Και όμως, ο μέντορας του Χάμπερμας ήταν… αντάρτης του Ε.Λ.Α.Σ

Ανάμεσα στους άτυχους που γεννήθηκαν στη Γερμανία μεταξύ 1922-1932 ήταν και ο Γιούργκεν Χάμπερμας: Ως έφηβοι το 1944, θα στρατολογούνταν αναγκαστικά στη ναζιστική νεολαία για να στελεχώσουν την αντιαεροπορική άμυνα της λαβωμένης Γερμανίας (η γενιά Flakhelfer). Την ίδια χρονιά, στην κατεχόμενη Ελλάδα, θα πολεμούσε τον άξονα ένας αντάρτης του ΕΛΑΣ, που κατά μεγάλη ειρωνεία θα του χρωστούσε πολλά τόσο ο νεαρός Χάμπερμας όσο η Ελλάδα και η μεταπολεμική… Γερμανία.  Ποιος ήταν αυτός όμως;

Μετά από πολλά χρόνια, στα τέλη της δεκαετίας του 1950, ο 30αρης Χάμπερμας, πριν ακόμα γίνει ο μεγάλος φιλόσοφος, κοινωνιολόγος και πολιτικός θεωρητικού κυνηγούσε να κάνει τη διατριβή του στο Πανεπιστήμιο του Μάρμπουργκ.

Αρχικά, απευθύνθηκε για την επίβλεψη της υφηγεσίας του (μεταδιδακτορικό) στον γνωστό Γερμανό πανεπιστημιακό, Μαξ Χορκχάιμερ ο οποίος είχε επηρεάσει την θεωρητική του διαδρομή εντός της Κριτικής Θεωρίας. Ωστόσο, ο τελευταίος τον απέρριψε ως «υπερβολικά αριστερό».

Απογοητευμένος, ο νεαρός φιλόσοφος χτύπησε την πόρτα του «μαύρου προβάτου» του Πανεπιστημίου και της πανεπιστημιακής διανόησης στη μεταπολεμική Γερμανία: του Βόλφγκανγκ Άμπεντροτ. Ο τελευταίος δέχτηκε. Χάρη στην επίβλεψή του, ο Χάμπερμας ολοκλήρωσε ένα από τα πιο κλασικά έργα στη σύγχρονη ευρωπαϊκή πολιτική θεωρία. Το αφιέρωσε στον Άμπεντροτ με τα λόγια: «Στον Βόλφγκανγκ Άμπεντροτ με ευγνωμοσύνη», τον οποίο μάλιστα αποκαλούσε… «παρτιζάνο».

Το φαινόμενο: Κόντρα στον Χίτλερ

Ο Άμπεντροτ ήταν ένα πραγματικό φαινόμενο σκληροτράχηλου αγωνιστή και διανοούμενου.

Όταν τον πλησίασε ο Χάμπερμας, ήταν γύρω στα 50 του. Είχε διοριστεί καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Μάρμπουργκ το 1951 βάζοντας στη σφραγίδα του στο περίφημο Ινστιτούτο Πολιτικής Επιστήμης. Ήταν ένα ίδρυμα, σφηκοφωλιά. Όπως θα έγραφε ο καθηγητής Πολιτικών Επιστημών δρ. Φρανκ Ντέπε «ανάμεσα στους κατά κύριο λόγο συντηρητικούς καθηγητές, πολλοί από τους οποίους είχαν υπηρετήσει πιστά το ναζιστικό καθεστώς, ο Άμπεντροτ ήταν ένας αουτσάιντερ, μερικές φορές ακόμη και «παρίας», στιγματισμένος ακριβώς λόγω της πολιτικής του προέλευσης και της δράσης του στην αντίσταση κατά του Τρίτου Ράιχ».

Ο Άμπεντροτ είχε σπουδάσει νομικά, αλλά το 1933 το ναζιστικό καθεστώς του απαγόρευσε την άσκηση επαγγέλματος για πολιτικούς λόγους. Έτσι, ο ίδιος παρείχε νομικές συμβουλές σε πολλούς αντιπάλους του καθεστώτος. Δεν είχε διστάσει βέβαια να τα βάλει και ομοϊδεάτες του. Πριν από το 1933 είχε ενταχθεί στην Kommunistische Jugend Deutschlands (Κομμουνιστική Νεολαία Γερμανίας) σε ηλικία 14 ετών. Εξαιτίας της δράσης του υπέρ ενός ενιαίου μετώπου σοσιαλδημοκρατών και κομμουνιστών, διαγράφηκε από το KPD το 1928.

Αλλά δεν το έβαζε κάτω. Το 1935 αναγκάστηκε να ολοκληρώσει τη διδακτορική του διατριβή στο διεθνές δίκαιο στη Βέρνη. Όταν τελείωσε όμως, επέστρεψε στην πατρίδα του και έκανε το «λάθος» να αντισταθεί ξανά στο καθεστώς, σε αντίθεση με νομικούς και μετέπειτα ευρωπαϊστές που συνεργάστηκαν με τους ναζί. Έτσι, τον Φεβρουάριο του 1937 συνελήφθη ξανά και σύμφωνα με τον δρ. Ντέπε βασανίστηκε τόσο από τη Γκεστάπο τον σημάδεψε μέχρι τον θάνατό του. Τα επόμενα τέσσερα χρόνια τα πέρασε στη φυλακή του Λούκαου με την κατηγορία της «εσχάτης προδοσίας».

