Το Ιράν, οι μουλάδες και η «επανάσταση του πορτοφολιού»

«Θάνατος στον δικτάτορα», «Να φύγουν οι μουλάδες», «Ο Θεός να ευλογεί τον Σάχη», «Ούτε Γάζα, ούτε Λίβανος, ας θυσιαστώ για το Ιράν».

Αυτό που άρχισε την περασμένη Κυριακή ως διαμαρτυρία των εμπόρων στο παζάρι της Τεχεράνης για την κατάρρευση του εθνικού νομίσματος, του ριάλ, έχει πια εξελιχθεί σε εξαπλούμενο αντικαθεστωτικό κίνημα στο Ιράν, με τις διαδηλώσεις να επεκτείνονται σχεδόν σε όλη τη χώρα, παρά την καταστολή.

Υπό τον κλοιό των δυτικών κυρώσεων, αλλά και της χρόνιας κακοδιαχείρισης, το υψηλό κόστος ζωής έγινε η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι στο φόντο πλήθους δομικών παθογενειών, που πλέον ωθούν το θεοκρατικό καθεστώς -ήδη αποδυναμωμένο και τον περσινό 12ήμερο πόλεμο με το Ισραήλ και την στρατιωτική παρέμβαση των ΗΠΑ- σε μια οιονεί συστημική υπερφόρτωση.

Η ταχεία εξάπλωση των διαδηλώσεων, ακόμη και σε προπύργια του καθεστώτος, η σύγκλιση διάφορων κοινωνικών ομάδων, η ευθεία αμφισβήτηση του κληρικού κατεστημένου και η αμήχανη αντίδραση του ιρανικού καθεστώτος -που ισορροπεί σε τεντωμένο σχοινί, έχοντας ταυτόχρονα πολλά μέτωπα ανοιχτά εντός και εκτός συνόρων- καθιστούν αυτό τον νέο γύρο διαδηλώσεων διαφορετικό από αυτούς των προηγούμενων ετών.

Σε αυτό το φόντο, το 2026 προδιαγράφεται ως έτος πολλαπλών προκλήσεων για την ηγεσία της Τεχεράνης.

Η αυξανόμενη φτώχεια και οι κραυγαλέες ανισότητες, η πολιτική αβεβαιότητα και οι ανεπίλυτες περιφερειακές εντάσεις ωθούν το Ιράν σε ένα έτος υψηλού κινδύνου.

Η δυσαρέσκεια στη χώρα συσσωρεύεται, τροφοδοτούμενη από την έλλειψη ευκαιριών, τις οικονομικές δυσκολίες, την πολιτική καταστολή και πλέον και την κλιματική κρίση, που -ένεκα και της κακής διαχείρισης- απειλεί με ανυδρία την ίδια την ιρανική πρωτεύουσα.

Πλέον, οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικο-διπλωματικές πιέσεις δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα, με τη σύγκλιση χρόνιων κρίσεων σε μια «τέλεια καταιγίδα».

Μένει να φανεί εάν αυτή θα οδηγήσει σε σημείο καμπής -μεταρρύθμισης ή κατάρρευσης- το θεοκρατικό καθεστώς, που τον Φεβρουάριο συμπληρώνει 47 χρόνια στην εξουσία.

Δομική κρίση

Η ταχύτητα με την οποία οι αρχικά διάσπαρτες διαμαρτυρίες έχουν μετατραπεί σε πανεθνική κινητοποίηση υποδηλώνει μια αποφασιστική ρήξη στην εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους θεσμούς της χώρας.

Αντικυβερνητικές διαδηλώσεις αναφέρονται σε τουλάχιστον 36 πόλεις και αγροτικές περιοχές, ακόμη και στο Κομ, την ιερή πόλη του σιιτικού Ισλάμ και ιδεολογική «καρδιά» του θεοκρατικού καθεστώτος.

Σε μια πρωτοφανή πράξη συμβολικής απονομιμοποίησης στο μετεπαναστατικό Ιράν, διαδηλωτές στην βορειοδυτική πόλη Αρνταμπίλ ανέτρεψαν άγαλμα του εκλιπόντα σκληροπυρηνικού πρώην προέδρου Εμπραχίμ Ραϊσί, που μέχρι το θάνατό του σε αεροπορικό δυστύχημα τον Μάιο του 2024 θεωρούνταν ο επικρατέστερος διάδοχος του γηραιού Ανώτατου Ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ.

Η ταυτόχρονη μαζική ανυπακοή των εμπόρων του παζαριού στην Τεχεράνη -ενός οικονομικού θεσμού στη χώρα- με τις διαμαρτυρίες της υπό εξάλειψη μεσαίας τάξης και τις αναταραχές στην ιρανική επαρχία σηματοδοτούν την κατάρρευση των παραδοσιακών πυλώνων στήριξης του καθεστώτος.

