Χαμένοι στη μετάφραση της ΑΙ: Τα Άρλεκιν δείχνουν τον δρόμο… της καταστροφής;

«Θα σκοτώσει η ΑΙ τις δουλειές των μεταφραστ(ρι)ών;», αναρωτιούνται οι Νew York Times σε εκτενές ρεπορτάζ για την ευρωπαϊκή αγορά. Αφορμή αποτέλεσε η απόφαση του πολυεθνικού εκδοτικού ομίλου HarperCollins να αναθέσει τις μεταφράσεις βιβλίων σε εταιρεία επικοινωνίας – ΑΙ. Οι «δοκιμές» (όπως τις αποκαλούν οι εκδότες), ξεκινάνε από τη Γαλλία και τη γνωστή σειρά αισθηματικών μυθιστορημάτων τσέπης Άρλεκιν. Δεν αποκλείεται ωστόσο να επεκταθεί και σε άλλες χώρες και σε κατηγορίες βιβλίων, πέρα από τα ελαφρά, ευπώλητα κι ολίγον ντεμοντέ Άρλεκιν.

Οξείες αντιδράσεις για τις ΑΙ μεταφράσεις

Οι πρώτοι που αντέδρασαν ήταν η Ένωση Μεταφραστών Λογοτεχνίας της Γαλλίας και η συλλογικότητα «Με σάρκα και Οστά» (En Chair et en Os), η οποία υπερασπίζεται την ανθρώπινη μετάφραση έναντι της μηχανικής μετάφρασης από προγράμματα λογισμικού και εφαρμογές με ΑΙ. Έκαναν λόγο για μια «απαράδεκτη πρακτική» που οδηγεί στην ευρύτερη υποβάθμιση του μεταφραστικού επαγγέλματος, ενώ παράλληλα υποτιμά τον αναγνώστη. Δεκάδες μεταφραστές και  μεταφράστριες που συνεργάζονταν συστηματικά με τη  Harlequin France –θυγατρική της HarperCollins – ορισμένοι εξ αυτών εδώ και 30 χρόνια, ενημερώθηκαν τηλεφωνικά ότι «η συνεργασία τους τερματίζεται».  Η μόνη εναλλακτική που έχουν είναι να αναζητήσουν δουλειά ως επιμελητές/τριες, στην εταιρεία επικοινωνίας Fluent Planet, «χτενίζοντας» τις μεταφράσεις της ΑΙ, για το ένα τρίτο της αρχικής αμοιβής.

Πρώτη φορά σε τέτοια κλίμακα

Η περίπτωση των γαλλικών Άρλεκιν δεν είναι μεμονωμένη. Έχει όμως ιδιαίτερη βαρύτητα, αφού προέρχεται από έναν εκ των πέντε μεγαλυτερων εκδοτικών «κολοσσών» παγκοσμίως.

Σύμφωνα με τους υπογράφοντες τη διαμαρτυρία «είναι η πρώτη φορά στη Γαλλία, που ένας εκδοτικός οίκος υιοθετεί σε τόσο μεγάλη κλίμακα την αυτόματη μετάφραση και επιμέλεια, αναθέτοντας μάλιστα τη δραστηριότητα αυτή σε εξωτερικό συνεργάτη. Υπό αυτές τις συνθήκες, τίθεται το ερώτημα αν μπορεί ακόμη να θεωρείται εκδοτικός οίκος με την ουσιαστική έννοια του όρου».

Οι ενώσεις των μεταφραστών, με τη στήριξη δεκάδων άλλων επαγγελματικών ενώσεων στο βιβλίο, τον πολιτισμό και στην οπτικοακουστική βιομηχανία, που ήδη βιώνουν έντονη εργασιακή επισφάλεια, κάλεσαν τον κλάδο και το αναγνωστικό κοινό να αντιδράσουν συλλογικά, απέναντι σε αυτό που αποκαλούν «αόρατο κοινωνικό σχέδιο». Να μην επιτρέψουν δηλαδή «να καθιερωθεί στον εκδοτικό χώρο η αυτόματη μετάφραση και να υπερασπιστούν την παραγωγή κειμένων δημιουργημένων από ανθρώπους, σε αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας».

Τα Άρλεκιν είναι η κορυφή του παγόβουνου

Θα  μπορούσε κανείς να αντιτάξει ότι τα Άρλεκιν δεν είναι δα και Μίλαν Κούντερα  ώστε να χρειάζονται κάποια φοβερή μεταφραστική μαεστρία. Ούτως ή άλλως η μηχανική μετάφραση έχει  διεισδύσει προ πολλού, όχι μόνο στο βιβλίο, αλλά και στη διερμηνεία, την εκπαίδευση, τη δημοσιογραφία, την εκπαίδευση, τους επίσημους θεσμούς.

