Το τέλος του διεθνούς δικαίου; Πώς οι ισχυροί καταβροχθίζουν τα τελευταία αποθέματα νομιμότητας

Από τα πολιτικώς ταραγμένα ύδατα της Βενεζουέλας μέχρι τα φλεγόμενα ερείπια της Γάζας, η παγκόσμια κοινότητα γίνεται καθημερινά μάρτυρας μιας εξαιρετικά επικίνδυνης τάσης: της επιλεκτικής, «α λα καρτ» εφαρμογής του διεθνούς δικαίου.

Τα ισχυρότερα κράτη του πλανήτη συμπράττουν σ’ ένα καταστροφικό έργο: αποστραγγίζουν τη διεθνή τάξη πραγμάτων -η οποία εγκαθιδρύθηκε με τόσο κόπο και αίμα μετά το τέλος του Β´ Παγκοσμίου Πολέμου το 1945- από τα εναπομείναντα αποθέματα της ηθικής της υπόστασης, υποστηρίζουν σε άρθρο τους στο Social Europe οι Lina Lorenzoni-Escobar, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Διεθνούς Οικονομικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου EAFIT (Μεντεγίν, Κολομβία), και ο Kevin Crow, Αναπληρωτής Καθηγητής Διεθνούς Δικαίου και Φιλοσοφίας στο Asia School of Business (Κουάλα Λουμπούρ, Μαλαισία).

Σε αντίθεση με τα εθνικά νομικά συστήματα, τα οποία απολαμβάνουν την προστασία και την ισχύ της κρατικής δομής, το διεθνές δίκαιο δεν διέθετε ποτέ κάποια παγκόσμια δύναμη αστυνόμευσης που να επιβάλλει αυστηρά τους κανόνες του. Ανέκαθεν στηριζόταν πολύ περισσότερο στην πίστη παρά στην ωμή βία, προσθέτουν οι δυο καθηγητές.

Σύμφωνα, λοιπόν, με τους Escobar και Crow: Η επιρροή, το κύρος και η αποτελεσματικότητά του εξαρτώνται απόλυτα από την προθυμία των κυρίαρχων κρατών να πιστέψουν σε αυτό και να συμμορφωθούν οικειοθελώς με τους κοινούς κανόνες συμβίωσης. Σήμερα, όμως, αυτή η θεμελιώδης πίστη κλονίζεται συθέμελα.

Ο Φρίντριχ Νίτσε είχε προειδοποιήσει κάποτε, με τη γνωστή του οξυδέρκεια, ότι μια ηθική τάξη δεν πεθαίνει όταν δέχεται επίθεση από έξωθεν εχθρούς· πεθαίνει όταν χάνει τη νομιμοποίησή της στα μάτια των ίδιων των πιστών της. Το διεθνές δίκαιο βρίσκεται σήμερα ακριβώς σε αυτό το κρίσιμο σταυροδρόμι, αντιμέτωπο με μια βαθιά και υπαρξιακή κρίση πίστης. Αν η πλειοψηφία των χωρών καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η περίφημη «διεθνής τάξη που βασίζεται σε κανόνες» δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένα εύσχημο εργαλείο επιβολής ισχύος -και όχι ένας θεσμικός μηχανισμός περιορισμού της- τότε το αποτέλεσμα δεν θα είναι απλώς μια άμεση, εν μία νυκτί αναρχία. Ενδεχομένως θα είναι κάτι πολύ χειρότερο: ένα κυνικό, άδειο κέλυφος. Θα βλέπουμε διεθνείς συνθήκες να υπογράφονται και διεθνή δικαστήρια να συνεχίζουν να εδρεύουν σε πολυτελή μέγαρα, που όμως θα στερούνται απολύτως κάθε ίχνους ηθικής εξουσίας, σεβασμού και πρακτικής αξίας.

Το βασικό πρόβλημα δεν εντοπίζεται απλώς στο γεγονός ότι κάποιο ισχυρό κράτος αποφάσισε, σε μια δεδομένη στιγμή, να παραβιάσει τους κανόνες. Αυτό που έχει πραγματικά σημασία είναι ότι οι πρόσφατες γεωπολιτικές κρίσεις έφεραν στο φως ένα βαθιά ριζωμένο, συστημικό μοτίβο επιλεκτικού σεβασμού προς τη νομιμότητα. Πρόκειται για μια παθογένεια που μοιράζονται εξίσου ο Παγκόσμιος Βορράς και ο Παγκόσμιος Νότος, η οποία διαβρώνει σαν οξύ την ίδια την αξιοπιστία του συστήματος.