Οι δε παράλληλες φοιτητικές εξεγέρσεις, σε μια χώρα όπου έως και το 60% του πληθυσμού είναι κάτω των 35 ετών, σκιαγραφούν την κατάρρευση του ιδεολογικού μονοπωλίου της Ισλαμικής Δημοκρατίας μεταξύ των νέων, που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν υπό το θεοκρατικό καθεστώς.

Στα μάτια όλων, η ωμή καταστολή αποτελεί ένδειξη όχι θεσμικής ισχύος, αλλά αδυναμίας.

Η κλιμάκωση της βίας θα μπορούσε να προκαλέσει περαιτέρω κατακερματισμό και ριζοσπαστικοποίηση, αποδυναμώνοντας το καθεστώς εκ των έσω.

Με ορατά τα ρήγματα στον τρόπο αντιμετώπισης μεταξύ της πολιτικής ηγεσίας και του στρατιωτικού -ελεγχόμενου από τον Αγιατολάχ- στρατιωτικού κατεστημένου, οι εφεξής επιλογές του υπό αυξανόμενη αμφισβήτηση καθεστώτος της Τεχεράνης θα είναι κρίσιμες για την σταθερότητά του, πέραν των απειλών επέμβασης για αποτροπή μιας αιματοχυσίας που διατύπωσε ο Αμερικανός πρόεδρος Τραμπ.

Έκρηξη κοινωνικών ανισοτήτων

Το Ιράν βρίσκεται υπό στενό κλοιό κυρώσεων, που επανέφερε τον Σεπτέμβριο ο ΟΗΕ, με πρωτοβουλία της Γερμανίας, της Γαλλίας και του Ηνωμένου Βασιλείου, μετά την άρνηση του καθεστώτος να συνεργαστεί στο πυρηνικό ζήτημα.

Προστίθενται στις κυρώσεις των ΗΠΑ που επανήλθαν σε ισχύ από το 2018, μετά την αποχώρηση της πρώτης κυβέρνησης Τραμπ από τη διεθνή συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν (JCPOA).

Παράλληλα, διαρθρωτικά προβλήματα κακοδιαχείρισης και διαφθοράς επέτειναν τη δεινή οικονομική θέση του πετρελαιοπαραγωγού Ιράν, που αναζητεί διέξοδο συσφίγγοντας έτι περαιτέρω τους δεσμούς με τη Ρωσία και την Κίνα.

Η ραγδαία υποτίμηση του ριάλ ευνόησε τους εξαγωγείς -κυρίως κρατικές επιχειρήσεις και την εγχώρια οικονομική ελίτ- εις βάρος των πολλών, χωρίς αποτελεσματικά δίχτυα ασφαλείας.

Για τον μέσο Ιρανό, αυτό μεταφράζεται σε χαμηλότερα εισοδήματα, εξάλειψη της αγοραστικής δύναμης και οικονομική απελπισία, που έγινε κινητήριος δύναμη για πολιτική διαμαρτυρία.

Τον Δεκέμβριο, ο πληθωρισμός εκτινάχθηκε στο 52% σε ετήσια βάση, ωθώντας στην πλήρη φτωχοποίηση μεγάλο μέρος του πληθυσμού των περίπου 85 εκατομμυρίων, ενώ μια μειοψηφία ισχυρών κοντά στο καθεστώς κερδοσκοπεί στην παράλληλη οικονομία, παρακάμπτοντας τις κυρώσεις.

Εκτός από αυτόν τον υπερπληθωρισμό, υπάρχουν και άλλες παράλληλες κρίσεις.

Υπάρχουν διακοπές ρεύματος καθημερινά, ακόμη και υπό χαμηλές θερμοκρασίες.

Απουσία ξένων επενδύσεων, έχουν «παγώσει» κρίσιμα έργα υποδομής, ιδίως στους τομείς της ενέργειας, της ύδρευσης και των  μεταφορών, επιδεινώνοντας την ήδη ασθενή οικονομική παραγωγή στη χώρα, ενόσω η ξηρασία εντείνει τον φαύλο κύκλο.

Στον νέο προϋπολογισμό, εν τω μεταξύ, η κυβέρνηση προκρίνει την αύξηση της φορολογικής επιβάρυνσης, στοχεύοντας έτσι στην κάλυψη σχεδόν του 70% των δημοσίων εσόδων, εν μέσω βαθιάς ύφεσης.

Το αποτέλεσμα είναι η οικονομική κρίση να υπονομεύει τη σταθερότητα, να εντείνει τη λαϊκή δυσαρέσκεια και μια κρίση νομιμοποίησης του καθεστώτος.

Υπό αυτές τις συνθήκες, ακόμη και μεμονωμένα περιστατικά αρκούν για να πυροδοτήσουν γενικευμένη αντίδραση, όπως συμβαίνει σήμερα, ως χωνευτήρι κρίσεων.

Υπαρξιακή απειλή του καθεστώτος

Υπό αυτό το πρίσμα, το Ιράν βρίσκεται πλέον σε αχαρτογράφητα νερά, εγείροντας ερωτηματικά για τη συνοχή του καθεστώτος, εν μέσω αντιφατικών τακτικών και μηνυμάτων.