Όμως η κατάσταση είναι πολύ πιο σύνθετη. Όπως εξηγεί σε ανάρτησή της στο Linkedin η Απολίν Ντεσί, free lancer μεταφράστρια με έδρα τις Βρυξέλλες, είναι λάθος να λέμε ότι δεν έγινε και τίποτα, αφού τα Άρλεκιν είναι απλώς «ρομάντζα». Καταρχάς, η αισθηματική λογοτεχνία δεν είναι μόνο κλισέ για «θεληματικά πηγούνια», αλλά έχει πολιτιστικές αναφορές και ιδιαιτερότητες που ισοπεδώνονται, όταν τη μετάφραση διεκπεραιώνει ένα μηχάνημα, χωρίς καν τη συναίνεση του συγγραφέα.

«Το ρομαντικό μυθιστόρημα δεν είναι το πιο εύκολο είδος μετάφρασης, κάθε άλλο. Οι αναγνώστες του είδους αξίζουν τον ίδιο σεβασμό με όλους τους υπόλοιπους, και αυτό σημαίνει ποιοτικές μεταφράσεις. Η ΑΙ έρχεται πρώτα για τα ρομάντζα, αλλά δεν θα σταματήσει εκεί, αν δεν αντιδράσουμε όλοι μας, αναγνώστες, συγγραφείς, ατζέντες, εκδότες», γράφει σε ένα παθιασμένο σχόλιο η Ντεσύ.

Μεταφράσεις στον πάγκο του ΑΙ χασάπη

«Να καταλάβει η Ηarlequin ότι δεν θέλουμε μεταφράσεις βιβλίων που έχουν μπει στον πάγκο του ΑΙ-χασάπη. Δεν θέλουμε το δυστοπικό τους μέλλον, που η ανθρωπινη τέχνη και τα συναισθήματα θα αφήνονται στα ρομπότ. Δεν θέλουμε να υποστηρίζουμε εταιρείες που απολύουν το εργατικό τους δυναμικό, χωρίς δεύτερη σκέψη, για να συνεχίσουν να αυξάνουν τα κέρδη τους. Δεν πληρώνουμε δεκάρα για ΑΙ slop!», καταλήγει.

Μια άλλη σημαντική εξέλιξη, που μπορει να αποδειχθεί πολύ πιο «επικίνδυνη» για το μεταφραστικό επάγγελμα από από τα ΑΙ-Άρλεκιν είναι η απόφαση της Κindle –της συσκευής και υπηρεσίας  ηλεκτρονικών βιβλίων της Αmazon, να προσφέρει υπηρεσίες ΑΙ-μετάφρασης. Προς το παρόν η υπηρεσία προσφέρεται σε δοκιμαστική έκδοση, σε επιλεγμένες γλώσσες (Αγγλικά-Ισπανικά και αντίστροφα, και Γερμανικά-Αγγλικά). Έτσι οι εκδότες θα μπορούν να αγγίξουν μεγαλύτερο κοινό, χωρίς το κόστος των μεταφράσεων. Ηδη υπάρχουν σοβαρές αντιδράσεις, σε πανευρωπαϊκό επίπεδο από τις ενώσεις μεταφραστών λογοτεχνίας και συγγραφέων, καταγγέλοντας ότι «Τα βιβλία δεν μεταφράζονται με ένα κλικ»

To επάγγελμα του υποτιτλιστή κινδυνεύει να αντικατατασταθεί με ΑΙ

Τι συμβαίνει στην Ελλάδα

Η Φανή Μπουμπούλη είναι αρχαιολόγος και έμπειρη μεταφράστρια. Παραδέχεται ότι το μεταφραστικό επάγγελμα έχει υποτιμηθεί και συρρικνωθεί και στην Ελλάδα, σε ένα βαθμό και εξαιτίας της διάδοσης της μηχανικής μετάφρασης, που έχει βελτιωθεί θεαματικά μέσω της τεχνητής  ΑΙ.

«Σε πιο τεχνικές εφαρμογές, όπως εμπορικές ιστοσελίδες, ειδησεογραφικά portal και πρακτικού τύπου κείμενα, που δεν έχουν υψηλές απαιτήσεις αρτιότητας και λεπτομέρειας, είναι πολύ συνηθισμένο οι μεταφράσεις να είναι σχεδόν αποκλειστικά ΑΙ. Ούτως ή άλλως εδώ και πολλά χρόνια, ιδίως σε τεχνικά κείμενα, χρησιμοποιούνται οι ‘μεταφραστικές μνήμες’, custom προγράμματα που χρησιμοποιούν τη δική τους βάση δεδομένων, την οποία χτίζεις εσύ, και σου βγάζει το κείμενο έτοιμο. Πλέον όλα τα μεταφραστικά γραφεία ζητάνε να δουλεύεις με αυτά τα προγράμματα».

Ένα επάγγελμα που αντιμετωπίζει πολύ μεγάλο πρόβλημα, και στην Ελλάδα, λόγω της ΑΙ, είναι εκείνο του υποτιτλιστή. Πλέον οι μεγάλες εταιρείες του εξωτερικού που φέρνουν ξένες σειρές και ταινίες, φτιάχνουν τους υπότιτλους με προγράμματα μηχανικής μετάφρασης, με τεχνητή νοημοσύνη. Το μόνο που ζητάνε πλέον είναι επιμέλειες των αυτόματων υπότιτλων, με εξαιρετικά χαμηλή αμοιβή.

