Η δολοφονία του Πατρίς Λουμούμπα επιστρέφει στα βελγικά δικαστήρια

Η ιστορία δεν κλείνει πάντα τους λογαριασμούς της με τον χρόνο. Εξήντα πέντε χρόνια μετά τη δολοφονία του Πατρίς Λουμούμπα, του πρώτου δημοκρατικά εκλεγμένου πρωθυπουργού του Κονγκό και εμβληματικής μορφής του αφρικανικού αντιαποικιακού αγώνα, η υπόθεση επιστρέφει στα βελγικά δικαστήρια, φέρνοντας ξανά στο προσκήνιο τις σκοτεινές πτυχές της αποικιακής κληρονομιάς του Βελγίου.

Στις 20 Ιανουαρίου 2026, η Συμβουλευτική Επιτροπή του Ποινικού Δικαστηρίου των Βρυξελλών άκουσε την υπερασπιστική γραμμή του Ετιέν Νταβινιόν, πρώην Βέλγου διπλωμάτη και σήμερα 93 ετών, ο οποίος κατηγορείται για τον ρόλο του στα γεγονότα που οδήγησαν στη σύλληψη, την κακοποίηση και τελικά τη δολοφονία του Λουμούμπα το 1961. Ο Νταβινιόν είναι ο μοναδικός εν ζωή ύποπτος σε μια υπόθεση που βαραίνει εδώ και δεκαετίες τη συλλογική μνήμη του Κονγκό και στοιχειώνει τη διεθνή εικόνα του βελγικού κράτους.

Ο Πατρίς Λουμούμπα υπήρξε σύμβολο της ανεξαρτησίας και της πολιτικής αξιοπρέπειας. Μετά την απελευθέρωση του Κονγκό από τη βελγική αποικιοκρατία, τόλμησε να μιλήσει δημόσια για τις ταπεινώσεις, τη βία και την αδικία της αποικιακής διοίκησης. Η στάση του τον κατέστησε ανεπιθύμητο τόσο σε τμήματα της τοπικής ελίτ όσο και σε διεθνείς παράγοντες. Συνελήφθη στα τέλη του 1960, βασανίστηκε, εκτελέστηκε τον Ιανουάριο του 1961 και το σώμα του διαμελίστηκε και διαλύθηκε σε οξύ, σε μια προσπάθεια να εξαφανιστεί κάθε ίχνος του.

Η υπόθεση έφτασε ξανά στη Δικαιοσύνη έπειτα από μήνυση που κατέθεσε η οικογένεια Λουμούμπα το 2011, κατονομάζοντας δέκα Βέλγους αξιωματούχους. Από αυτούς, μόνο ο Νταβινιόν παραμένει εν ζωή. Παρότι την εποχή της δολοφονίας ήταν μόλις ασκούμενος στο Υπουργείο Εξωτερικών, οι εισαγγελικές αρχές θεωρούν ότι συμμετείχε ενεργά σε μηχανισμούς που συνέβαλαν στα εγκλήματα πολέμου που διαπράχθηκαν στο Κονγκό. Τον Ιούνιο του 2025, οι εισαγγελείς ζήτησαν επίσημα την παραπομπή της υπόθεσης σε ποινικό δικαστήριο.

Το κρίσιμο νομικό στοιχείο είναι ότι εγκλήματα όπως τα εγκλήματα πολέμου, τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και η γενοκτονία δεν παραγράφονται. Αυτό σημαίνει ότι, ακόμη και μετά από έξι δεκαετίες, η Δικαιοσύνη μπορεί να εξετάσει την υπόθεση και να αποδώσει ευθύνες. Για πολλούς νομικούς και ακτιβιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η δολοφονία του Λουμούμπα αποτελεί ένα από τα πιο καταστροφικά πολιτικά εγκλήματα του 20ού αιώνα, όχι μόνο για το ίδιο το Κονγκό, αλλά και για ολόκληρη την αφρικανική ήπειρο.

Οι συνέπειες ήταν καταλυτικές. Μετά τον θάνατό του, το Κονγκό βυθίστηκε σε δεκαετίες αυταρχισμού υπό το καθεστώς του Μομπούτου Σέσε Σέκο, ο οποίος κατέλαβε την εξουσία με πραξικόπημα και κυβέρνησε μέχρι το 1997. Για πολλούς ιστορικούς, η εξόντωση του Λουμούμπα στέρησε από τη χώρα τη δυνατότητα μιας ανεξάρτητης και δημοκρατικής πορείας.

Στις Βρυξέλλες, η υπόθεση παρακολουθείται στενά από την κονγκολέζικη διασπορά. Με αφορμή τη συμπλήρωση 65 ετών από τη δολοφονία, συλλογικότητες μνήμης και αντιρατσισμού διοργάνωσαν εκδηλώσεις, ζητώντας δικαιοσύνη και ουσιαστική αναγνώριση των αποικιακών εγκλημάτων. Για τους συμμετέχοντες, ο Λουμούμπα δεν είναι απλώς μια ιστορική φιγούρα, αλλά ένα ζωντανό πολιτικό σύμβολο αντίστασης στον ιμπεριαλισμό.

Το βελγικό κράτος έχει αναγνωρίσει την «ηθική ευθύνη» του για τη δολοφονία ήδη από το 2001, ενώ το 2022 ζήτησε επίσημα συγγνώμη από την οικογένεια Λουμούμπα. Ωστόσο, πολλοί θεωρούν ότι αυτές οι κινήσεις δεν αρκούν. Η έλλειψη ποινικής λογοδοσίας και ουσιαστικών επανορθώσεων αφήνει ανοιχτή την πληγή του αποικιακού παρελθόντος.

Οι κατηγορίες κατά του Νταβινιόν περιλαμβάνουν παράνομη κράτηση και μεταφορά του Λουμούμπα, στέρηση του δικαιώματός του σε δίκαιη δίκη, καθώς και απάνθρωπη και εξευτελιστική μεταχείριση. Ήδη από το 1999, κοινοβουλευτική επιτροπή του Βελγίου είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ο Νταβινιόν είχε αναλάβει να πείσει τον τότε πρόεδρο του Κονγκό να αποπέμψει τον Λουμούμπα, παρέχοντάς του νομικά επιχειρήματα.

Τις επόμενες εβδομάδες, οι δικαστές θα αποφασίσουν αν η υπόθεση θα οδηγηθεί τελικά σε δίκη. Η επόμενη ακρόαση έχει προγραμματιστεί για τις 17 Μαρτίου 2026. Αν ο Νταβινιόν δεν παραπεμφθεί ή αν πεθάνει πριν εκδικαστεί η υπόθεση, η οικογένεια Λουμούμπα εξετάζει το ενδεχόμενο αστικής αγωγής κατά του βελγικού κράτους.

Για το Βέλγιο, η υπόθεση αυτή δεν αφορά μόνο έναν άνθρωπο ή ένα έγκλημα του παρελθόντος. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο ένα ευρωπαϊκό κράτος επιλέγει να αντιμετωπίσει την ιστορία του, όχι με δηλώσεις μεταμέλειας, αλλά με πράξεις δικαιοσύνης. Και για το Κονγκό, είναι μια ακόμη υπενθύμιση ότι ο αγώνας για αναγνώριση και αξιοπρέπεια δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί.