Spirituali Pietà: Πιθανή ανακάλυψη άγνωστου πίνακα του Μιχαήλ Άγγελου στο Βέλγιο – Ίσως το πέμπτο έργο του σε καμβά

Ένα έργο που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν δημιουργία ανώνυμου καλλιτέχνη του 16ου ή 17ου αιώνα βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο μιας μεγάλης συζήτησης στον κόσμο της ιστορίας της τέχνης. Πρόκειται για τον πίνακα «Spirituali Pietà», ο οποίος απεικονίζει τον Ιησού Χριστό με ανοιχτά τα χέρια σε στάση σταυρού, ενώ η Παναγία τον κρατά και θρηνεί.

Σύμφωνα με τον ιστορικό τέχνης Μισέλ Ντραγκέ, υπάρχει πλέον σοβαρή πιθανότητα το έργο να αποδίδεται στον Μιχαήλ Άγγελο Μπουοναρότι, τον καλλιτέχνη που δημιούργησε, μεταξύ άλλων, τις διάσημες τοιχογραφίες στην Καπέλα Σιστίνα, επισημαίνει η El Pais English.

Spirituali Pietà, Πηγή: Τhe Times

Από ανώνυμο έργο σε πιθανό αριστούργημα

Ο πίνακας είχε εμφανιστεί το 2020 σε δημοπρασία του οίκου Wannenes Art Auctions στη Γένοβα. Στον κατάλογο περιγραφόταν ως έργο «ανώνυμου καλλιτέχνη» με επιρροές από ζωγράφους της ιταλικής Αναγέννησης όπως ο Αντρέα ντελ Σάρτο, ο Ποντόρμο και ο Φραντσέσκο Σαλβιάτι.

Η εκτιμώμενη τιμή του κυμαινόταν μόλις μεταξύ 2.000 και 3.000 ευρώ, ωστόσο δεν βρέθηκε αγοραστής.

Το έργο αποκτήθηκε τελικά το 2024 από δύο Βέλγους συλλέκτες. Λίγο μετά την αγορά του και αφού καθαρίστηκε και συντηρήθηκε ο καμβάς, οι νέοι ιδιοκτήτες παρατήρησαν κάτι ασυνήθιστο: δύο μικρά μονόγραμμα στο κάτω μέρος του πίνακα.

Η επιστημονική έρευνα

Οι συλλέκτες ζήτησαν τη γνώμη του Ντραγκέ, καθηγητή στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο Βρυξελλών και πρώην διευθυντή των Βασιλικών Μουσείων Καλών Τεχνών του Βελγίου.

Αρχικά, ο ίδιος αντιμετώπισε με επιφυλακτικότητα την ιδέα ότι πρόκειται για έργο του Μιχαήλ Άγγελου. Όπως εξήγησε στην εφημερίδα Le Soir, ένα μονόγραμμα θα μπορούσε να έχει προστεθεί πολύ αργότερα.

Για τον λόγο αυτό ζήτησε να προηγηθεί επιστημονικός έλεγχος από το Βασιλικό Ινστιτούτο Πολιτιστικής Κληρονομιάς, ένα από τα σημαντικότερα εργαστήρια συντήρησης έργων τέχνης διεθνώς.

Τα αποτελέσματα των αναλύσεων ήταν εντυπωσιακά:

• δεν εντοπίστηκαν σύγχρονες χρωστικές ουσίες
• η χρωματική παλέτα αντιστοιχεί στον 16ο αιώνα
• η χρονολόγηση του καμβά με άνθρακα δείχνει με πιθανότητα 95,4% ότι δημιουργήθηκε μεταξύ 1520 και 1580

Η περίοδος αυτή συμπίπτει με τα τελευταία χρόνια της ζωής του Μιχαήλ Άγγελου.

Παράλληλα, ειδική ανάλυση με ακτίνες Χ έδειξε ότι τα δύο μονόγραμμα ενσωματώθηκαν στο αρχικό στρώμα του χρώματος πριν εμφανιστούν οι φυσικές ρωγμές του πίνακα — στοιχείο που καθιστά εξαιρετικά απίθανη μια μεταγενέστερη πλαστογράφηση.

Spirituali Pietà, Πηγή: Τhe Times

Η θεωρία για τη «Spirituali Pietà»

Με βάση τα επιστημονικά δεδομένα, ο Ντραγκέ συνέταξε μια εκτενή μελέτη περίπου 600 σελίδων. Στο συμπέρασμά του υποστηρίζει ότι ο πίνακας συνδέεται με έναν κύκλο θρησκευτικών μεταρρυθμιστών που δραστηριοποιήθηκαν γύρω από τον καρδινάλιο Ρετζινάλντ Πόουλ την περίοδο 1541–1545.

Ο κύκλος αυτός, γνωστός ως Ecclesia Viterbiensis, επιδίωκε την ανανέωση της χριστιανικής πίστης και την αποκατάσταση της ενότητας της Εκκλησίας.

