Γιατί ο υπερτουρισμός δεν είναι θέμα αριθμών – Η διασπορά ως λύση «κλειδί»

Για δεκαετίες, η κυρίαρχη τάση στα ταξίδια ήταν η ανακάλυψη πανέμορφων πλην οικονομικών προορισμών που έμοιαζαν με καλά κρυμμένα μυστικά, τα οποία ενίοτε αποκαλύπτονταν μέσα από σελίδες τουριστικών οδηγών και λογαριασμούς influencers. Η πανδημία της Covid-19, ωστόσο, τροφοδότησε το λεγόμενο «revenge travel» με αποτέλεσμα ο υπερτουρισμός να επιδεινωθεί περαιτέρω.

Στους ολοένα πιο αβέβαιους καιρούς που διανύουμε, οι παραδοσιακά δημοφιλείς ευρωπαϊκοί προορισμοί φαίνεται να επηρεάζονται δυσανάλογα. Στις 20 Ιανουαρίου, ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών ανακοίνωσε ότι οι διεθνείς τουριστικές αφίξεις έφτασαν στα 1,52 δισεκατομμύρια το 2025, σχεδόν 4% υψηλότερα από το προπανδημικό ρεκόρ του 2019. Από αυτές, περισσότερες από τις μισές αφορούσαν προορισμούς στην Ευρώπη.

Κανείς δεν επιθυμεί λιγότερο τουρισμό – Αυτό που όλοι επιζητούν είναι τουρισμό με μικρότερες «συγκεντρώσεις»

Ο καθηγητής Stefan Gössling από το Πανεπιστήμιο Linnaeus της Σουηδίας, ο οποίος μελετά τις επιπτώσεις του υπερτουρισμού, εξηγεί ότι η Γηραιά Ήπειρος «αποτελεί το τελευταίο ασφαλές καταφύγιο στον κόσμο όπου οι άνθρωποι νιώθουν άνετα, υπάρχει ασφάλεια και ένα σύνολο νόμων που ισχύει για όλους, είναι τελικά ένα πολύ καλό μέρος για διακοπές».

Όπως αναφέρει το δημοσίευμα του Bloomberg, πλήθος επισκεπτών συρρέει στις πόλεις που έχουν πέσει θύματα της ίδιας τους της επιτυχίας – το 43% των Γερμανών έχει επισκεφθεί την Ιταλία τουλάχιστον τρεις φορές. Τα social media ξεχειλίζουν από… must hotspots και αξιοθέατα, ενώ ο «αλγόριθμος» των τουριστικών πλατφορμών (τύπου Airbnb και Booking) προβάλλει διαρκώς το δέλεαρ των φθηνών καταλυμάτων.

«Το πρόβλημα δεν είναι ότι είναι πάρα πολλοί οι τουρίστες αλλά ότι αυτοί αλληλεπιδρούν με την πόλη πολύ επιφανειακά», λέει η Aurora Pedro Pinto, διαχειρίστρια της Livraria Lello στο Πόρτο της Πορτογαλίας, το οποίο διαφημίζεται ως «το πιο όμορφο βιβλιοπωλείο του κόσμου» και δέχεται 1,2 εκατομμύρια επισκέπτες τον χρόνο.

Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.

Η δημοσίευση κοινοποιήθηκε από το χρήστη Livraria Lello Porto (@livraria.lello)

Τι είναι πραγματικά ο υπερτουρισμός

Πέραν της δυσφορίας από τον συνωστισμό που προκαλεί, ο υπερτουρισμός μπορεί να οριστεί καλύτερα ως συναίσθημα. Δηλαδή ως η αίσθηση που δημιουργείται στις τοπικές κοινότητες ότι αντί να ωφεληθούν από τον τουρισμό καταλήγουν να υποβαθμιστούν, με αποτέλεσμα ο ένας μετά τον άλλον οι κάτοικοί τους να στρέφονται εναντίον των ταξιδιωτών.

Παραδοσιακοί πωλητές τροφίμων εξαφανίζονται, τα παντοπωλεία μετατρέπονται σε μαγαζιά με σουβενίρ, ενώ το TikTok μπορεί να απογειώσει μέσα σε μια νύχτα μια τοπική trattoria, προσελκύοντας ουρές τουριστών και αποξενώνοντας τους μόνιμους πελάτες. Σε αυτή την εικόνα έρχονται να προστεθούν οι αυξημένες αγορές ακινήτων που προορίζονται για καταλύματα τύπου Airbnb, με πολλές πολυκατοικίες να καταλήγουν να μοιάζουν με ξενοδοχεία.

Όταν το Instagram εκτόξευσε την επισκεψιμότητα στη Livraria Lello, την πόρτα του άρχισαν να περνούν άνθρωποι που ήθελαν απλώς να βγάλουν μια φωτογραφία της χαρακτηριστικής ελικοειδούς σκάλας του βιβλιοπωλείου, εμποδίζοντας τους πελάτες του να το περιηγηθούν.

Στο Παρίσι, το βιβλιοπωλείο Shakespeare and Company δεχόταν κάποτε κατά μέσο όρο περίπου 30 επισκέπτες την ημέρα. Οι τακτικοί πελάτες έτρωγαν γλυκά μαζί με τους βιβλιοπώλες και συζητούσαν για μυθιστορήματα. Σήμερα, η επισκεψιμότητά του έχει εκτοξευτεί στους 2.000 – 3.000 επισκέπτες την ημέρα, σε μεγάλο βαθμό λόγω της υψηλής δημοφιλίας του στα social media.

Η Sylvia Whitman, κόρη του ιδρυτή George Whitman (1913–2011), ανησυχεί για την υποβάθμιση της εμπειρίας των πελατών του βιβλιοπωλείου. «Δεν μπορείς να περιμένεις μια αυθεντική, χαλαρή αλληλεπίδραση με κάποιον που έχει εξυπηρετήσει 2.000 ανθρώπους μέσα στην ίδια μέρα», τονίζει.

Shakespeare and Company Bookstore ❤
Quartier Latin
Paris pic.twitter.com/Wl7X1v9QKU

— Scott (@Havenlust) March 27, 2020

Υπερτουρισμός: Ένα σύνθετο πρόβλημα αναζητεί λύσεις

Κάποια στιγμή, όλη αυτή η υπερβολή εξαντλεί την υπομονή των μόνιμων κατοίκων και φτάνουμε στις αντιτουριστικές διαδηλώσεις που σημειώθηκαν σε κάθε μεγάλη ευρωπαϊκή πόλη, όπως στη Βαρκελώνη όπου τουρίστες δέχτηκαν για δεύτερο καλοκαίρι «επίθεση» με νεροπίστολα. Ωστόσο, οι πιθανές λύσεις είναι σύνθετες, τονίζει το δημοσίευμα, και εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε περιοχής.

Το 2015, λιγότερο από το 10% όσων επισκέφθηκαν το Livraria Lello στην Πορτογαλία αγόρασε κάποιο βιβλίο, με αποτέλεσμα μία δεκατία αργότερα οι ιδιοκτήτες του να καθιερώσουν εισιτήριο 10 ευρώ, ποσό που συμψηφίζεται αν γίνει αγορά. Το αποτέλεσμα; Το 2025 περισσότεροι από τους 1,2 εκατομμύρια επισκέπτες πήραν βιβλία και το κατάστημα είναι πλέον κερδοφόρο.

Παρ’ όλα αυτά, παραμένει ασφυκτικά γεμάτο από ανθρώπους που ποζάρουν και φωτογραφίζονται, ενώ η διαχείριση του πλήθους εξακολουθεί να αποτελεί πρόβλημα. Με την αύξηση των τιμών ή τον περιορισμό της πρόσβασης «στέλνεις το μήνυμα ότι αυτό το μέρος αξίζει πραγματικά τον κόπο και πάντα θα υπάρχουν άνθρωποι που μπορούν να το πληρώσουν», λέει ο Noel B. Salazar, ανθρωπολόγος και καθηγητής στο KU Leuven στο Βέλγιο.

