Γεννήσεις εκτός γάμου: Ο παγκόσμιος χάρτης μιας σιωπηρής κοινωνικής επανάστασης

Η εικόνα της οικογένειας αλλάζει ριζικά σε μεγάλο μέρος του κόσμου. Η απόκτηση παιδιού δεν αποτελεί πλέον, σε πολλές κοινωνίες, φυσική συνέχεια του γάμου. Αντίθετα, ο γάμος συχνά καθυστερεί, παρακάμπτεται ή αντικαθίσταται από άλλες μορφές συμβίωσης. Τα στοιχεία για το ποσοστό γεννήσεων εκτός γάμου αποτυπώνουν μια μετατόπιση που δεν είναι απλώς δημογραφική, αλλά βαθιά κοινωνική και πολιτισμική.

Oι αριθμοί βασίζονται σε πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία διεθνών οργανισμών όπως ο ΟΟΣΑ και η Eurostat, καθώς και σε εθνικές στατιστικές υπηρεσίες, και αποτυπώνουν το μερίδιο των γεννήσεων εκτός γάμου επί του συνόλου των γεννήσεων ανά χώρα τα τελευταία έτη.

Στην κορυφή της λίστας βρίσκεται η Κολομβία με 87%, ακολουθούμενη από τη Χιλή με 78,1%, την Κόστα Ρίκα με 74% και το Μεξικό με 73,7%. Στις χώρες της Λατινικής Αμερικής η γέννηση παιδιών εκτός γάμου είναι εδώ και δεκαετίες κοινωνικά αποδεκτή, ενώ η σταθερή συμβίωση χωρίς γάμο θεωρείται ισότιμη μορφή οικογενειακής ζωής.

Ο γάμος συχνά επηρεάζεται από οικονομικούς παράγοντες και δεν αποτελεί προϋπόθεση για τη δημιουργία οικογένειας.
Υψηλά ποσοστά καταγράφονται και στη Βόρεια Ευρώπη. Στην Ισλανδία το ποσοστό φθάνει το 69,4%, στη Νορβηγία το 61,2%, στη Σουηδία το 57,5% και στη Δανία το 54,7%. Ακολουθούν η Σλοβενία με 56,5%, η Εσθονία με 53,8% και το Βέλγιο με 52,4%. Στις κοινωνίες αυτές, η συμβίωση έχει θεσμικά εξισωθεί σε μεγάλο βαθμό με τον γάμο, ενώ το κράτος πρόνοιας διασφαλίζει ίσα δικαιώματα για τα παιδιά ανεξαρτήτως οικογενειακής κατάστασης των γονέων. Η γέννηση εκτός γάμου δεν φέρει κοινωνικό στίγμα και θεωρείται κανονικότητα.

Στη Δυτική και Νότια Ευρώπη τα ποσοστά είναι επίσης ιδιαίτερα αυξημένα. Η Πορτογαλία καταγράφει 59,5%, η Γαλλία 58,5% και η Ισπανία 50%. Στο Ηνωμένο Βασίλειο το ποσοστό φθάνει το 47,6%, στην Τσεχία το 47,1%, στις Κάτω Χώρες το 42,1% και στη Σλοβακία το 41,6%. Η Ιταλία εμφανίζει 40,5%, η Αυστρία 40% και το Λουξεμβούργο 39%. Στην Ιρλανδία το ποσοστό είναι 38,4%, στη Λετονία 37,3%, στη Ρουμανία 33,9% και στη Γερμανία 33,1%. Η μετάβαση στις χώρες αυτές συνδέεται με την καθυστέρηση του γάμου, την αυξημένη συμμετοχή των γυναικών στην εργασία και την ενίσχυση της ατομικής αυτονομίας.

Στις αγγλόφωνες υπερπόντιες χώρες τα ποσοστά κινούνται σε μεσαία επίπεδα: στη Νέα Ζηλανδία 48,4%, στις Ηνωμένες Πολιτείες 40%, στην Αυστραλία 39,9% και στον Καναδά 29%. Στις περιπτώσεις αυτές, πέρα από την αλλαγή αξιών, σημαντικό ρόλο παίζουν κοινωνικοοικονομικές ανισότητες και η διαφορετική πρόσβαση σε σταθερή εργασία και κοινωνική προστασία.

Στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη παρατηρείται διαφοροποίηση. Η Βουλγαρία φθάνει το 59,7%, η Πολωνία 28,7%, η Λιθουανία 27,3%, η Κροατία 26,1% και η Ουγγαρία 24,4%. Στην Κύπρο το ποσοστό είναι 21,2%. Οι διαφορές αντανακλούν τη συνύπαρξη παραδοσιακών αντιλήψεων με σύγχρονες κοινωνικές μεταβολές.
Στον αντίποδα βρίσκονται χώρες όπου η τεκνοποίηση παραμένει στενά συνδεδεμένη με τον γάμο.

Η Ελλάδα καταγράφει μόλις 9,7%, το Ισραήλ 8,6%, η Νότια Κορέα 4,7%, η Τουρκία 3,1% και η Ιαπωνία 2,4%. Στις κοινωνίες αυτές, οι πολιτισμικές και θρησκευτικές παραδόσεις εξακολουθούν να αποδίδουν στον γάμο κεντρικό ρόλο στη συγκρότηση οικογένειας, ενώ το κοινωνικό πλαίσιο δεν ενθαρρύνει σε μεγάλο βαθμό την απόκτηση παιδιών εκτός γάμου.

Η Ελλάδα αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση χώρας όπου, παρά τη μείωση των γάμων και την καθιέρωση του συμφώνου συμβίωσης, η γέννηση παιδιών εξακολουθεί κυρίως να πραγματοποιείται εντός γάμου. Η οικογένεια ως θεσμός διατηρεί υψηλό κοινωνικό κύρος, ενώ η τεκνοποίηση εκτός γάμου παραμένει σχετικά περιορισμένη συγκριτικά με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.

Αξίζει να σημειωθεί ότι οι γεννήσεις εκτός γάμου δεν ταυτίζονται απαραίτητα με μονογονεϊκές οικογένειες. Σε πολλές χώρες πρόκειται για σταθερά ζευγάρια που επιλέγουν συνειδητά να μη συνάψουν γάμο. Η νομική εξίσωση των παιδιών ανεξαρτήτως οικογενειακής κατάστασης των γονέων έχει μειώσει δραστικά τις συνέπειες που κάποτε συνεπαγόταν η «εξωγαμιαία» γέννηση.

Να σημειωθεί ότι τα ποσοστά (π.χ. στην περίπτωση της Ελλάδας) σημαίνουν ότι από όλες τις γεννήσεις που έγιναν στην χώρα μας μέσα σε ένα έτος, το 9,7% αφορούσε παιδιά των οποίων οι γονείς δεν ήταν παντρεμένοι τη στιγμή της γέννησης.

Δεν σημαίνει ότι αυτά τα παιδιά είναι απαραίτητα από μονογονεϊκές οικογένειες. Πολλά αφορούν ζευγάρια σε σύμφωνο συμβίωσης ή σε σταθερή σχέση χωρίς γάμο.

Το ποσοστό 9,7% σημαίνει ότι λιγότερες από μία στις δέκα γεννήσεις στην Ελλάδα πραγματοποιούνται εκτός γάμου, γεγονός που δείχνει ότι η τεκνοποίηση εξακολουθεί να συνδέεται στενά με τον θεσμό του γάμου σε σύγκριση με την υπόλοιπη Ευρώπη.

Τα ποσοστά αυτά αποκαλύπτουν ότι ο θεσμός του γάμου δεν εξαφανίζεται, αλλά μετασχηματίζεται. Σε ορισμένες κοινωνίες χάνει τον ρόλο του ως προϋπόθεση για τη γονεϊκότητα, ενώ σε άλλες παραμένει βασικός πυλώνας κοινωνικής οργάνωσης. Ο παγκόσμιος χάρτης των γεννήσεων εκτός γάμου λειτουργεί τελικά ως καθρέφτης αξιών, οικονομικών συνθηκών και ιστορικών παραδόσεων – και δείχνει ότι η οικογένεια του 21ου αιώνα δεν έχει μία μόνο μορφή, αλλά πολλές και διαφορετικές εκδοχές.