Ταυτοποιήθηκε με τη βοήθεια ΑΙ ο ναζί μιας από τις πιο ανατριχιαστικές φωτογραφίες του Ολοκαυτώματος

Ύστερα από περισσότερα από 80 χρόνια, ταυτοποιήθηκε ο άνδρας που απεικονίζεται να εκτελεί έναν Εβραίο σε μία από τις πιο αναγνωρίσιμες φωτογραφίες του Ολοκαυτώματος. Ο δράστης ήταν ο Γιάκομπους Όνεν, μέλος των Einsatzgruppen και της Γερμανικής Αστυνομίας Ασφαλείας, ηλικίας 34 ετών το 1941.

Η ταυτοποίηση έγινε με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης και τη συνδρομή συγγενών του και δημοσιεύτηκε από τον Γερμανό ιστορικό Γιούργκεν Ματέους στο επιστημονικό περιοδικό Zeitschrift für Geschichtswissenschaft.

Το θύμα της εκτέλεσης παραμένει μέχρι σήμερα άγνωστο.

Η φωτογραφία της απόλυτης φρίκης

Η εικόνα στην οποία έχει αποδοθεί ο τίτλος The Last Jew in Vinnitsa αποτυπώνει μια στιγμή ακραίας βίας: ένας ναζί σημαδεύει με όπλο το κεφάλι ενός άνδρα, ο οποίος κοιτά ευθέως τον φακό. Το βλέμμα του δεν αποτυπώνει πανικό· έχει ερμηνευτεί από ιστορικούς ως μια τελευταία στάση αξιοπρέπειας. Γύρω τους, άλλοι Γερμανοί στρατιώτες —ακόμη και ένας πολίτης— παρακολουθούν χωρίς εμφανή συναισθηματική αντίδραση.

Μπροστά στο θύμα ανοίγεται ένας ομαδικός τάφος, ήδη γεμάτος πτώματα. Η σκηνή δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνείας: πρόκειται για μια εικόνα απόλυτου κακού.

Η φωτογραφία τραβήχτηκε στην κατεχόμενη Ουκρανία το 1941 και θεωρείται ένα από τα ελάχιστα οπτικά ντοκουμέντα που καταγράφουν τη στιγμή της δολοφονίας κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος.

The Last Jew in Vinnitsa

Το «Ολοκαύτωμα με σφαίρες»

Η εικόνα έχει συνδεθεί άρρηκτα με αυτό που οι ιστορικοί ονομάζουν «Ολοκαύτωμα με σφαίρες»: τις μαζικές εκτελέσεις εκατομμυρίων ανθρώπων —κυρίως Εβραίων, αλλά και Ρομά, αιχμαλώτων πολέμου και μελών της αντίστασης— από τα κινητά αποσπάσματα θανάτου των Ναζί στην Πολωνία και στα εδάφη της πρώην Σοβιετικής Ένωσης.

Τα Einsatzgruppen εκτελούσαν τα θύματά τους κοντά σε χαράδρες ή σε ομαδικούς τάφους, σχεδόν πάντα σκαμμένους από τους ίδιους τους μελλοθάνατους, σε δάση ή ανοιχτά χωράφια κοντά σε πόλεις.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που συγκέντρωσε ο ιστορικός Ραούλ Χίλμπεργκ στο μνημειώδες έργο του The Destruction of the European Jews, μέχρι το τέλος του πολέμου είχαν εξοντωθεί μόνο στην Ουκρανία περίπου 1,5 εκατομμύριο Εβραίοι.

Μόνο αφού προηγήθηκαν αυτές οι μαζικές εκτελέσεις, στα τέλη του 1941 και στις αρχές του 1942, οι Ναζί άρχισαν να θέτουν σε πλήρη λειτουργία τα στρατόπεδα εξόντωσης με θαλάμους αερίων, όπου δολοφονήθηκαν σχεδόν τρία εκατομμύρια άνθρωποι, στην πλειονότητά τους Εβραίοι.