Από τη μία πλευρά, οι δυτικές κυβερνήσεις συχνά καθαγιάζουν με τη ρητορική τους το διεθνές δίκαιο, υψώνοντας με στόμφο το δάχτυλο στους παραβάτες, μέχρι τη στιγμή που οι κανόνες αυτοί αρχίζουν να περιορίζουν τα δικά τους γεωπολιτικά, στρατηγικά ή οικονομικά συμφέροντα. Από την άλλη πλευρά, οι ηγέτες του Παγκόσμιου Νότου καταδικάζουν -ορθότατα- αυτήν τη δυτική υποκρισία. Ωστόσο, την ίδια ακριβώς στιγμή, πέφτουν και οι ίδιοι στην ίδια παγίδα, εφαρμόζοντας τις δικές τους κυνικές πρακτικές: προστατεύουν τους συμμάχους τους ή τις ίδιες τους τις κυβερνήσεις από την ενοχλητική λογοδοσία, όποτε αυτό κρίνεται πολιτικά ή οικονομικά άβολο. Αυτά τα εξόφθαλμα διπλά πρότυπα απειλούν ν’ αδειάσουν το διεθνές δίκαιο, μετατρέποντάς το σε μια απλή βιτρίνα: μια υποτιθέμενη «τάξη βασισμένη σε κανόνες», όπου οι κανόνες λυγίζουν, τεντώνονται ή σπάνε, ανάλογα αποκλειστικά και μόνο με το ποιος είναι ο παραβάτης και ποιος ο στενός του σύμμαχος.

Η πραγματική αποκατάσταση του διεθνούς δικαίου σημαίνει επιστροφή στις ρίζες και τον αρχικό του σκοπό

Αυτή η διαρκής υποκρισία τροφοδοτεί μια εξαιρετικά επικίνδυνη, ανεπανόρθωτη κατάρρευση της αξιοπιστίας των διεθνών θεσμών. Πρέπει να λάβουμε σοβαρά υπ’ όψιν μας το εξής αμείλικτο ερώτημα: Αν οι διεθνείς κανόνες επιβάλλονται με αυστηρότητα και η παγκόσμια οργή αναφλέγεται όταν τα τανκς μιας χώρας διασχίζουν τα σύνορα μιας άλλης, αλλά τηρείται σιγή ιχθύος όταν ένας δικτάτορας σφαγιάζει αλύπητα τον ίδιο του τον λαό, τι μήνυμα περνάμε στην ανθρωπότητα; Το μήνυμα είναι σαφές και αποκαρδιωτικό. Υποδηλώνει ότι το παγκόσμιο σύστημα εξακολουθεί να νοιάζεται πρωτίστως για τα προνόμια των κρατών και το απαραβίαστο των συνόρων, παρά για την ίδια την αξιοπρέπεια, την ασφάλεια και τη ζωή των ανθρώπινων όντων. Αυτή η εντύπωση έχει ήδη εδραιωθεί βαθιά στην παγκόσμια κοινή γνώμη, οδηγώντας με μαθηματική ακρίβεια σε έναν επικίνδυνο μηδενισμό γύρω από τις διεθνείς νόρμες.

