Από σύμμαχοι, εχθροί: Το χρονικό της ταραχώδους σχέσης ΗΠΑ-Ιράν από το 1953 μέχρι σήμερα

Από την ανατροπή του Μοχάμαντ Μοσαντέκ μέχρι τις πρόσφατες εντάσεις στη Μέση Ανατολή, οι σχέσεις ΗΠΑ και Ιράν ήταν πάντα ασταθείς και γεμάτες ανατροπές. Οι μυστικές επιχειρήσεις, οι κυρώσεις και τα πυρηνικά προγράμματα έχουν διαμορφώσει μία σχέση γεμάτη καχυποψία και αντιπαλότητα. Αυτό το χρονολόγιο δείχνει πώς δύο χώρες που κάποτε συνεργάζονταν κατέληξαν να είναι μόνιμοι αντίπαλοι.

Οι σχέσεις ΗΠΑ και Ιράν έχουν σημαδευτεί από στροφές 180 μοιρών: από στενούς συμμάχους σε εχθρούς που αμφισβητούν ο ένας τον άλλο σε κάθε διεθνή σκηνή.

Ακολουθούν τα γεγονότα που καθόρισαν μια σχέση γεμάτη συμμαχίες, προδοσίες και ανατροπές, όπως τα παρουσίασε η Wall Street Journal:

1953 – Η Ουάσινγκτον φοβόταν ότι ο απρόβλεπτος πρωθυπουργός του Ιράν, Mohammad Mosaddegh, οδηγούσε την πετρελαιοπαραγωγό χώρα σε οικονομική κατάρρευση — και στην αγκαλιά της Μόσχας. Ο πρόεδρος Dwight D. Eisenhower εξουσιοδότησε τη Central Intelligence Agency να οργανώσει την ανατροπή του.

1953–1979 – Το πραξικόπημα ενίσχυσε τον σάχη Mohammad Reza Pahlavi και εγκαινίασε μια μακρόχρονη σχέση ανταλλαγής αμερικανικών όπλων με ιρανικό πετρέλαιο. Ο σάχης έγινε ένας από τους ελάχιστους ηγέτες που επισκέφθηκαν επανειλημμένα τον Λευκό Οίκο, συνολικά από επτά Αμερικανούς προέδρους.

1979 – Η αμερικανική επιρροή στο Ιράν κατέρρευσε όταν ο σάχης εγκατέλειψε τη χώρα μπροστά σε έναν πληθυσμό που είχε κινητοποιηθεί από το πολιτικό Ισλάμ και αγανακτούσε με τον αυταρχισμό και τον πλουτισμό του καθεστώτος. Στη θέση του εμφανίστηκε ο εξόριστος σιίτης κληρικός Ruhollah Khomeini, ο οποίος είχε αντιταχθεί στη φιλοαμερικανική διακυβέρνηση του σάχη. Δέκα μήνες μετά την Ισλαμική Επανάσταση, χιλιάδες Ιρανοί φοιτητές κατέλαβαν την αμερικανική πρεσβεία στην Τεχεράνη και πήραν δεκάδες ομήρους, μεταξύ τους και τον Αμερικανό πρέσβη.

1980 – Μια αποτυχημένη αμερικανική αποστολή διάσωσης των ομήρων άφησε νεκρούς οκτώ στρατιωτικούς των ΗΠΑ. Ο πρόεδρος Jimmy Carter ηττήθηκε συντριπτικά στις εκλογές από τον Ronald Reagan.

1981 – Η Τεχεράνη απελευθέρωσε τους 52 Αμερικανούς ομήρους λίγα λεπτά μετά την ορκωμοσία του Ρίγκαν.

1983 – Σε επίθεση που αποδόθηκε σε φιλοϊρανικές οργανώσεις, 241 Αμερικανοί στρατιώτες σκοτώθηκαν σε στρατώνες των ΗΠΑ στη Βηρυτό — η μεγαλύτερη απώλεια Αμερικανών στρατιωτών σε μία ημέρα μετά τη Battle of Iwo Jima στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

1981–1986 – Στο σκάνδαλο που έμεινε γνωστό ως Iran-Contra Affair, το μεγαλύτερο της προεδρίας Ρίγκαν, η Ουάσινγκτον πούλησε μυστικά αντιαρματικούς και αντιαεροπορικούς πυραύλους στην Τεχεράνη για να εξασφαλίσει την απελευθέρωση ομήρων που κρατούσε η φιλοϊρανική οργάνωση Hezbollah. Τα χρήματα διοχετεύθηκαν στους αντικομμουνιστές αντάρτες της Νικαράγουας.

1989 – Κατά την προεδρία του George H. W. Bush, το Ιράν προκάλεσε διεθνή αναστάτωση με τη θανατική φετφά που εξέδωσε ο Χομεϊνί εναντίον του συγγραφέα Salman Rushdie.

1990 – Εξασθενημένο από τον δεκαετή πόλεμο με το γειτονικό Ιράκ, το Ιράν προκάλεσε σχετικά λίγα προβλήματα στις ΗΠΑ όταν ο Μπους ξεκίνησε τον Gulf War.

1995 – Ο πρόεδρος Bill Clinton προώθησε οικονομικές κυρώσεις κατά του Ιράν, συμπεριλαμβανομένης εντολής που απαγόρευε την αμερικανική ανάπτυξη πετρελαϊκών πόρων στη χώρα. Εισήγαγε επίσης την έννοια των «δευτερογενών κυρώσεων», τιμωρώντας ακόμη και μη αμερικανικές εταιρείες που συνεργάζονταν με την Τεχεράνη, προκαλώντας αντιδράσεις στην Ευρώπη.

2001 – Οι επιθέσεις της al Qaeda στις ΗΠΑ την September 11 attacks δεν συνδέθηκαν με το Ιράν. Ο τότε πρόεδρος του Ιράν, Mohammad Khatami, καταδίκασε μάλιστα τον θάνατο αθώων Αμερικανών.

2002 – Ο πρόεδρος George W. Bush χαρακτήρισε το Ιράν μέρος του «Άξονα του Κακού», μαζί με το Ιράκ και τη Βόρεια Κορέα. Παράλληλα αποκαλύφθηκε ότι η Τεχεράνη κατασκεύαζε δύο μέχρι τότε αδήλωτες πυρηνικές εγκαταστάσεις, ανοίγοντας ένα νέο κεφάλαιο στις αμερικανικές ανησυχίες για το πυρηνικό της πρόγραμμα.

2009 – Ο πρόεδρος Barack Obama ξεκίνησε μια τελικά άκαρπη αλληλογραφία με τον ανώτατο ηγέτη του Ιράν Ali Khamenei. Η κυβέρνησή του επιτάχυνε επίσης την κυβερνοεπίθεση Stuxnet που στόχευε να καταστρέψει το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα. Παράλληλα επέβαλε ολοένα αυστηρότερες κυρώσεις στις εξαγωγές πετρελαίου της χώρας.

2015 – Το Ιράν συμφώνησε με τις ΗΠΑ και άλλες δυνάμεις στο Joint Comprehensive Plan of Action, αποδεχόμενο περιορισμούς και επιθεωρήσεις στο πυρηνικό του πρόγραμμα με αντάλλαγμα την αποδέσμευση περίπου 100 δισ. δολαρίων σε παγωμένα ιρανικά κεφάλαια.

2018 – Ο πρόεδρος Donald Trump αποχώρησε από τη συμφωνία και επιδίωξε να μπλοκάρει όλες τις εξαγωγές ιρανικού πετρελαίου για να πλήξει την οικονομία της χώρας.

2020 – Ο Τραμπ διέταξε πυραυλική επίθεση στη Βαγδάτη που σκότωσε τον υποστράτηγο Qassem Soleimani, τον ισχυρότερο στρατιωτικό ηγέτη του Ιράν μετά την επανάσταση του 1979 και αρχιτέκτονα των περιφερειακών επιχειρήσεων της χώρας.

2023 – Η επίθεση της παλαιστινιακής οργάνωσης Hamas στο Ισραήλ ανέδειξε ξανά τον ρόλο της ιρανικής υποστήριξης σε συγκρούσεις της περιοχής. Ο πρόεδρος Joe Biden έστειλε στρατιωτικές ενισχύσεις στη Μέση Ανατολή, ενώ φιλοϊρανικές ομάδες χτύπησαν αμερικανικούς στόχους στο Ιράκ και τη Συρία. Το επόμενο έτος ο Μπάιντεν συγκρότησε συμμαχία άνω των 20 χωρών για να αντιμετωπίσει επιθέσεις πλοίων από τους Χούθι της Υεμένης.

2025 – Μετά την επανεκλογή του, ο Τραμπ στήριξε τις επιθέσεις του Ισραήλ κατά ιρανικών συμμάχων στη Γάζα, τον Λίβανο, τη Συρία και την Υεμένη. Αργότερα διέταξε βομβαρδισμούς με stealth βομβαρδιστικά Northrop B-2 Spirit σε υπόγειες πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν, δηλώνοντας ότι οι πυρηνικές δυνατότητες σε τρεις τοποθεσίες «εξαλείφθηκαν».

2026 – Ο Τραμπ, με την υποστήριξη του Ισραήλ, εξαπέλυσε νέα επίθεση κατά του Ιράν, υποστηρίζοντας ότι τα 88 εκατομμύρια των πολιτών του πρέπει να εκμεταλλευτούν την ευκαιρία για αλλαγή καθεστώτος. «Κανένας πρόεδρος δεν ήταν πρόθυμος να κάνει ό,τι είμαι εγώ πρόθυμος να κάνω», δήλωσε.