Όταν η αφηρημένη τέχνη συγκρούστηκε με τον Φράνκο: Tα αρχεία του MoMA αποκαλύπτουν μια ιστορία λογοκρισίας

Αρχειακό υλικό από το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης (MoMA), που ψηφιοποιήθηκε και δόθηκε πρόσφατα στη δημοσιότητα, έρχεται να ανατρέψει αφηγήσεις δεκαετιών γύρω από τη σχέση του καθεστώτος Φράνκο με τη μοντέρνα τέχνη. Τα έγγραφα φωτίζουν όχι μόνο τις πρακτικές λογοκρισίας της εποχής, αλλά και μια πιο σύνθετη στρατηγική: την προσπάθεια της δικτατορίας να οικειοποιηθεί την αφηρημένη τέχνη, παρουσιάζοντάς τη διεθνώς ως απόδειξη πολιτιστικής «κανονικότητας».

Στο επίκεντρο αυτής της ιστορίας βρίσκεται ένα επεισόδιο που για χρόνια παρέμενε ασαφές, σχεδόν θρυλικό. Πρωταγωνιστές του είναι η Χέλεν Φρανκεντάλερ και ο Ρόμπερτ Μάδεργουελ, ένα από τα πιο εμβληματικά ζευγάρια της αμερικανικής μεταπολεμικής τέχνης, των οποίων τα έργα παρουσιάζονται σήμερα σε διάλογο με εκείνα του Ζουάν Μιρό στην έκθεση Miró and the United States στο Ίδρυμα Μιρό στη Βαρκελώνη.

Ρόμπερτ Μάδεργουελ, Elegy to the Spanish Republic No. 1. 1948

Ένα ταξίδι του μέλιτος που μετατράπηκε σε πολιτικό επεισόδιο

Το 1958, δύο μόλις μήνες μετά τον γάμο τους, οι δύο καλλιτέχνες ταξίδεψαν στην Ισπανία. Το ταξίδι λειτουργούσε ως καθυστερημένο ταξίδι του μέλιτος, αλλά και ως καλλιτεχνική περιήγηση. Η Φρανκεντάλερ ήθελε να δείξει στον σύζυγό της τους Μαύρους Πίνακες του Γκόγια στο Πράδο και τα σπήλαια της Αλταμίρα, ενώ ο Μάδεργουελ συμμετείχε με πέντε έργα στην περιοδεύουσα έκθεση The New American Painting, την ιστορική πρωτοβουλία του MoMA που παρουσίασε για πρώτη φορά τον αμερικανικό αφηρημένο εξπρεσιονισμό στη Μαδρίτη και επηρέασε καθοριστικά μια γενιά Ισπανών δημιουργών.

Η σύγκρουση προέκυψε όταν οι ισπανικές αρχές απαίτησαν την αλλαγή του τίτλου ενός από τα έργα του: Elegy to the Spanish Republic No. 35 (Ελεγεία για την Ισπανική Δημοκρατία). Η λέξη «Δημοκρατία» κρίθηκε πολιτικά απαράδεκτη. Η πρόταση ήταν να παρουσιαστεί το έργο απλώς ως Elegy ή ακόμη και ως Painting (Ζωγραφία). Ο Μάδεργουελ αντέδρασε άμεσα και οργισμένα. Αρνήθηκε κάθε αλλαγή, απείλησε ότι θα προκαλούσε σκάνδαλο στη Μαδρίτη και ξεκαθάρισε πως δεν δεχόταν καμία αλλοίωση του έργου του.

Μύθοι, φήμες και σκόπιμη ασάφεια

Για δεκαετίες, το τι ακριβώς συνέβη παρέμενε θολό. Η φρανκική προπαγάνδα, αλλά και η έλλειψη πρόσβασης σε αρχειακό υλικό, δημιούργησαν αντικρουόμενες εκδοχές. Κάποιοι μιλούσαν για ευθεία λογοκρισία, χωρίς λεπτομέρειες. Άλλοι υποστήριζαν ότι ο πίνακας προβλήθηκε σε κινηματογραφικό επίκαιρο πριν αποσυρθεί. Υπήρχε ακόμη και η φήμη ότι ο ίδιος ο Φράνκο, βλέποντας το έργο, σχολίασε ειρωνικά πως «δεν βλέπει καμία ελεγεία».

