Θα είναι το 2026 η χρονιά της ύφεσης των σχέσεων; Πώς η άνοδος των singles αλλάζει τον κόσμο μας

Zoύμε στον αστερισμό της «γενιάς των singles», μας λέει ο Economist. Η παγκοσμιοποίηση της ύφεσης των σχέσεων έχει προαναγγελθεί από τις στήλες των Financial Times και του Guardian, ως τις μελέτες του δικτύου δημογραφικών ερευνών Population Europe, προετοιμάζοντάς μας για μια χρονιά με λιγότερα ζευγαρώματα και περισσότερο μονήρη βίο. «Θα είναι το 2026 η χρονιά της ύφεσης των σχέσεων;», αναρωτιούνται ειδικοί στο τηλεοπτικό κανάλι France24.

Τελικά το 2026 μας έκανε πολύ πιο άγριο ποδαρικό. Η επίθεση των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα επισκιάζει όλες τις υπόλοιπες εξελίξεις, καθώς ανοίγει μια νέα σελίδα ακραίας επιθετικότητας από την Αμερική του Τραμπ.

Όμως, επειδή εκτός από τον ιμπεριαλισμό υπάρχει και η μοναξιά, και επειδή αυτά τα δύο ενίοτε διαπλέκονται, οι διεθνείς αναλύσεις για το 2026, εστιάζουν και σε ένα άλλο πολεμικό μέτωπο. Το μέτωπο των ανθρώπινων σχέσεων.

Στην Ελλάδα, οι στατιστικές δείχνουν μείωση των γάμων, μείωση των γεννήσεων, μικρή αλλά σταδιακή αύξηση των διαζυγίων και κυρίως μετατόπιση των χωρισμών στις  μεγαλύτερες ηλικίες – τα λεγόμενα «γκρίζα διαζύγια».

Οι singles είναι το μέλλον;

Διεθνώς, στις ανεπτυγμένες οικονομίες, μια δημογραφική ομάδα που αυξάνεται εντυπωσιακά είναι οι singles, οι εργένηδες, οι εργένισσες και τα μονομελή νοικοκυριά. Πολυσέλιδο αφιέρωμα του Economist για την «ύφεση των σχέσεων», διαπιστώνει ότι στις 26 από τις 30 χώρες μέλη του ΟΟΣΑ, το ποσοστό των ατόμων που ζουν μόνα τους έχει αυξηθεί.

Το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα έντονο στις ΗΠΑ και σε χώρες της Ανατολικής Ασίας (Κίνα, Νότια Κορέα, Ταϊβάν, Ιαπωνία). Μεταξύ των Αμερικανών ηλικίας 25-34 ετών, το ποσοστό όσων ζουν χωρίς σύζυγο ή σύντροφο διπλασιάστηκε σε πέντε δεκαετίες, φτάνοντας το 50% για τους άνδρες και το 41% για τις γυναίκες.

Η έρευνα παραδέχεται ότι το αν μένεις μόνος σου ή όχι δεν είναι η πλέον αδιάψευστη απόδειξη ότι είσαι εργένης-ισσα. Μπορεί να είσαι εργένης και να ζεις με τους γονείς σου ή με συγκάτοικο. Ωστόσο, η αύξηση των μονομελών νοικοκυριών είναι ένα χρήσιμο εργαλείο για να μετρήσουμε τη στροφή στον μονήρη βίο, αφού διαθέτουμε επαρκή στατιστικά δεδομένα από τις έρευνες διαβίωσης πληθυσμού.

Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Economist, ο κόσμος έχει σήμερα τουλάχιστον 100 εκατομμύρια περισσότερα ανύπαντρα άτομα, από ό,τι θα είχε αν τα ποσοστά γάμων και συμβίωσης είχαν παραμείνει στα επίπεδα του 2017.

