«Αυτή η ντροπή δεν ανήκει στις γυναίκες»: Η διττή ζωή μιας επιζήσασας του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου

Για χρόνια, η μητέρα της Μαρίσα Φοξ ήταν μια ηρωίδα πολέμου — τουλάχιστον μέσα στις ιστορίες που έλεγε στην κόρη της. Έφηβη που δραπέτευσε από την Ευρώπη λίγο πριν από τη ναζιστική κατοχή. Αντάρτισσα στην Παλαιστίνη. Κατάσκοπος και σαμποτέρ σε έναν αγώνα ελευθερίας ενάντια στους Βρετανούς.

«Ήμουν ηρωίδα», έλεγε. «Ποτέ θύμα».

Στο ντοκιμαντέρ My Underground Mother, η Φοξ επιστρέφει σε αυτές τις αφηγήσεις για να τις ξηλώσει μία-μία. Όχι για να αμφισβητήσει τη μητέρα της, αλλά για να ανακαλύψει τι πραγματικά συνέβη — και γιατί μια γυναίκα που επέζησε από τον πόλεμο πέρασε τη ζωή της κρυμμένη πίσω από έναν μύθο.

Οι ιστορίες που δεν άντεχαν τις ερωτήσεις

Η Μαρίσα Φοξ μεγάλωσε ακούγοντας ιστορίες γεμάτες δράση και ένταση. Σύμφωνα με τη μητέρα της, όταν ήταν 13 ετών και ζούσε στην Πολωνία στα τέλη της δεκαετίας του 1930, αποσπάστηκε από την οικογένειά της και στάλθηκε με πλοίο στην Παλαιστίνη, όπου πέρασε τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Εκεί, υποστήριζε, εντάχθηκε σε μια ριζοσπαστική εβραϊκή υπόγεια οργάνωση, μεταφέροντας όπλα και βόμβες που χρησιμοποιήθηκαν εναντίον των Βρετανών.

Όμως ήδη από μικρή ηλικία, η Φοξ άρχισε να παρατηρεί ότι κάτι δεν ταίριαζε. Οι ημερομηνίες δεν έβγαιναν. Οι ηλικίες δεν συμφωνούσαν. Όταν το επισήμανε, η απάντηση ήταν απόλυτη: «Τέλος οι ερωτήσεις».

Μια σιωπή που κράτησε μέχρι τον θάνατο

Η μητέρα της πέθανε το 1993 από καρκίνο του παχέος εντέρου, χωρίς να δώσει ποτέ εξηγήσεις. Η Φοξ, τότε φοιτήτρια, ένιωσε ότι είχε χάσει όχι μόνο έναν άνθρωπο, αλλά και την ευκαιρία να καταλάβει ποια πραγματικά ήταν.

Χρειάστηκε να περάσουν σχεδόν δύο δεκαετίες για να εμφανιστεί το πρώτο ρήγμα. Το 2010, μια ηλικιωμένη θεία της, ήδη με συμπτώματα άνοιας, της είπε απροσδόκητα: «Η μητέρα σου είχε κρυφή ταυτότητα».

Και πρόσθεσε: «Δεν θα σου αρέσει αυτό που θα βρεις».

Αυτή η φράση γίνεται η αφετηρία του My Underground Mother. Το ντοκιμαντέρ παρακολουθεί μια έρευνα που κράτησε 15 χρόνια, κατά τη διάρκεια της οποίας η Φοξ ανακαλύπτει ότι η μητέρα της είχε πει ψέματα σχεδόν σε όλους: για την ηλικία της, το πραγματικό της όνομα, αλλά και για το πού βρισκόταν στη διάρκεια του πολέμου.

Η αλήθεια ήταν ότι δεν είχε φύγει ποτέ από την Πολωνία.

Το στρατόπεδο Γκάμπερσντορφ

Όπως αποκαλύπτεται στο ντοκιμαντέρ, όταν οι Ναζί εξαπέλυσαν την τρομοκρατία τους στην Πολωνία, η μητέρα της Φοξ ήταν περίπου 14 ετών και ζούσε σε μια μικρή πόλη κοντά στα γερμανικά σύνορα. Η βιολογική της μητέρα στάλθηκε στο Άουσβιτς. Εκείνη, μαζί με εκατοντάδες άλλες έφηβες, μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο καταναγκαστικής εργασίας Γκάμπερσντορφ.

Εκεί κρατούνταν και εξαναγκάζονταν σε εξαντλητική εργασία, παρέχοντας δωρεάν εργασία και πόρους που χρησιμοποιήθηκαν για τη χρηματοδότηση της ναζιστικής πολεμικής μηχανής.