Σύμφωνα με τον ερευνητή, η συγκεκριμένη «Pietà» θα μπορούσε να αποτελεί έργο που δημιούργησε ο Μιχαήλ Άγγελος για να εκφράσει τις πνευματικές του πεποιθήσεις μέσα σε αυτό το περιβάλλον.

Μια ανακάλυψη που μπορεί να αλλάξει την ιστορία της τέχνης

Αν η απόδοση επιβεβαιωθεί από ειδικούς που μελετούν το έργο του καλλιτέχνη, η ανακάλυψη θα έχει ιδιαίτερη σημασία.

Ο ζωγράφος και βιογράφος Τζόρτζιο Βαζάρι, στο βιβλίο του Βίοι των πλέον επιφανών ζωγράφων, γλυπτών και αρχιτεκτόνων, υποστήριζε ότι ο Μιχαήλ Άγγελος δημιούργησε μόλις τέσσερις πίνακες σε καμβά και εγκατέλειψε νωρίς τη ζωγραφική καβαλέτου μετά το Doni Tondo για να αφοσιωθεί κυρίως στη γλυπτική και τις τοιχογραφίες.

Αν η Spirituali Pietà αποδειχθεί αυθεντική, θα αποτελέσει τον πέμπτο γνωστό πίνακα του Μιχαήλ Άγγελου, ανατρέποντας μια αφήγηση που κυριαρχεί εδώ και αιώνες στην ιστορία της τέχνης.

Spirituali Pietà, Πηγή: Τhe Times

Νέα στοιχεία από διεθνή δημοσιεύματα

Σύμφωνα με το Artnet, η πιθανή ανακάλυψη του πίνακα συνδέεται με μια ευρύτερη συζήτηση γύρω από το έργο του Μιχαήλ Άγγελου, καθώς το 2025–2026 συμπληρώνονται 550 χρόνια από τη γέννησή του.

Η τεχνική ανάλυση του πίνακα εντόπισε συγκεκριμένες χρωστικές ουσίες που χρησιμοποιούνταν τον 16ο αιώνα. Ανάμεσά τους βρίσκεται το κόκκινο γνωστό ως «cochineal red lake», που εμφανίζεται μετά το 1540, αλλά και το μπλε «smalt», χρωστική που έχει χρησιμοποιηθεί και στις τοιχογραφίες του καλλιτέχνη στην Καπέλα Σιστίνα.

Παράλληλα, ανάλυση φθορισμού ακτίνων Χ έδειξε ότι ένα από τα μονόγραμμα του πίνακα συνδέεται με σύμβολο που χρησιμοποιούσε ο καλλιτέχνης. Οι υπογραφές φαίνεται να έχουν τοποθετηθεί πάνω στο αρχικό στρώμα του χρώματος πριν σχηματιστούν οι ρωγμές της επιφάνειας, γεγονός που ενισχύει την πιθανότητα να μην πρόκειται για μεταγενέστερη προσθήκη.

Το δημοσίευμα σημειώνει επίσης ότι η τεχνική των πινελιών που χρησιμοποιείται για την απόδοση υφασμάτων και δέρματος, παρουσιάζει ομοιότητες με έργα που αποδίδονται στον Μιχαήλ Άγγελο, όπως το The Torment of Saint Anthony.

Μια δεύτερη πιθανή ανακάλυψη

Το ίδιο δημοσίευμα αναφέρει ότι δεν είναι η μόνη πρόσφατη απόδοση έργου στον καλλιτέχνη.

Μια ανεξάρτητη Ιταλίδα ερευνήτρια, η Βαλεντίνα Σαλέρνο, υποστηρίζει ότι μια μαρμάρινη προτομή του Χριστού στη Βασιλική της Αγίας Αγνής εκτός των Τειχών μπορεί επίσης να είναι έργο του Μιχαήλ Άγγελου.

Η μελέτη της βασίζεται σε αρχειακά έγγραφα, διαθήκες, καταλόγους και αλληλογραφία της εποχής, αν και μέχρι στιγμής δεν έχει αξιολογηθεί από την επιστημονική κοινότητα.

@reuters A marble bust that has stood for centuries in one of Rome’s basilicas has been reattributed to Michelangelo after nearly 200 years of obscurity, according to new research. Italian independent researcher Valentina Salerno has relinked the sculpture, which depicts Christ the Saviour, to the Renaissance master after studying documents, inventories and correspondence in archives for ten years. She is a member of the Vatican committee for the celebrations marking the 500th anniversary of Michelangelo’s birth. #vatican #rome #Michelangelo #sculpture #history ♬ original sound – Reuters

Η αγορά έργων του Μιχαήλ Άγγελου

Το Artnet επισημαίνει ακόμη ότι το ενδιαφέρον για έργα του καλλιτέχνη παραμένει ιδιαίτερα υψηλό.

Τον προηγούμενο μήνα, ένα προπαρασκευαστικό σχέδιο που συνδέεται με τις τοιχογραφίες της Καπέλα Σιστίνα πουλήθηκε στον οίκο Christie’s για 27,2 εκατομμύρια δολάρια, ποσό που αποτελεί ρεκόρ για σχέδιο του Μιχαήλ Άγγελου σε δημοπρασία.