μέρος του οίκου». Η διατύπωση αυτή, ωστόσο, έχει ερμηνευθεί στενά και δεν φαίνεται να καλύπτει γενικά τα παιδιά του μονάρχη. Το 2002, για παράδειγμα, η Πριγκίπισσα Άννα διώχθηκε – χωρίς να συλληφθεί – επειδή δεν είχε ελέγξει τα σκυλιά της στο Γουίνδσορ Γκρέιτ Παρκ.

Παρά ταύτα, υπάρχει συχνά η εντύπωση ότι τα μέλη της βασιλικής οικογένειας αντιμετωπίζονται διαφορετικά από τον νόμο. Το 2016, η Αστυνομία του Τέιμς Βάλεϊ επικρίθηκε επειδή δεν άσκησε δίωξη κατά του τότε πρίγκιπα μετά από δημοσιεύματα για οδήγηση εντός του Γουίνδσορ Γκρέιτ Παρκ. Το 2019, η Εισαγγελική Υπηρεσία του Στέμματος δεν άσκησε δίωξη κατά του Πρίγκιπα Φιλίππου για τροχαίο ατύχημα με τραυματίες.

Ο μονάρχης δεν μπορεί επίσης να υποχρεωθεί να καταθέσει στο δικαστήριο. Έτσι, οι εισαγγελείς δεν μπόρεσαν να καλέσουν τη βασίλισσα να καταθέσει στη δίκη του πρώην μπάτλερ της Πριγκίπισσας Νταϊάνα.

Σε δήλωσή του μετά τη σύλληψη, ο βασιλιάς Κάρολος Γ΄ ανέφερε: «Αυτό που ακολουθεί είναι η πλήρης, δίκαιη και ορθή διαδικασία με την οποία το ζήτημα θα διερευνηθεί από τις αρμόδιες αρχές. Όπως έχω πει και στο παρελθόν, έχουν την πλήρη και ειλικρινή στήριξη και συνεργασία μας. Να το καταστήσω σαφές: ο νόμος πρέπει να ακολουθήσει την πορεία του».

Πότε συνελήφθη για τελευταία φορά μέλος της βασιλικής οικογένειας;

Για να εντοπιστεί προηγούμενη σύλληψη μέλους της βρετανικής βασιλικής οικογένειας, πρέπει να επιστρέψει κανείς στην Αγγλική Επανάσταση, όταν ο Κάρολος Α΄ συνελήφθη για εσχάτη προδοσία, δικάστηκε και εκτελέστηκε το 1649.

Αν και αρκετά μέλη της οικογένειας – μεταξύ αυτών και η Πριγκίπισσα Άννα – έχουν διαπράξει τροχαίες παραβάσεις, η σύλληψη αυτή καθιστά τον Μάουντμπάτεν-Ουίνδσορ το πρώτο μέλος της βασιλικής οικογένειας που συλλαμβάνεται στη σύγχρονη εποχή, παρότι δεν θεωρείται πλέον ενεργό μέλος μετά την αφαίρεση των τίτλων του.

Περιορισμοί στα βασιλικά κτήματα

Η κυριαρχική ασυλία περιορίζει την πρόσβαση της αστυνομίας σε ιδιωτικά βασιλικά κτήματα χωρίς άδεια. Ο Νόμος περί Πολιτιστικής Κληρονομιάς του 2017 απαγορεύει επίσης έρευνες για κλεμμένα αντικείμενα.

Το 2007, δύο σπάνια αρπακτικά πουλιά σκοτώθηκαν στο Σάντρινγκχαμ. Η αστυνομία χρειάστηκε άδεια εισόδου και δεν ασκήθηκαν διώξεις. Μεταξύ 2003-2023 καταγράφηκαν τουλάχιστον 18 υποθέσεις πιθανών εγκλημάτων άγριας ζωής στο Σάντρινγκχαμ, με μόνο μία δίωξη.

Παλιότερο νομικό προηγούμενο απαγόρευε συλλήψεις παρουσία του μονάρχη ή εντός βασιλικού παλατιού. Η σύλληψη στο Σάντρινγκχαμ δείχνει ότι η αρχή αυτή ενδέχεται πλέον να μην ισχύει πρακτικά.

Μπορεί το brand να ανακάμψει;

Όταν μια υπόθεση αποκτά ποινικές διαστάσεις, η κρίση παύει να είναι απλώς επικοινωνιακή· μετατρέπεται σε ζήτημα εμπιστοσύνης. Η βασιλική οικογένεια έχει επιχειρήσει να περιορίσει τη ζημιά αφαιρώντας τίτλους και ρόλους, αποκλείοντάς τον από δημόσιες εκδηλώσεις και εκφράζοντας στήριξη προς τα θύματα του Τζέφρι Έπσταϊν.

Ωστόσο, δημοσκοπήσεις που προηγήθηκαν της σύλληψης έδειχναν ήδη ότι η εικόνα της μοναρχίας δοκιμάζεται. Τα brands μπορούν να επιβιώσουν από σκάνδαλα με γρήγορες αντιδράσεις και ανάληψη ευθύνης. Μακροπρόθεσμα, όμως, απαιτείται αποκατάσταση της εμπιστοσύνης μέσα από ουσιαστικές αλλαγές. Ίσως, τελικά, η βρετανική μοναρχία να μην καλείται απλώς να διαχειριστεί μια κρίση — αλλά να επαναπροσδιορίσει τον ίδιο της τον ρόλο στη σύγχρονη δημόσια σφαίρα.

*Το άρθρο αντλεί πληροφορίες από δημοσιεύσεις της Φραντσέσκα Τζάκσον, υποψήφιας διδάκτορος στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Λάνκαστερ, και της Πολίν ΜακΛάραν, καθηγήτριας Μάρκετινγκ και Έρευνας Καταναλωτή στο Royal Holloway, Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, στην πλατφόρμα The Conversation.