Single απο επιλογή ή ανάγκη;

Τα ραντεβού, το σεξ, ο γάμος και το διαζύγιο είναι όλα εξαιρετικά προσωπικές επιλογές, και οι επιπτώσεις τους γίνονται πιο άμεσα αισθητές από όσους τις κάνουν. Το γεγονός ότι περισσότεροι άνθρωποι αισθάνονται πλέον ελεύθεροι να επιλέξουν να μείνουν ανύπαντροι σε σύγκριση με το παρελθόν, όταν υπήρχε πολύ μεγαλύτερη κοινωνική και οικονομική πίεση για γάμο, θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ένα από τα μεγαλύτερα «απελευθερωτικά» επιτεύγματα του τελευταίου μισού αιώνα.  Αμέτρητοι άνθρωποι έχουν απελευθερωθεί από δυστυχισμένους γάμους.

Ωστόσο, οι έρευνες δείχνουν ότι η πλειονότητα των εργένηδων-ισσών δεν ζουν μόνοι από επιλογή αλλά από ανάγκη. Μεγάλη επιστημονική μελέτη που έγινε σε 14 χώρες, ανάμεσά τους και η Ελλάδα, έδειξε ότι μόνο το 40% όσων δεν έχουν σύντροφο δηλώνουν ότι «δεν ενδιαφέρονται για μια σχέση».

Τουλάχιστον το 34% δήλωσαν ότι δεν θέλουν να είναι μόνοι, αλλά θεωρούν «δύσκολο να βρουν σύντροφο». Ένα 26% να περιγράφει τον εαυτό του ως «μεταξύ σχέσεων». Εν ολίγοις, υπάρχει ένας αυξανόμενος αριθμός μοναχικών καρδιών, που λαχταρούν έναν σύντροφο, αλλά δεν μπορούν να βρουν.

Μείωση στα ποσοστά γονιμότητας

Aκόμα και στατιστικά μικρές μεταβολές στα ποσοστά των γάμων ή της συμβίωσης, μπορεί να έχουν σημαντικές κοινωνικές επιπτώσεις. Ο μεγαλύτερος αντίκτυπος θα είναι στα ποσοστά γονιμότητας – δηλαδή στον μέσο αριθμό παιδιών ανά γυναίκα – καθώς οι παντρεμένες τείνουν να έχουν περισσότερα παιδιά από τις ανύπαντρες.

Αυτό θα είναι ιδιαίτερα εμφανές σε χώρες της Ανατολικής Ασίας, όπως η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα, όπου μόνο το 2-4% των μωρών γεννιούνται από ανύπαντρες μητέρες. Ωστόσο, σε όλο τον κόσμο, η αύξηση του αριθμού των ανύπαντρων θα επιβραδύνει ακόμη περισσότερο τα ήδη μειωμένα ποσοστά γεννήσεων. Οι επιπτώσεις θα γίνουν αισθητές και στις αγορές ακινήτων, με αύξηση της ζήτησης για κατοικίες, καθώς περισσότεροι άνθρωποι θα ζουν μόνοι. Επιπτώσεις θα υπάρχουν στα στα δημόσια οικονομικά, με μείωση των δημόσιων δαπανών για μαιευτήρια και σχολεία και, με την πάροδο του χρόνου, αύξηση των δαπανών για οίκους ευγηρίας.

Πιο καλή η μοναξιά και στην ΕΕ;

Ένα παρόμοιο μοτίβο μοναξιάς παρατηρείται και στην Ευρώπη. Μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα, πολύ περισσότεροι άνδρες πήγαιναν στο πανεπιστήμιο από ό,τι γυναίκες. Ως αποτέλεσμα, υπήρχαν πολύ περισσότερα ζευγάρια στα οποία ο άνδρας ήταν πιο μορφωμένος από τη γυναίκα.  Πλέον οι γυναίκες έχουν ξεπεράσει τους άνδρες σε φιλομάθεια. Στον ΟΟΣΑ, κατά μέσο όρο, το 51% των γυναικών ηλικίας 25-34 ετών είχε πτυχίο πανεπιστημίου το 2019, σε σύγκριση με το 39% των ανδρών.