Όπως εξηγεί ο Salazar, στον κρατήρα Νγκορονγκόρο στην Τανζανία η αύξηση των τιμών απλώς ενίσχυσε τη συγκέντρωση επισκεπτών, ενώ στη Βενετία ο συμβολικός φόρος εισόδου δεν φαίνεται να έχει αντιμετωπίσει ικανοποιητικά τον συνωστισμό.  Ακόμα και προσπάθειες αύξησης του κόστους των πτήσεων εκλαμβάνονται «ως επίθεση σε μια οικογένεια που θέλει να κάνει το ένα ταξίδι της τον χρόνο», σημειώνει από την πλευρά του ο Alex Chapman, ανώτερος οικονομολόγος στο βρετανικό think tank New Economics Foundation.

Ανάμεσα στις λύσεις που προτείνονται από τους ειδικούς είναι και η παροχή εκπτώσεων ή προνομίων στους μόνιμους κατοίκους, προκειμένου να καλλιεργηθεί θετικό κλίμα στην κοινότητα. Το Shakespeare and Company, για παράδειγμα, έχει αρχίσει να δίνει ειδικές κάρτες σε ντόπιους συγγραφείς ώστε να παρακάμπτουν την τεράστια ουρά. Στην Ταϊβάν, οι κάτοικοι απολαμβάνουν εκπτώσεις σε διάφορες υπηρεσίες, όπως οι μεταφορές. Η Νέα Υόρκη προσφέρει στους μόνιμους κατοίκους δωρεάν πρόσβαση σε μεγάλα μουσεία της.

Το 2019, στην περιτειχισμένη πόλη του Ντουμπρόβνικ οι αφίξεις κρουαζιερόπλοιων περιορίστηκαν σε δύο την ημέρα και η πυκνότητα του πλήθους ελέγεται σε πραγματικό χρόνο. Πόλεις που δεν διαθέτουν πραγματικά «τείχη», όπως η Βαρκελώνη, η Σαντορίνη, η Πράγα ή η Ρώμη, προσπαθούν αλλά δυσκολεύονται πολύ περισσότερο να ελέγξουν τον αριθμό των επισκεπτών.

Η διασπορά ως «όρος-κλειδί»

Ο όρος-κλειδί στη συζήτηση για τον υπερτουρισμό είναι η «διασπορά» των επισκεπτών, καθώς κανείς δεν επιθυμεί λιγότερο τουρισμό. Αυτό που όλοι επιζητούν είναι τουρισμό με μικρότερες «συγκεντρώσεις», που θα απλώνεται δηλαδή σε όλη την έκταση μιας πόλης ή χώρας.

Στα Νησιά Φερόε, όπου ο τουρισμός αντιστοιχεί στο 3% του ΑΕΠ, ο αρμόδιος οργανισμός συνεργάστηκε με τους ντόπιους για να ενσωματώσει τοπικά «διαμάντια» στα συστήματα πλοήγησης των ενοικιαζόμενων αυτοκινήτων. Παράλληλα, οι κάτοικοι του νησιωτικού συμπλέγματος συχνά φιλοξενούν τουρίστες στα σπίτια τους για δείπνο, προσφέροντας μια αληθινή «εμπειρία ντόπιου».