Η στρατολόγηση και η ώρα για την Ελλάδα

Καθώς όμως η ναζιστική Γερμανία στριμωχνόταν στρατιωτικά, τον Φεβρουάριο του 1943 αποφυλακίστηκε και στρατολογήθηκε σε μια περίφημη μονάδα «ανεπιθυμήτων». Η 999η Ελαφρά Μεραρχία Αφρικής ήταν μονάδα του γερμανικού στρατού που συγκροτήθηκε στην Τυνησία στις αρχές του 1943 που στελεχωνόταν «εγκληματίες» καθώς και ένα ποσοστό ανδρών που θεωρούνταν αντιναζιστές. Η μονάδα του Γερμανού διδάκτορας μεταφέρθηκε στη Λήμνο, όπου εκεί ο ίδιος άδραξε την ευκαιρία να ξεφύγει.

Στη βιογραφία του German Resistance Memorial Center, ο Richard Heigl λέει ότι «στη Λήμνο ο Άμπεντροτ κατάφερε να έρθει σε επαφή με τους Έλληνες αντάρτες του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ. Αυτομόλησε το 1944 και ενώθηκε με τους αντάρτες. Και εκεί ο Άμπεντροτ οργάνωσε ξανά επιμορφωτική δουλειά. Όμως πολύ σύντομα ο βρετανικός στρατός απαίτησε την παράδοση των Γερμανών που αυτομόλησαν. Τον Οκτώβριο του 1944 ο Βόλφγκανγκ Άμπεντροτ βρέθηκε στη Λέσβο υπό βρετανική αιχμαλωσία».

Ο Άμπεντροτ την περιοδο της θητείας του το 1943-44

Ειδικότερα, ο Γερμανός ιστορικός Eberhard Rondholz αφηγείται την εκπληκτική ιστορία του αγωνιστή συμπατριώτη του στην Ελλάδα:

«Στα νησιά του Αιγαίου η αντιφασιστική δράση των στρατιωτών της 999 ήταν πιο δύσκολη απ’ ό,τι στην ηπειρωτική χώρα, όπως έζησε, μεταξύ άλλων, και ο Βόλφγκανγκ Άμπεντροτ. Είχε διανύσει τη συνηθισμένη «πορεία» ενός αντιφασίστα — παράνομη δράση (στη δική του περίπτωση στην KPO), σύλληψη κατόπιν προδοσίας, κάθειρξη, στρατόπεδο συγκέντρωσης, στρατόπεδο εκπαίδευσης των 999άρηδων στο Χόιμπεργκ.

»Από τον Σεπτέμβριο του 1943 ήταν τοποθετημένος στη νήσο Λήμνο και εκεί βρισκόταν από την αρχή σε επαφή με την ελληνική αντίσταση. Ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της γερμανικής ομάδας αντίστασης στη Λήμνο ήταν ότι απέτρεψε την προγραμματισμένη ανατίναξη του ηλεκτρικού εργοστασίου του νησιού κατά την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων. Στη συνέχεια, ορισμένοι μαχητές της μονάδας 999 βρήκαν καταφύγιο στη Λέσβο κοντά στους παρτιζάνους· ο Άμπεντροτ, με στρατιωτικό βαθμό, εντάχθηκε στον ΕΛΑΣ». Όταν τραυματίστηκε σοβαρά από πτώση ο γιατρός του στρατιωτικού νοσοκομείου δεν του παρείχε την απαιτούμενη φροντίδα. Τότε, ο ΕΛΑΣ έστειλε έναν γιατρό, ο οποίος του έσωσε τη ζωή με μια επείγουσα χειρουργική επέμβαση.

Όπως σημειώνει ο Rondholz, ο Άμπεντροτ δεν αξιοποίησε τη δυνατότητα που έδιναν οι Έλληνες αντιστασιακοί σε Γερμανούς αντιναζιστές να περάσουν στη Βουλγαρία και να ενταχθούν στον Κόκκινο Στρατό. Ο ίδιος δεν εμπιστευόταν τους σταλινικούς και φοβόταν μήπως «στις πολύ δυσδιάκριτες διεργασίες της σταλινικής τρομοκρατίας κατά των αποκλινόντων διακινδυνεύσει τη ζωή του». Έτσι, μοιραία αιχμαλωτίστηκε από τους Βρετανούς οι οποίοι τον μετέφεραν στην Αίγυπτο. Μόνο στα τέλη του 1946 κατάφεραν φίλοι του να εξασφαλίσουν την απελευθέρωσή του.