Η καταστολή, που προκρίνουν οι πανίσχυροι Φρουροί της Επανάστασης -με κινητοποίηση της παραστρατιωτικής μονάδας Μπατσίτζ, τη χρήση πραγματικών πυρών κατά διαδηλωτών, συλλήψεις και μάταιη πια προσπάθεια ελέγχου της πληροφορίας- έρχεται σε πλήρη αντιδιαστολή με την έκκληση του συντηρητικού προέδρου Μασούντ Πεζεσκιάν να ακουστούν τα «νόμιμα αιτήματα» των εξεγερμένων.

« Από ισλαμική άποψη […], αν δεν λύσουμε το πρόβλημα των μέσων διαβίωσης των ανθρώπων, θα καταλήξουμε στην κόλαση», τόνισε σε τηλεοπτικό διάγγελμα, παραδεχόμενος λάθη διακυβέρνησης και προειδοποιώντας κατά του πολιτικού διχασμού στη χώρα.

Διόρισε νέο διοικητή στην Κεντρική Τράπεζα.

Έδωσε εντολή στον υπουργό Εσωτερικών να ξεκινήσει διάλογο με εκπροσώπους συνδικάτων και εμπόρων, ενόσω κυβερνητικοί αξιωματούχοι κάνουν λόγο για «ξένη συνωμοσία».

Η ανακοίνωση εν τω μεταξύ για κατάργηση των επιδοτήσεων για εισαγωγείς, που προηγουμένως επωφελούνταν από μια κρατικά υποστηριζόμενη συναλλαγματική ισοτιμία έναντι του δολαρίου, κινδυνεύει να ανοίξει μέτωπο με την εγχώρια και βαθιά διεφθαρμένη οικονομική ελίτ, ενόσω η επιρροή του Ιρανού προέδρου στις δυνάμεις ασφαλείας είναι περιορισμένη.

Οι νέες εξαγγελίες του εκλαμβάνονται, δε, από μέρος του πληθυσμού ως «προπέτασμα καπνού» απέναντι στο αίτημα για δομικές μεταρρυθμίσεις, όχι μόνο οικονομικές, αλλά ακόμη και στα ανώτερα κλιμάκια εξουσίας, με επαναπροσδιορισμό των σχέσεων κράτους-κοινωνίας.

Προσώρας, ενώ οι πιέσεις εντείνονται από το εξωτερικό (βλ. ΗΠΑ και Ισραήλ), το αποδυναμωμένο ιρανικό καθεστώς δείχνει να εξαγοράζει χρόνο στο εσωτερικό, απουσία μιας ηγετικής φυσιογνωμίας του αντικαθεστωτικού κινήματος.

Με βασικό συνδετικό κρίκο την λαϊκή δυσαρέσκεια, στερείται συγκεκριμένων προτάσεων και ιδεολογικής συνοχής, ως κράμα μεταρρυθμιστών, υποστηρικτών του κοσμικού χαρακτήρα του κράτους και νοσταλγών της μοναρχίας του Σάχη.

Πόλεμος εξουσίας

Η κριτική που άσκησε πρόσφατα στον Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ και στους Φρουρούς της Επανάστασης ο μετριοπαθής πρώην πρόεδρος (2013-2021) Χασάν Ρουχανί, «αρχιτέκτονας» της πυρηνικής συμφωνίας JCPOA του 2015, δεν περνούν απαρατήρητες.

Γίνονται στο φόντο ενός εν εξελίξει παρασκηνιακού πολέμου εξουσίας για τη διαδοχή του 86χρονου Χαμενεΐ, που βρίσκεται στην εξουσία από το 1989, ως ο ακρογωνιαίος λίθος του θεοκρατικού καθεστώτος.

Μέχρι και σήμερα υπάρχει δεν επίσημος διάδοχος.

Τα ονόματα που κυκλοφορούν -συμπεριλαμβανομένου του φιλοδυτικού Ρουχανί- δεν φαίνεται να έχουν τη θεσμική επιρροή και τη συναίνεση που απαιτεί η θέση.

Δεν είναι μόνο θέμα προσώπου, αλλά μοντέλου εξουσίας, εν μέσω εξωτερικών απειλών και εσωτερικών πιέσεων για μετασχηματισμό, ενώ τα περιθώρια δείχνουν να στενεύουν.

Η κατεύθυνση παραμένει αβέβαιη, καθώς οι Φρουροί της Επανάστασης κινούν όλο και περισσότερο τα «νήματα» στη χώρα, που παραμένει σε μια επικίνδυνη «γκρίζα ζώνη», ενόσω η νέα εξέγερση -η μεγαλύτερη από το 2022- αμφισβητεί πλέον και την προβολή περιφερειακής ισχύος, με συνθήματα κατά του λεγόμενου «Άξονα της Αντίστασης», ως πηγή εξάντλησης των εθνικών πόρων.