«Δον Κιχώτης»: Το μάταιο της περιπλάνησης

Πολύ χάρηκα το νέο πεζογράφημα του κ. Στέλιου Ξεφλούδα «Δον Κιχώτης», που κυκλοφόρησε τελευταία ο Φέξης. Δεν πρόκειται βέβαια για μυθιστόρημα, όπως το χαρακτηρίζει ο συγγραφέας. Από τους εισηγητές στη λογοτεχνία μας του εσωτερικού μονόλογου και της λυρικής πεζογραφίας, των «κατακτήσεων» δηλαδή που τόσο γοήτεψαν τη γενιά του Μεσοπολέμου, ο κ. Ξεφλούδας συνεχίζει με μοναδική συνέπεια το δρόμο που διάλεξε από τα πρώτα του βήματα. Η απουσία «παρεκκλίσεων», πράγμα τόσο σύνηθες σε άλλους συναδέλφους του, που στο ξεκίνημά τους λάτρεψαν τους ίδιους θεούς, υποδηλώνει, ίσως, ότι η προτίμηση στο είδος αυτό της πεζογραφίας για τον συγγραφέα της «Εσωτερικής συμφωνίας» ήταν περισσότερο από προσαρμογή στην ατμόσφαιρα της εποχής, στάθηκε μια ανάγκη.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 24.2.1963, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Προσωπική εξομολόγηση, στη βαθύτερη ουσία του έργου του κ. Ξεφλούδα στο σύνολό του σού δίνει την εντύπωση ότι αποτελείται από ένα και μόνο πεζογράφημα, που γράφεται βέβαια κατά διαστήματα απομακρυσμένα το ένα από το άλλο και κυκλοφορεί με ξεχωριστούς τίτλους, αλλά στην πραγματικότητα παραμένει η «ιστορία» ενός και του ίδιου ανθρώπου. Ό,τι διαφοροποιεί τα βιβλία του μεταξύ τους, έξω βέβαια από τη σταδιακή ωρίμανση των εκφραστικών μέσων και της τεχνικής του πεζογράφου ή ακόμη και του βαθμού της «ευφορίας» των στιγμών που γράφτηκε το καθένα τους, είναι οι εμπειρίες στις οποίες αναφέρονται. Αυτές που απέκτησε στο μεταξύ ο συγγραφέας. Έτσι εξηγείται, ίσως, και η παρουσία στα πεζογραφήματά του ηρώων που τους είχαμε ήδη συναντήσει σε προηγούμενα βιβλία του, χωρίς η «αυθαίρετη» αυτή παρουσία να μας σοκάρη.

Με τον «Δον Κιχώτη» ο κ. Ξεφλούδας επιχειρεί μια συνολική «θεώρηση» του σύγχρονου κόσμου. Σ’ αυτόν μεταφέρει τον ήρωα του Θερβάντες, όπως περίπου τον γνωρίσαμε από τον Ισπανό συγγραφέα, ακολουθούμενο και πάλι από τον προσγειωμένο Σάντσο, βλέποντάς τον σαν ένα σύμβολο της ανθρωπιάς και της καλωσύνης, της άρνησης να εξοικειωθή στο κλίμα της ζωής, όπως τη ζούμε σήμερα, της αναζήτησης μιας άλλης πραγματικότητας, της έφεσης προς το όνειρο και τη φαντασία. Βέβαια, μέσα στον κόσμο που οι άνθρωποι κατάντησαν περιγράμματα σωμάτων, που κάνουν τις ίδιες κινήσεις ρυθμισμένες από κάποια επιταγή, που γράφουν τους κύκλους του χρόνου με τα ίδια βήματα, που έχουν στο πρόσωπο μια μάσκα, που στο πρόσωπό τους βλέπεις ζωγραφισμένη την κακία, το μίσος, την ειρωνεία, που έχουν ένα πρόσωπο χωρίς το χαμόγελο του Θεού, δεν έχει θέση για τον ιππότη της Μάντσας. Όπως δεν υπάρχει θέση και για το άτομο που επιμένει να διατηρήσει την αξιοπρέπεια και τον ανθρωπισμό του, να κρατήση κάποια ανεξαρτησία ανάμεσα στις «μαινόμενες ορθοδοξίες», να παραμείνει ο εαυτός του.