Κόντρα με πρώην ναζιστές συναδέλφους

Αναφερόμενος ακριβώς σε εκείνη τη στιγμή της ζωής του δασκάλου του, ο Χάμπερμας θα έλεγε πως ο Άμπεντροτ «μπόρεσε να ολοκληρώσει την υφηγεσία του -μεταδιδακτορικό- στη σοβιετική ζώνη κατοχής, όπου ζούσαν οι γονείς του, ο Άμπεντροτ. Έγινε καθηγητής Δημοσίου Δικαίου, πρώτα στη Λειψία και έπειτα στην Ιένα. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου παρέμεινε μέλος της απαγορευμένης SPD. Κατά κάποιο τρόπο η παρανομία ανανεώθηκε».

Όπως αναφέρει μάλιστα ο Χάμπερμας, τον Δεκέμβριο του 1948 ο Άμπεντροτ κατάφερε την τελευταία στιγμή να αποφύγει τη σύλληψη από το NKVD, τις διαβόητες μυστικές υπηρεσίες από τις οποίες δεν γλίτωναν ούτε σοβιετικοί στρατάρχες και υψηλόβαθμοι πολιτικοί.

20 Μαρτίου 1970, o Άμπεντροτ μέσα στην κατάμεστη εκκλησία Paulskirche της Φρανκφούρτης στο πλαίσιο διαδήλωσης για τον πόλεμο στο Βιετνάμ.

Αφού αρνήθηκε μια θέση στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου, πήγε στο Βίλχελμσχαφεν, στην Ανωτάτη Σχολή Κοινωνικών Επιστημών. Έτσι, το 1948 ξεκίνησε την επιστημονική του σταδιοδρομία στη Δύση ως καθηγητής Δημοσίου Δικαίου και Πολιτικής, καθώς και ως υπηρεσιακός πρύτανης της Ανώτατης Σχολής Εργασίας, Πολιτικής και Οικονομίας στο Βίλχελμσχαφεν. Το 1950 έγινε τακτικός καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Μάρμπουργκ, το οποίο γεμάτο από συντηρητικούς και πρώην ναζιστές πανεπιστημιακούς, όπως ο διαβόητος νομικός Έριχ Σβίνγκε, κορυφαίος ειδικός του στρατιωτικού ποινικού δικαίου στο Τρίτο Ράιχ.

Ως αναγνωρισμένος συνταγματολόγος, ήταν μέλος σε δύο ανώτατα συνταγματικά δικαστήρια, της Βρέμης και της Έσσης, καθώς και μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Ένωσης Γερμανών Συνταγματολόγων. Ο Βόλφγκανγκ Άμπεντροτ μεταπολεμικά υπερασπίστηκε ότι το «κοινωνικό κράτος» δεν είναι απλό πολιτικό σύνθημα αλλά συνταγματική αρχή, θεμελιωμένη στα άρθρα 20 και 28 του Συντάγματος, κάτι για το οποίο μισήθηκε από υπερσυντηρητικούς και συμπαθούντες τον ναζισμό. Ο ίδιος αγωνίστηκε κόντρα σε μια Γερμανία στην οποία το 76% των στελεχών του υπουργείου Δικαιοσύνης ήταν πρώην μέλη του ναζιστικού κόμματος. Παρ΄όλα αυτά όχι μόνο δεν το έβαζε κάτι, αλλά ωθούσε και τους φοιτητές του να κοντράρουν το σύστημα κόντρα σε οποιαδήποτε δυσκολία.

Ποτέ δεν τιμήθηκε για τη δράση του στην Ελλάδα

Συζήτηση στο Μάρμπουργκ στις 25 Μαΐου 1981, με αφορμή τα γενέθλια του Βόλφγκανγκ Άμπεντροτ. Δεξιά ο Γιούργκεν Χάμπερμας, και δεξιά ο Άμπεντροτ.

Βέβαια το 1962 το SPD τον διέγραψε, λόγω της δημόσιας υποστήριξής του στον Σοσιαλιστικό Γερμανικό Φοιτητικό Σύνδεσμο (SDS). Για τον Eberhard Rondholz, η αντάρτικη δράση του καθηγητή στην Ελλάδα ίσως να ήταν μειονέκτημα για τους… μαθητές του. Όταν ο μετέπειτα συντάκτης του Spiegel Όλαφ Ίλαου υπέβαλε πρόταση για υποτροφία στο SPD για να εκπονήσει διδακτορική διατριβή υπό τον Άμπεντροτ, το κόμμα την απέρριψε. «Εδώ, πιθανότατα, δεν ήταν τόσο το θέμα της διατριβής καθοριστικό όσο το γεγονός ότι ο επιβλέπων καθηγητής του Ίλαου [Άμπεντροτ] είχε καταστεί persona non grata στο SPD».

Ο Rondholz όμως έχει μια απορία: Ενώ οι Γερμανοί αγωνιστές του «Λευκού Ρόδου» -της γερμανικής αντιναζιστικής οργάνωσης τιμήθηκαν-, μένει να διερευνηθεί γιατί δεν τιμάται η μνήμη εκείνων των Γερμανών αγωνιστών που συμμετείχαν στην ελληνική αντίσταση, όπως ήταν ο Βόλφγκανγκ Άμπεντροτ, ο μέντορας του Χάμπερμας.