«Οι γυναίκες με υψηλό μορφωτικό επίπεδο που εξακολουθούν να θέλουν να παντρευτούν άτομα με αντίστοιχες ή ανώτερες περγαμηνές, δεν θα βρουν αρκετούς υποψηφίους», λέει ο Albert Esteve, διευθυντής του Κέντρου Δημογραφικών Μελετών στη Βαρκελώνη. «Το ερώτημα λοιπόν είναι: θα αρχίσουν να παντρεύονται άτομα με χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο;»

Αν η μαθηματική λογική ήταν η μόνη κινητήρια δύναμη, αντί των πολιτισμικών κανόνων, θα υπήρχε μεγάλη αύξηση στο ποσοστό των ζευγαριών όπου η γυναίκα έχει υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο. Ωστόσο, η προσδοκία ότι οι γυναίκες πρέπει να παντρεύονται άτομα με υψηλότερο κοινωνικό status (το οποίο συνδέεται εμμέσως και με το μορφωτικό επίπεδο) είναι δύσκολο να εξαλειφθεί. Ερευνητές στη Γερμανία, για παράδειγμα, διαπίστωσαν ότι οι γυναίκες με υψηλό μορφωτικό επίπεδο άνω των 30 ετών ήταν πιο πιθανό να παραμείνουν ανύπαντρες παρά να συμβιβαστούν με έναν άνδρα με κατώτερη μόρφωση από εκείνες.

Η ύφεση των σχέσεων στην Ελλάδα

Σύμφωνα με το Population Europe, το μεγαλύτερο ευρωπαϊκό δίκτυο κέντρων δημογραφικών ερευνών, η Ευρώπη οδεύει σταθερά σε ύφεση των σχέσεων. Οι νέοι Ευρωπαίοι σήμερα ξεκινάνε λιγότερες μακροχρόνιες και σταθερές σχέσεις σε σύγκριση με τους νέους του παρελθόντος. Αυτό έχει σημαντικές επιπτώσεις στην υγεία και την ευημερία, καθώς και στα ποσοστά των γεννήσεων. Ο ένας στους επτά νέους ενήλικες στην ΕΕ ζει μόνος και πολλοί περισσότεροι δεν έχουν καν ερωτικό σύντροφο. Οι σχέσεις των ζευγαριών έχουν γίνει πιο εύθραυστες.

Τα ζευγάρια των σκανδιναβικών χωρών που συγκατοικούν είναι λιγότερο πιθανό να παντρευτούν ή να αποκτήσουν παιδί σε σύγκριση με το παρελθόν. Το ίδιο αναφέρουν και οι νέοι σε άλλες χώρες: έχουν λιγότερες σεξουαλικές σχέσεις και, κυρίως, λιγότερες μακροχρόνιες συντροφικές σχέσεις σε σύγκριση με τις προηγούμενες γενιές στην ηλικία τους.  Στη Φινλανδία περίπου ένας στους δύο ανθρώπους ηλικίας 35 ετών δεν έχει παιδιά – και η έλλειψη κατάλληλου συντρόφου είναι η μοναδική σημαντική αιτία για όσους θα ήθελαν να αποκτήσουν παιδιά.

Στην Ελλάδα τα ποσοστά νέων χωρίς παιδιά είναι πολύ υψηλότερα και οι λόγοι διαφορετικοί. Σε πρόσφατη δημοσκόπηση για το δημογραφικό διαπιστώθηκε ότι οι τρεις στους τέσσερις νέους 17 ως 34 ετών στην Ελλάδα δεν έχουν παιδιά. Οι τέσσερις στις δέκα γυναίκες δεν θέλουν ή δεν ξέρουν αν θέλουν να γίνουν μητέρες, με τον οικονομικό παράγοντα να είναι από τους πλέον κρίσιμους.  Σε αυτές τις ηλικίες, οι οχτώ στους δέκα δεν έχουν επισημοποιήσει τη σχέση τους, ενώ το 28% δεν βρίσκεται σε σχέση.

Οι κυβερνητικές πολιτικές για το στεγαστικό και το δημογραφικό , όπως τα προγράμματα Σπίτι Μου και οι φοροαπαλλαγές σε νέους και σε πολύτεκνους, στοχεύουν να ενθαρρύνουν τους νέους να κάνουν οικογένεια και παιδιά. Είναι όμως αμφίβολο αν θα ανακόψουν την «ύφεση των σχέσεων», η οποία καλπάζει και στη χώρα μας.