Από τη δίκη Άιχμαν στη «Βίννιτσα»

Η φωτογραφία δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1961 από το United Press (UPI), κατά τη διάρκεια της δίκης του Άντολφ Άιχμαν, ενός από τους βασικούς οργανωτές του Ολοκαυτώματος. Ο Άιχμαν είχε συλληφθεί στην Αργεντινή από Ισραηλινούς πράκτορες, μεταφέρθηκε στο Ισραήλ, δικάστηκε και απαγχονίστηκε.

Η δίκη αποτέλεσε τη βάση για το βιβλίο της Χάνα Άρεντ, Ο Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ, στο οποίο διατύπωσε την έννοια της «κοινοτοπίας του κακού» — μια έννοια που συνδέθηκε άρρηκτα με τη ναζιστική γραφειοκρατία της εξόντωσης.

Τη φωτογραφία είχε εντοπίσει ο επιζών του Ολοκαυτώματος Αλ Μος, ο οποίος την παρέδωσε στο UPI για να αποκαλυφθούν τα εγκλήματα των Ναζί. Λόγω έλλειψης στοιχείων και της χαμηλής ανάλυσης, θεωρήθηκε τότε ότι είχε τραβηχτεί στη Βίννιτσα, όνομα που καθιερώθηκε διεθνώς, αν και αποδείχθηκε αργότερα λανθασμένο.

Η ταυτότητα Ερυθρού Σταυρού, με την οποία το 1950 ο Άιχμαν φυγαδεύτηκε στην Αργεντινή

Τα ημερολόγια της Βέρμαχτ που διόρθωσαν την Ιστορία

Η κρίσιμη ανατροπή ήρθε δεκαετίες αργότερα, όταν τα αρχεία του Μουσείου Μνήμης του Ολοκαυτώματος των ΗΠΑ παρέλαβαν ως δωρεά τα πολεμικά ημερολόγια ενός λοχαγού της Βέρμαχτ. Ένας από τους τόμους αφορούσε τη γερμανική επίθεση κατά της Σοβιετικής Ένωσης τον Ιούνιο του 1941.

Ο τόμος περιείχε όχι μόνο ένα αντίγραφο της φωτογραφίας σε καλή ποιότητα, αλλά και την ημερολογιακή καταγραφή του αξιωματικού, που επιβεβαίωνε τον τόπο της εκτέλεσης. Στο πίσω μέρος της φωτογραφίας υπήρχε χειρόγραφη σημείωση:

«Τέλη Ιουλίου 1941. Εκτέλεση Εβραίων από τα SS στο φρούριο του Μπερντίτσιβ. 28 Ιουλίου 1941».

Έτσι αποκαταστάθηκε ο πραγματικός τόπος του εγκλήματος: όχι Βίννιτσα, αλλά Μπερντίτσιβ.

Ο συγγραφέας του ημερολογίου, αξιωματικός Βάλτερ Ματέρνα, περιγράφει ότι στην πόλη είχε πραγματοποιηθεί σφαγή Εβραίων. Η καταγραφή αυτή τεκμηριώνει ότι μέλη του τακτικού γερμανικού στρατού είχαν πλήρη γνώση των μαζικών εκτελέσεων που διέπρατταν τα SS και τα Einsatzgruppen, ακόμη κι αν δεν συμμετείχαν άμεσα.

Η ταυτοποίηση μέσω συγγενών και τεχνητής νοημοσύνης

Μετά τη δημοσίευση της έρευνας του Ματέους, ένα ζευγάρι επικοινώνησε μαζί του, εκφράζοντας την πεποίθηση ότι ο ναζί της φωτογραφίας ήταν συγγενικό τους πρόσωπο — ο αδελφός της μητέρας της γυναίκας.

Παρείχαν φωτογραφίες του υπόπτου, τραβηγμένες κοντά χρονικά στην περίοδο του πολέμου. Η ταυτοποίηση βασίστηκε τόσο σε παραδοσιακές τεχνικές αναγνώρισης προσώπου όσο και σε εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, τα οποία έδωσαν ποσοστά ομοιότητας από 98,5% έως 99,9%, εξαιρετικά υψηλά για ιστορικό υλικό.