Σε κάθε του βήμα ο Δον Κιχώτης θα συναντήσει και ένα εμπόδιο. Στις μέρες που ζούμε ούτε με τους ανεμόμυλους δεν έχει κανένας τη δυνατότητα και το δικαίωμα να πολεμήσει. Ο Δον Κιχώτης θα συρθή στη φυλακή, θα δοκιμάσει την απανθρωπία του πολέμου, θα γνωρίσει το αστυνομικό κράτος σ’ όλη τη σκληρότητά του, με δυο λόγια όλες τις πληγές της εποχής μας. Θα υποχρεωθή τέλος να αναγνωρίσει το μάταιο της περιπλάνησής του, επιστρέφοντας νικημένος στην πόλη από την οποία ξεκίνησε. Όχι όμως για να μείνει, αλλά να ξεκινήσει και πάλι για την ίδια περιπέτεια, χωρίς πια τον προσγειωμένο Σάντσο αυτή τη φορά. Όσο ο κόσμος θα υπάρχει, όποια μορφή και αν πάρει η ζωή, οι ιδαλγοί (σ.σ. παλαιός κατώτερος τίτλος ευγενείας στην Ισπανία) δεν θα λείψουν, γιατί είναι το «άλας της γης», ο αιώνιος άνθρωπος σ’ ό,τι το πιο ανθρώπινο τον διακρίνει.

«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 12.5.1956, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Οι περιπέτειες, ωστόσο, του ήρωα, με τον καθαρά συμβολικό του χαρακτήρα, δεν είναι ό,τι περισσότερο ενδιαφέρει στο πεζογράφημα του κ. Ξεφλούδα. Για τον συγγραφέα και ο Δον Κιχώτης και τα άλλα «πρόσωπα» του βιβλίου δεν είναι παρά μια αφορμή. Ένα πρόσχημα για να εκφράσει τις σκέψεις και τις αντιδράσεις του, τις καθαρά προσωπικές, σε ό,τι βλέπει να διαδραματίζεται γύρω του, που πληγώνει βαθύτατα την ευαισθησία του και εξεγείρει τον ανθρωπισμό του. Να εξιστορήσει την περιπέτεια της εσωτερικής ζωής ενός γνήσιου πνευματικού ανθρώπου μέσα σ’ έναν κόσμο που αντιμάχεται το πνεύμα. Το καίριο των καταστάσεων στις οποίες σταματάει ο συγγραφέας υπογραμμίζει την παρατηρητικότητα που τον διακρίνει, όπως οι σκέψεις και τα συναισθήματα μάς αφήνουν να αντιληφθούμε πόσο έντονα ζη το δράμα της εποχής του. Χωρίς, ωστόσο, να το απομονώνει από την καθολικώτερη ανθρώπινη περιπέτεια πάνω στη γη. Και η ευρύτερη αυτή σκοπιά μειώνει τον τόνο της απαισιοδοξίας που αποπνέει το πεζογράφημα, αλλά και «θεμελιώνει» τη συμπάθεια και την κατανόηση με την οποία ο κ. Ξεφλούδας επιμένει να βλέπει τον σύγχρονον άνθρωπο.

Βέβαια, η ίδια η φύση του πεζογραφήματος αλλά και της τέχνης γενικώτερα του συγγραφέα των «Ανθρώπων του μύθου» οδηγούν σε επαναλήψεις, που συχνά κουράζουν τον αναγνώστη και ιδιαίτερα όσους δεν είναι σε θέση να εκτιμήσουν τη σημασία της απόχρωσης. Είναι ίσως το μόνο που θα είχε να παρατηρήσει κανένας για το νέο βιβλίο του κ. Ξεφλούδα, προσωπικά θα το θεωρούσα ως το αρτιώτερο επίτευγμα της ιδιόμορφης πεζογραφίας του.

*Κριτικό άρθρο του Βάσου Βαρίκα, που έφερε τον τίτλο «Μαρτυρία για το σήμερα» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Το Βήμα» την Κυριακή 24 Φεβρουαρίου 1963.

Ο Βάσος Βαρίκας, εξαίρετος κριτικός βιβλίου και θεάτρου, μελετητής της λογοτεχνίας, δοκιμιογράφος και δημοσιογράφος, γεννήθηκε το 1913 και απεβίωσε στις 27 Σεπτεμβρίου 1971.

Ο Βάσος Βαρίκας

Σπούδασε Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και ακολούθως Αισθητική και Ιστορία της Τέχνης στο Παρίσι.