Καθώς η συμμόρφωση με το διεθνές δίκαιο αρχίζει να αντιμετωπίζεται ολοένα και περισσότερο ως κάτι το ιδιότροπο, προαιρετικό ή καθαρά επιλεκτικό, όλο και λιγότεροι δρώντες στη διεθνή σκακιέρα νιώθουν την ηθική ή νομική υποχρέωση να το τιμήσουν. Βρισκόμαστε στα πρόθυρα μιας εφιαλτικής καθοδικής σπείρας, όπου το δίκαιο υποβιβάζεται σε ένα απλό, κακοπαιγμένο θέατρο της «Realpolitik». Και όταν το «κράτος δικαίου» αρχίζει να φαντάζει ως μια παραίσθηση των αποκομμένων ελίτ -ως ένα ψυχρό πολιτικό εργαλείο μάλλον παρά ως μια κοινή, ιερή δέσμευση- οι απλοί πολίτες θα στραφούν αναπόφευκτα προς οποιονδήποτε δημαγωγό υπόσχεται να «λύσει το πρόβλημα». Ακόμα κι αν αυτός ο σωτήρας είναι ένας αυταρχικός ηγέτης που υπόσχεται διακυβέρνηση με σιδηρά, όντας έτοιμος να κατακρεουργήσει τους συνταγματικούς κανόνες. Σε αυτή τη δυστοπία, η νομιμοποίηση μετατοπίζεται βίαια από τις κοινές ανθρώπινες αξίες στην ωμή, κυνική αποτελεσματικότητα.

Για να μπορέσει να αποκατασταθεί η χαμένη πίστη στο διεθνές δίκαιο, απαιτείται τουλάχιστον μια ριζική, συστημική διόρθωση πορείας. Είναι απολύτως σαφές ότι η εθνική κυριαρχία πρέπει να παραμείνει μια ισχυρή και απαραβίαστη ασπίδα απέναντι στην έξωθεν επιθετικότητα. Σε καμία περίπτωση, όμως, δεν μπορεί να λειτουργεί πλέον ως απόλυτη ασπίδα συγκάλυψης για καταχρήσεις και θηριωδίες που σοκάρουν την ανθρώπινη συνείδηση. Η θεμελιώδης αυτή συμφωνία της διεθνούς κοινότητας χρειάζεται άμεση επαναβαθμονόμηση. Η προστασία των άμαχων πληθυσμών από μαζικές σφαγές πρέπει να αποκτήσει στο εξής ακριβώς το ίδιο ειδικό βάρος με την προστασία των γεωγραφικών συνόρων.

Όχι άλλες «στρατηγικές εξαιρέσεις»

Θεωρητικά, στα χαρτιά, όλα τα κράτη του πλανήτη -στον Βορρά και στον Νότο- έχουν ήδη προσυπογράψει αυτήν τη θεμελιώδη αρχή. Ήρθε επιτέλους η ώρα να ανταποκριθούν σε αυτήν, καθώς και στην σκληρή πραγματικότητα. Πρακτικά τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ουσιαστική ενίσχυση παγκόσμιων και περιφερειακών μηχανισμών που θα καθιστούν όλους τους δρώντες αυστηρά υπόλογους για τα εγκλήματά τους – και όχι μόνο τους ηττημένους των πολέμων ή τους εκάστοτε «παρίες» της διεθνούς κοινότητας.

Σημαίνει ότι ο Παγκόσμιος Νότος πρέπει επιτέλους να δώσει ουσιαστική προσοχή στα δικά του δόγματα περί δημοκρατικής αλληλεγγύης, αντί να υποκύπτει στην εύκολη δικαιολογία της «μη παρέμβασης» την ώρα που ο λαός μιας γειτονικής χώρας αιμορραγεί μέχρι θανάτου.

Αντίστοιχα, σημαίνει ότι οι ισχυρές δυτικές δυνάμεις οφείλουν να εφαρμόζουν τα ίδια ακριβώς αυστηρά νομικά και ηθικά μέτρα στους στενούς τους συμμάχους όπως και στους ορκισμένους αντιπάλους τους. Δεν χωρούν πλέον άλλες «στρατηγικές εξαιρέσεις» όταν είναι ένας βολικός φίλος αυτός που διαπράττει ανείπωτα εγκλήματα.

Τελικά, η πραγματική αποκατάσταση του διεθνούς δικαίου σημαίνει επιστροφή στις ρίζες και τον αρχικό του σκοπό: να δοθεί επιτέλους πραγματική φωνή, δυνατότητα προσφυγής και δικαίωση στα ίδια τα άτομα. Γιατί, στο τέλος της ημέρας, ολόκληρο αυτό το πολύπλοκο παγκόσμιο σύστημα κανόνων υπάρχει -ή θα έπρεπε να υπάρχει- αποκλειστικά και μόνο για να υπηρετεί τον Άνθρωπο.