Από τη Γάζα ως την Βενεζουέλα, το Διεθνές Δίκαιο αποδεικνύεται ανίσχυρο – Μήπως ο ΟΗΕ έχει αποτύχει;

Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) συμπλήρωσε 80 χρόνια τον Οκτώβριο του περασμένου έτους, μια σεβάσμια ηλικία για τον σημαντικότερο διεθνή οργανισμό που έχει δει ποτέ ο κόσμος.

Ωστόσο, τα γεγονότα των τελευταίων ετών – από την στρατιωτική δράση του Τραμπ το περασμένο Σαββατοκύριακο για τη σύλληψη του προέδρου της Βενεζουέλας Νικολά Μαδούρο και την παράνομη εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022, έως την συνεχιζόμενη ανθρωπιστική καταστροφή στη Γάζα – αποτελούν σημαντικές προκλήσεις για το σύστημα των Ηνωμένων Εθνών.

Όπως τονίζουν οι Καθηγήτριες Νομικής, Τζούλιετ Μακίνταϊρ και Τάμσιν Φίλιπα Πέιτζ, σε άρθρο τους στο The Conversation, πολλοί αναρωτιούνται πλέον αν τα Ηνωμένα Έθνη έχουν κάποιο μέλλον, αν δεν μπορούν να εκπληρώσουν την πρώτη τους υπόσχεση για διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας.

Έχει φτάσει το ΟΗΕ στο τέλος της ζωής του;

Το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ

Το όργανο του ΟΗΕ που διαδραματίζει τον κύριο ρόλο στη διατήρηση της ειρήνης και της ασφάλειας είναι το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ.

Σύμφωνα με τους κανόνες που θεσπίζονται από τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, η στρατιωτική δράση – η χρήση βίας – είναι νόμιμη μόνο εάν έχει εγκριθεί με ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών (όπως ορίζεται στο άρθρο 42 του Χάρτη) ή εάν το εν λόγω κράτος ενεργεί σε αυτοάμυνα.

Η αυτοάμυνα διέπεται από αυστηρούς κανόνες που απαιτούν να αποτελεί αντίδραση σε ένοπλη επίθεση (άρθρο 51).

Ο πρέσβης της Βενεζουέλας στα Ηνωμένα Έθνη, Σαμουέλ Ρεϊνάλντο Μοντσάδα Ακόστα, μιλάει κρατώντας ένα άρθρο εφημερίδας, κατά τη διάρκεια συνεδρίασης του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ σχετικά με τις επιθέσεις των ΗΠΑ και τη σύλληψη του προέδρου της Βενεζουέλας Νικολά Μαδούρο και της συζύγου του, Σίλια Φλόρες, στην έδρα των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη, ΗΠΑ, στις 5 Ιανουαρίου 2026.

Ακόμη και σε αυτή την περίπτωση, η αυτοάμυνα είναι νόμιμη μόνο έως ότου το Συμβούλιο Ασφαλείας παρέμβει για να αποκαταστήσει την διεθνή ειρήνη και ασφάλεια.

Το Συμβούλιο Ασφαλείας αποτελείται από 15 κράτη μέλη:

• πέντε μόνιμα (Κίνα, Γαλλία, Ρωσία, Ηνωμένο Βασίλειο και Ηνωμένες Πολιτείες – γνωστά και ως P5)
• δέκα μη μόνιμα μέλη (συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας) που εκλέγονται για διετή θητεία.

Τα ψηφίσματα απαιτούν εννέα θετικές ψήφους και καμία άσκηση βέτο από οποιοδήποτε μόνιμο μέλος, δίνοντας στα P5 τον αποφασιστικό έλεγχο όλων των δράσεων για την ειρήνη και την ασφάλεια.

Αυτό δημιουργήθηκε ρητά για να εμποδίσει τον ΟΗΕ να λάβει μέτρα κατά των μεγάλων δυνάμεων (των «νικητών» του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου), αλλά και για να τους επιτρέψει να λειτουργούν ως αντίβαρο στις φιλοδοξίες τους.

Ωστόσο, αυτό το σύστημα λειτουργεί μόνο όταν τα P5 συμφωνούν να τηρήσουν τους κανόνες.

Μπορεί να αναμορφωθεί το σύστημα βέτο του ΟΗΕ;

Όπως έδειξαν εύστοχα οι Ρώσοι και οι Αμερικανοί τα τελευταία χρόνια, το δικαίωμα βέτο μπορεί να καταστήσει το Συμβούλιο Ασφαλείας ουσιαστικά άχρηστο, ανεξάρτητα από το πόσο σοβαρή είναι η παραβίαση του διεθνούς δικαίου.

Για τον λόγο αυτό, το βέτο συχνά κριτικάρεται σκληρά.