Προς το παρόν ΑΙ-free οι μεγάλοι εκδοτικοί οίκοι

Προς το παρόν σε επίπεδο ελληνικών εκδοτικών οίκων δεν υπάρχει αντίστοιχο φαινόμενο με τη Γαλλία, δηλαδή αποκλειστικής ανάθεσης μεταφράσεων σε ΑΙ. Σε αυτό παίζει ρόλο και το γεγονός ότι τα ελληνικά είναι μια γλώσσα με σχετικά μικρό κοινό,  στην οποία τα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης δεν έχουν ακόμα εξελιχθεί στον ίδιο βαθμό όσο σε άλλες ευρέως ομιλούμενες γλώσσες, όπως τα αγγλικά, τα γαλλικά και τα ισπανικά.

«Είναι δεδομένο ότι η  μετάφραση από ΑΙ δεν πρόκειται να φτάσει το επίπεδο της ανθρώπινης μετάφρασης, τουλάχιστον όχι στο άμεσο μέλλον», δηλώνει η κ. Μπουμπούλη. Θεωρεί ότι η λογοτεχνική μετάφραση, καθώς και η μετάφραση πιο σύνθετων κειμένων, είναι πιο δύσκολο να υποκατασταθεί από ΑΙ, ενώ οι τεχνικές μεταφράσεις είναι πιο πιθανό. «Αυτό που βλέπουμε είναι μετατόπιση του βάρους  στην επιμέλεια,  κάτι που σημαίνει μείωση των αμοιβών».

Μαθήματα απο το πρόσφατο παρελθόν

Αν θέλουμε να έχουμε μια αναλογία, είναι η εποχή που περάσαμε από τη φωτοσύνθεση στην ηλεκτρονική στοιχειοθεσία. Τότε χάθηκε η δουλειά της φωτοσυνθέτριας – γιατί ήταν σχεδόν αποκλειστικά γυναίκες – που πέρναγε το χειρόγραφο ή το δακτυλόγραφο κείμενο στον υπολογιστή. «Όμως το κόστος  της εργασίας από την κατάργηση αυτού του σταδίου της δουλειάς, δεν αποδόθηκε στους προηγούμενους ή τους επόμενους (εργαζόμενους της αλυσίδας), αλλά το καρπώθηκε εξ ολοκλήρου ο εκδότης. Αυτό θα γίνει και τώρα, αν οι άνθρωποι που κάνουν αυτή τη δουλειά δεν αντιδράσουν, απαιτώντας  υψηλότερες αμοιβές», καταλήγει η κ. Μπουμπούλη.

Ποιοι ανησυχούν περισσότερο

Πρόσφατη έρευνα, που διεξήχθη από μια κοινοπραξία επαγγελματικών ενώσεων, εντός και εκτός Ε (European Language Industry Survey), διαπίστωσε ότι οι μεταφραστικές εταιρείες, οι ανεξάρτητοι διερμηνείς και τα πανεπιστημιακά τμήματα ανησυχούν για το μέλλον των γλωσσικών επαγγελάτων. Σύμφωνα με την έρευνα, «όλοι επισημαίνουν την αδιάκριτη χρήση της γλωσσικής τεχνολογίας, ιδίως της τεχνητής νοημοσύνης και της εξειδικευμένης μηχανικής μετάφρασης, με σκοπό τη μείωση του κόστους και την αντικατάσταση ή την ελαχιστοποίηση της ανθρώπινης μεταφραστικής εργασίας».

Στην έρευνα συμμετείχαν δεκάδες μεταφραστές και διερμηνείς από την Ελλάδα, καθώς και σχολές μετάφρασης, φοιτητές και μεταφραστικά γραφεία. Σε σχέση με μεγαλύτερες χώρες (Γαλλία, Ιταλία, Γερμανία), η ελληνική αγορά της μετάφρασης και διερμηνείας δεν σημειώνει μεγάλες μεταβολές την τελευταία διετία, μάλιστα σε ορισμένους τομείς υπάρχει ελαφρά βελτίωση (τζίρος,τιμές, κερδοφορία, επενδύσεις). Ιδίως σε ό,τι αφορά τα μεταφραστικά γραφεία, οι εταιρείες του είδους στην Ελλάδα παραδέχονται ότι ο κλάδος έχει συρρικνωθεί, ωστόσο ατενίζουν το μέλλον με μεγαλύτερη αισιοδοξία από ό,τι οι συνάδελφοι τους στο εξωτερικό. Το επιχειρηματικό κλίμα το 2025 αναφέρεται βελτιωμένο – αν και το δείγμα των ερωτηθέντων είναι πολύ μικρό. Ίσως η θετική διάθεση οφείλεται στο ότι βλέπουν τα κόστη να μειώνονται, μαζί με την επέλαση του ΑΙ.