Για να ανασυνθέσει αυτή την ιστορία, η Φοξ ταξίδεψε σε Σουηδία, Αυστραλία, Ισραήλ και Ηνωμένες Πολιτείες, εντοπίζοντας γυναίκες που είχαν φυλακιστεί στο ίδιο στρατόπεδο. Πολλές ήταν ήδη στα 80 ή 90 τους. Δεκαοκτώ μίλησαν τελικά στην κάμερα. Από τότε, σχεδόν όλες έχουν πεθάνει.

Το My Underground Mother λειτουργεί έτσι και ως αγώνας ενάντια στον χρόνο.

«Δεν υπήρχε χρόνος για χάσιμο», λέει η Φοξ. «Αν δεν πήγαινα εγώ σε αυτές, η ιστορία θα χανόταν».

View this post on Instagram

A post shared by My Underground Mother (@myundergroundmother)

Το ημερολόγιο των κοριτσιών

Ανάμεσα στα πιο συγκλονιστικά ευρήματα της έρευνας ήταν ένα συλλογικό ημερολόγιο, γραμμένο στο στρατόπεδο από 60 κορίτσια. Ανάμεσά τους βρίσκονται και κείμενα της μητέρας της Φοξ — από τα πιο εύγλωττα, γεμάτα πείσμα και φαντασία για ένα μέλλον πέρα από το στρατόπεδο.

Το ημερολόγιο αποκαλύπτει και μια δύσκολη πτυχή της ζωής στο Γκάμπερσντορφ. Όταν Βρετανοί αιχμάλωτοι πολέμου μεταφέρθηκαν εκεί, είχαν πρόσβαση σε πακέτα του Ερυθρού Σταυρού με τρόφιμα και σοκολάτα. Κάποιες από τις κρατούμενες αντάλλασσαν σεξ για επιβίωση.

«Το Ημερολόγιο της Άννας Φρανκ αυτό δεν ήταν», σχολιάζει η Φοξ στην ταινία.

View this post on Instagram

A post shared by My Underground Mother (@myundergroundmother)

Όταν η βία έγινε συστηματική

Το 1943, με την ανάληψη του ελέγχου από τα SS, η κατάσταση επιδεινώθηκε δραματικά. Επιβλήθηκαν γυμνές επιθεωρήσεις. Γυναίκες επιλέγονταν για να διακινηθούν ως σεξουαλικές σκλάβες στο ανατολικό μέτωπο. Άλλες βιάστηκαν μέσα στο ίδιο το στρατόπεδο. Μια γυναίκα δολοφονήθηκε επειδή έμεινε έγκυος μετά από βιασμό.

Όπως επισημαίνεται στο ντοκιμαντέρ, τα σεξουαλικά εγκλήματα των Ναζί σπάνια καταγράφονταν, παρά την εμμονή τους με τη γραφειοκρατία. Η σεξουαλική επαφή μη Εβραίων με Εβραίους θεωρούνταν «φυλετική μόλυνση».

Η βία άφησε βαθιά και μακροχρόνια τραύματα, τα οποία ακολούθησαν τις γυναίκες και μετά το τέλος του πολέμου.

Η ζωή που αποφάσισε να θυμάται

Όταν έφτασε τελικά στην Παλαιστίνη, η μητέρα της Φοξ προσπάθησε να ξαναφτιάξει τον εαυτό της. Εντάχθηκε σε ένοπλο εβραϊκό κίνημα που συνέβαλε στη δημιουργία του κράτους του Ισραήλ. Αυτή ήταν η ιστορία που επέλεξε να λέει.

Αργότερα, στις ΗΠΑ, δημιούργησε οικογένεια και έθαψε οριστικά το παρελθόν της. Ακόμη και όταν διαγνώστηκε με καρκίνο, ζήτησε από όλους να μη μιλήσουν.

«Το μεγαλύτερό της άγχος ήταν να τη λυπούνται», λέει η κόρη της. «Δεν ήθελε ποτέ να θεωρηθεί θύμα».

View this post on Instagram

A post shared by My Underground Mother (@myundergroundmother)

«Η ντροπή πρέπει να αλλάξει πλευρά»

Η Μαρίσα Φοξ γνωρίζει ότι το My Underground Mother σπάει μια σιωπή που η μητέρα της προστάτευε σε όλη της τη ζωή. Όμως, όπως λέει, η σιωπή αυτή δεν ήταν λύτρωση.

«Κρύβεσαι μόνο όταν ντρέπεσαι για κάτι που σου συνέβη», υποστηρίζει.

«Και αυτή η ντροπή δεν ανήκει στις γυναίκες».

Το My Underground Mother δεν είναι απλώς ένα προσωπικό ντοκιμαντέρ. Είναι μια υπενθύμιση ότι η Ιστορία δεν γράφεται μόνο από αρχεία και ημερομηνίες, αλλά και από όσα δεν ειπώθηκαν ποτέ — και ότι, σε καιρό πολέμου, η ντροπή πρέπει να αλλάξει πλευρά.

*Με πληροφορίες από: The Guardian