Ωστόσο, το κύριο πρόβλημα με τον θεσμό είναι πως η χρήση του δικαιώματος βέτο για ιδιοτελείς σκοπούς (δηλαδή όταν ένα κράτος μέλος χρησιμοποιεί το δικαίωμα βέτο για να προωθήσει τα δικά του συμφέροντα) μπορεί να είναι πολιτικά απαράδεκτη, αλλά δεν απαγορεύεται νομικά.

BREAKING: US VETO ANOTHER SECURITY COUNCIL RESOLUTION CALLING FOR HUMANITARIAN CEASEFIRE

The resolution was proposed by Algeria

✅ 13 Countries voted in favour
✋ 1 Abstained in UK 🇬🇧
❌ 1 Veto by USA 🇺🇸 pic.twitter.com/7rJqcjaVlz

— Sulaiman Ahmed (@ShaykhSulaiman) February 20, 2024

Ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών δεν επιβάλλει κανένα εκτελεστό όριο στη χρήση του βέτο.

Ούτε υπάρχει προς το παρόν καμία δυνατότητα δικαστικής επανεξέτασης του Συμβουλίου Ασφαλείας.

Και εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο σημαντικά και σκόπιμα σχεδιαστικά ελαττώματα του συστήματος του ΟΗΕ.

Ο Χάρτης τοποθετεί τα P5 πάνω από το νόμο, παραχωρώντας τους όχι μόνο το δικαίωμα βέτο σε συλλογικές ενέργειες, αλλά και το δικαίωμα βέτο σε οποιαδήποτε προσπάθεια μεταρρύθμισης.

Η μεταρρύθμιση του βέτο στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ είναι επομένως θεωρητικά εφικτή – τα άρθρα 108 και 109 του Χάρτη το επιτρέπουν – αλλά λειτουργικά αδύνατη.

Η διάλυση και η ανασυγκρότηση του ΟΗΕ βάσει ενός νέου καταστατικού είναι η μόνη δομική εναλλακτική λύση.

Αυτό, ωστόσο, θα απαιτούσε ένα επίπεδο παγκόσμιου κολεκτιβισμού που δεν υπάρχει επί του παρόντος. Ένα ή περισσότερα από τα P5 θα μπλοκάρουν πιθανώς οποιαδήποτε μεταρρύθμιση ή ανασχεδιασμό που θα οδηγούσε στην απώλεια της εξουσίας βέτο τους.

“Since the start of the current crisis in Gaza, the veto has been used five times to prevent the Security Council from acting decisively. This has seen the Council fail in its responsibility to maintain international peace and security.” pic.twitter.com/K3ZCToUQQL

— Winston Peters (@NewZealandMFA) April 8, 2024

Μια δυσάρεστη αλήθεια

Φαίνεται, λοιπόν, ότι βρισκόμαστε ζωντανά μπροστά στην κατάρρευση του διεθνούς συστήματος ειρήνης και ασφάλειας υπό την ηγεσία του ΟΗΕ.

Το Συμβούλιο Ασφαλείας δεν μπορεί – εκ σχεδιασμού – να παρέμβει όταν οι P5 (Κίνα, Γαλλία, Ρωσία, Ηνωμένο Βασίλειο και ΗΠΑ) είναι οι επιτιθέμενοι.

Ωστόσο, εστιάζοντας μόνο στο Συμβούλιο Ασφαλείας, υπάρχει ο κίνδυνος να παραβλέψουμε μεγάλο μέρος του έργου που επιτελεί ο ΟΗΕ, το οποίο σε μεγάλο βαθμό δεν είναι ορατό.

Παρά την παράλυση του ΟΗΕ όσον αφορά τις συγκρούσεις μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, ο ΟΗΕ δεν είναι ένας κενός θεσμός, σύμφωνα με τις συγγραφείς.

Η Γραμματεία, για παράδειγμα, υποστηρίζει ειρηνευτικές και πολιτικές αποστολές και βοηθά στην οργάνωση διεθνών διασκέψεων και διαπραγματεύσεων.

Το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων παρακολουθεί και υποβάλλει εκθέσεις σχετικά με την τήρηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Οι οργανισμοί που διοικούνται από τον ΟΗΕ συντονίζουν την ανθρωπιστική βοήθεια και παρέχουν βοήθεια που σώζει ζωές.

Ο μηχανισμός του ΟΗΕ αγγίζει όλα τα θέματα, από την υγεία έως τα ανθρώπινα δικαιώματα, το κλίμα και την ανάπτυξη, εκτελώντας λειτουργίες που κανένα κράτος δεν μπορεί να αναλάβει μόνο του.

Κανένα από αυτά τα έργα δεν απαιτεί τη συμμετοχή του Συμβουλίου Ασφαλείας, αλλά όλα εξαρτώνται από την θεσμική υποδομή του ΟΗΕ (της οποίας το Συμβούλιο Ασφαλείας αποτελεί αναπόσπαστο μέρος).

Η δυσάρεστη αλήθεια είναι ότι προς το παρόν έχουμε μόνο μία πραγματική επιλογή: έναν βαθιά ελαττωματικό παγκόσμιο θεσμό ή κανέναν.