Ποιος ήταν ο Γιάκομπους Όνεν

Ο Γιάκομπους Όνεν γεννήθηκε το 1906 στο χωριό Τίχελβαρφ, κοντά στα ολλανδικά σύνορα, σε οικογένεια της μεσαίας τάξης. Ήταν δάσκαλος, μιλούσε αγγλικά και γαλλικά και εντάχθηκε νωρίς στο ναζιστικό κίνημα. Το 1933 έγινε μέλος των SA, τη χρονιά που ο Χίτλερ ανέλαβε την εξουσία, και αργότερα προσχώρησε στα SS.

Κατά τη διάρκεια του πολέμου υπηρέτησε στη Γερμανική Αστυνομία Ασφαλείας και στη SD, τον μηχανισμό υπό τον Χάινριχ Χίμλερ που αποτέλεσε τον πυρήνα των Einsatzgruppen. Μετά τον πόλεμο, οι συμμαχικές και γερμανικές αρχές διερεύνησαν τη δράση αυτών των μονάδων. Το όνομα του Όνεν εμφανίζεται σε σχετικές λίστες, αλλά δεν ερευνήθηκε ποτέ περαιτέρω: σκοτώθηκε τον Αύγουστο του 1943 στην Ουκρανία, σε επίθεση Σοβιετικών παρτιζάνων.

Χάινριχ Χίμλερ

Ελάχιστες εικόνες, τεράστιο βάρος μνήμης

Παρότι υπάρχουν πολλές φωτογραφίες από το Ολοκαύτωμα, μόνο περίπου δώδεκα καταγράφουν τη στιγμή της δολοφονίας. Όλες έχουν μελετηθεί εξονυχιστικά από ιστορικούς. Οι Ναζί τραβούσαν τέτοιες εικόνες ως «τρόπαια», στο πλαίσιο μιας ιδεολογίας που δεν αντιλαμβανόταν τις πράξεις αυτές ως εγκλήματα, αλλά ως εκτέλεση αποστολής.

Πολλές από αυτές τις φωτογραφίες καταστράφηκαν μετά τον πόλεμο· άλλες διασώθηκαν και σήμερα αποτελούν κρίσιμα τεκμήρια της μεγαλύτερης γενοκτονίας στην Ιστορία.

Η ιστορικός Γουέντι Λόουερ δημοσίευσε το 2021 στο βιβλίο της The Pit την ανάλυση μιας άλλης φωτογραφίας σφαγής στην Ουκρανία το 1941, που απεικονίζει τη δολοφονία μιας μητέρας και του παιδιού της από Ουκρανούς συνεργάτες των Ναζί. Όπως και στην περίπτωση του The Last Jew in Vinnitsa, οι δράστες ταυτοποιήθηκαν, αλλά όχι τα θύματα.

Το ίδιο ισχύει και εδώ. Ο Ματέους και οι συνεργάτες του αναζήτησαν στοιχεία σε πολεμικά έγγραφα, μεταπολεμικές προφορικές μαρτυρίες και σοβιετικά φωτογραφικά αρχεία πριν από την εισβολή της 22ας Ιουνίου 1941. Παρά τη βοήθεια των ουκρανικών αρχείων, οι συνθήκες έρευνας σε μια χώρα που βρίσκεται υπό ρωσική επίθεση εδώ και τέσσερα χρόνια δυσχέραναν το έργο. Το αποτέλεσμα παρέμεινε αρνητικό.

Ένα όνομα που ακόμη λείπει

Το Γιαντ Βασέμ, μουσείο και ερευνητικό κέντρο του Ολοκαυτώματος στην Ιερουσαλήμ, διατηρεί σήμερα βάση δεδομένων με 4,7 εκατομμύρια ονόματα θυμάτων της Σοά. Περίπου 1,3 εκατομμύρια παραμένουν άγνωστα.

Ένας από αυτούς είναι και ο άνδρας που εκτελείται στο Μπερντίτσιβ — μια ανώνυμη μορφή που εξακολουθεί να ενσαρκώνει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια μέσα σε μία από τις πιο φρικιαστικές εικόνες της Ιστορίας.