Ο Βαρίκας αποτέλεσε επί σειράν δεκαετιών σημαντικό στέλεχος των εφημερίδων του Δημοσιογραφικού Οργανισμού Λαμπράκη, των «Νέων» και του «Βήματος».

Ο Στέλιος Ξεφλούδας, μια αξιοπρόσεκτη φυσιογνωμία της αποκληθείσης Σχολής της Θεσσαλονίκης (μιας λογοτεχνικής συντροφιάς που έδρασε παράλληλα με την περίφημη Γενιά του ’30 στην Αθήνα), ένας από τους πρώτους πεζογράφους που καλλιέργησαν και χρησιμοποίησαν συστηματικά στα κείμενά τους την αφηγηματική τεχνική του εσωτερικού μονολόγου, έφυγε από τη ζωή στις 27 Νοεμβρίου 1984.

Ο γεννημένος στη Φωκίδα (με καταγωγή από το χωριό Καστέλλια) Ξεφλούδας πέρασε τα γυμνασιακά του χρόνια στη Θεσσαλονίκη. Οι φιλολογικές σπουδές του ξεκίνησαν στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και ολοκληρώθηκαν στο Παρίσι (Πανεπιστήμιο Σορβόννης), όπου ο Ξεφλούδας είχε τη δυνατότητα να παρακολουθήσει από κοντά τα πνευματικά κινήματα του Μεσοπολέμου.

Ο Στέλιος Ξεφλούδας

Έχοντας εγκατασταθεί στη Θεσσαλονίκη, ο Ξεφλούδας εμφανίστηκε στα λογοτεχνικά πράγματα το 1930 με το πρώτο βιβλίο του, «Τα τετράδια του Παύλου Φωτεινού», ένα πεζογράφημα που διακρίνεται για τη νεωτερική γραφή του, μια και ο συγγραφέας χρησιμοποιεί την αφηγηματική μέθοδο της συνειδησιακής ροής (παράθεση σκέψεων χωρίς εμφανή λογικό ειρμό).

Ο Στέλιος Ξεφλούδας

Ο Ξεφλούδας υπήρξε ένας εκ των ιδρυτών και βασικών συνεργατών του πρωτοποριακού μηνιαίου λογοτεχνικού περιοδικού «Μακεδονικές Ημέρες», που πρωτοεκδόθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1932.

Κατά τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού Πολέμου ο Ξεφλούδας υπηρέτησε ως αξιωματικός στο μέτωπο. Οι πολεμικές αυτές εμπειρίες έμελλε να τον σημαδέψουν βαθιά και να τον τροφοδοτήσουν με υλικό για τα μεταπολεμικά βιβλία του, όπου ο συγγραφέας ανοίγεται πλέον στο χώρο της άμεσης, βιωματικής αφήγησης.

Στα σημαντικότερα έργα του Ξεφλούδα, πέραν του προαναφερθέντος, συγκαταλέγονται τα ακόλουθα: «Εσωτερική συμφωνία» (1932), «Εύα» (1934), «Στο φως του λευκού αγγέλου» (1936), «Κύκλος» (1944), «Άνθρωποι του μύθου» (1946), «Οδυσσέας χωρίς Ιθάκη» (1957), «Εσύ, ο κύριος Χ κ’ ένας μικρός πρίγκηπας» (1960, Α’ Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος το 1961), «Δον Κιχώτης» (1962), «Ο δικτάτορας» (1964), «Μέρες μέσα στο σκοτάδι» (1981, Α’ Κρατικό Βραβείο Διηγήματος το 1982).

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο πολυγραφότατος συγγραφέας (εκ παραλλήλου, μελετητής και αρθρογράφος) υπήρξε και μέλος της λεγόμενης Ομάδας των Δώδεκα (σε αυτήν ανήκαν επίσης, μεταξύ άλλων, ο Τάσος Αθανασιάδης, ο Ηλίας Βενέζης, ο Γιώργος Θεοτοκάς, ο Ανδρέας Καραντώνης, ο Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος, ο Μιχαήλ Στασινόπουλος και ο Πέτρος Χάρης).

Στις 16 Ιανουαρίου του έτους 1605 κυκλοφόρησε στη Μαδρίτη ο πρώτος τόμος του «Δον Κιχώτη», του αριστουργήματος του διάσημου ισπανού συγγραφέα Μιγκέλ ντε Θερβάντες (1547-1616).