Η καθηγήτρια Τουρισμού, Φιλοξενίας και Διοίκησης Εκδηλώσεων στο Πανεπιστήμιο της Φλόριντα, Rachel Fu, πιστεύει ότι «χρειαζόμαστε έξυπνες λύσεις» και ότι δεν είναι το ζητούμενο να πεις απλώς «φύγετε» στους επισκέπτες. Η ίδια δεν απορρίπτει την ιδέα της ενεργούς προειδοποίησης των τουριστών – μέσω της τεχνολογίας – όταν ορισμένα σημεία είναι υπερβολικά γεμάτα από κόσμο, χαρακτηρίζοντας ένα τέτοιο σύστημα «υγιές» αφού ενημερώνει τον επισκέπτη ότι η εμπειρία του δεν θα είναι ευχάριστη αν περιμένει με τις ώρες.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη προσελκύει επίσης το ενδιαφέρον των ερευνητών για τη δυνατότητά της να «ωθεί» τους επισκέπτες προς λιγότερο πολυσύχναστα σημεία. Αντί να εστιάζει τους ταξιδιώτες σε έναν περιορισμένο αριθμό «καλών σημείων», θα μπορούσε να τους προειδοποιεί ότι, για παράδειγμα, ο καθεδρικός ναός της Φλωρεντίας στο κατακαλόκαιρο ίσως δεν είναι τόσο καλή ιδέα.

Πώς αλλάζει η συμπεριφορά των ταξιδιωτών

Όσο κι αν πολλές πόλεις διαμαρτύρονται για τον υπερβολικό τουρισμό, οι οικονομίες τους εξακολουθούν να βασίζονται σε αυτόν. «Το πρόβλημα δεν είναι ότι υπάρχουν πάρα πολλοί τουρίστες», λέει ο Salazar. «Το πρόβλημα είναι ότι υπάρχουν πάρα πολλοί τουρίστες στις πόλεις».

Οι πόλεις είναι γεμάτες από (φαινομενικά) αξιοθέατα που «δεν γίνεται να παραλείψεις». Κανείς δεν θέλει να χάσει αυτό που είδε στο TikTok ή να μην κάνει το ταξίδι της ζωής του, ακόμα κι αν υπάρχει ο κίνδυνος τελικά να μη το απολαύσει. Φαίνεται ελάχιστα πιθανό να πειστεί το κοινό του Emily in Paris ότι η γαλλική ύπαιθρος μπορεί να είναι εξίσου γοητευτική με το Le Marais, ότι η Βαρκελώνη είναι όμορφη τον χειμώνα ή ότι η Βουλγαρία διαθέτει αμπελώνες εξίσου γοητευτικούς με εκείνους της Τοσκάνης.

Ωστόσο, η αλλαγή της συμπεριφοράς των ταξιδιωτών είναι εξαιρετικά δύσκολη, την ώρα που δημοφιλείς προορισμοί έχουν φτάσει στα όριά τους και οι τοπικές οικονομίες βρίσκονται ήδη υπό πίεση. Κι όμως, ο σημερινός υπερσυνωστισμός προκαλείται από έναν σχετικά μικρό αριθμό ανθρώπων. «Μόνο το 2% έως 4% του παγκόσμιου πληθυσμού πετά διεθνώς μέσα σε έναν χρόνο. Το μεγαλύτερο μέρος της ανθρωπότητας δεν ταξιδεύει ποτέ», λέει ο Gössling.

Σε ορισμένα ταχέως αναπτυσσόμενα μέρη του κόσμου, τα πυκνοκατοικημένα αστικά κέντρα δεν είναι ούτε ασυνήθιστα ούτε ανεπιθύμητα. Στην Ευρώπη, όμως, οι πόλεις πρέπει να προετοιμαστούν για ακόμα μεγαλύτερη πίεση. «Υπάρχει μόνο ένα Παρίσι και μόνο μία Βενετία», λέει ο Gössling.

Εκεί πάντως που συμφωνούν όλοι οι ερευνητές είναι ότι όταν ο υπερτουρισμός και ο συνωστισμός ριζώσουν σε μια πόλη, είναι πολύ δύσκολο να αναστραφεί η κατάσταση. Ριζοσπαστικές λύσεις, όπως η παρακολούθηση των ροών, η μείωση των πτήσεων, η αύξηση του κόστους για βίζες ή ακόμα και η επιβολή εισιτηρίου εισόδου, μπορεί να είναι οι μόνες απαντήσεις, εκτός κι αν οι ίδιοι οι τουρίστες αλλάξουν συμπεριφορά από μόνοι τους.