Ρόμπερτ Μάδεργουελ, The Voyage. 1949

Η αβεβαιότητα αυτή πέρασε σε καταλόγους εκθέσεων και σε ιστορικές αναφορές, ενώ ακόμη και ο κατάλογος raisonné του Μάδεργουελ βασίστηκε σε αποσπασματικά και εν μέρει ανακριβή στοιχεία. Τα αρχεία του MoMA, όμως, προσφέρουν πλέον μια σαφή εικόνα.

Όταν, στις 9 Ιουνίου 1958, ο μεταφραστής του καταλόγου προειδοποίησε για τις πολιτικές συνέπειες του τίτλου, ο διευθυντής του MoMA, Ρενέ ντ’ Αρνονκούρ, ξεκαθάρισε στον επιμελητή της έκθεσης στη Μαδρίτη, Λουίς Γκονθάλεθ Ρόμπλες, ότι το μουσείο δεν είχε καμία εξουσιοδότηση να αλλάξει τίτλο χωρίς τη συγκατάθεση του καλλιτέχνη. Αν ο τίτλος δεν γινόταν αποδεκτός, το έργο έπρεπε να αποσυρθεί.

Από τη Μαδρίτη στα σύνορα – και το διπλό παιχνίδι

Εν αγνοία τους, οι δύο καλλιτέχνες περιέγραφαν εκείνες τις ημέρες τα ταξιδιωτικά τους σχέδια με χιούμορ, αστειευόμενοι πως, με τους τίτλους των έργων του Μάδεργουελ, κινδύνευαν είτε να λιντσαριστούν στα εγκαίνια είτε να εκδιωχθούν από το ξενοδοχείο Ritz επειδή ζωγράφιζαν όλη νύχτα.

Στις 22 Ιουνίου έφυγαν από τη Μαδρίτη και εγκαταστάθηκαν στο Σεν-Ζαν-ντε-Λυζ, στη γαλλική πλευρά των Πυρηναίων. Λίγο πριν από τα εγκαίνια, ο Πόρτερ ΜακΚρέι, υπεύθυνος του διεθνούς προγράμματος του MoMA, ενημέρωσε επίσημα τον Μάδεργουελ για τις απαιτήσεις της ισπανικής κυβέρνησης. Η απάντηση του καλλιτέχνη ήταν ξεκάθαρη: προτιμούσε να μη συμμετάσχει καθόλου στη μαδριλένικη έκθεση.

Την ίδια στιγμή, ο ΜακΚρέι προσπαθούσε να ισορροπήσει ανάμεσα στον καλλιτέχνη και τις ισπανικές αρχές. Από τη μία διαβεβαίωνε τον Μάδεργουελ ότι είχε αναλάβει προσωπικά την απόσυρση μόνο της Elegy. Από την άλλη, σε επιστολές προς τον Γκονθάλεθ Ρόμπλες, προειδοποιούσε για τον «παρορμητικό χαρακτήρα» του ζωγράφου, παίζοντας ένα προσεκτικά υπολογισμένο διπλό παιχνίδι.

Ρόμπερτ Μάδεργουελ, Elegy to the Spanish Republic, 54. 1957-61

Η σιωπηλή υποχώρηση και η εικαστική απάντηση

Τελικά, ο Μάδεργουελ υποχώρησε. Στη μέση του ταξιδιού του μέλιτος δεν ήθελε να μετατρέψει το επεισόδιο σε διπλωματική κρίση. Η Φρανκεντάλερ, όμως, απάντησε με τον δικό της τρόπο: ζωγράφισε δύο έργα με τίτλο Madrid — το ένα φωτεινό, το άλλο σκοτεινό, διασχισμένο από Χ, σύμβολα που παραπέμπουν στη διαγραφή και τη λογοκρισία, μια πρακτική γνωστή ήδη από τη ναζιστική καταδίωξη της «εκφυλισμένης τέχνης».

Ρόμπερτ Μάδεργουελ, The Little Spanish Prison. 1941-44

Τα αρχεία του MoMA αποκαλύπτουν και μια ευρύτερη στρατηγική. Την ώρα που η Ισπανία προετοίμαζε την παρουσίαση της αφαίρεσης στη Νέα Υόρκη το 1960, καλλιτέχνες όπως ο Αντόνι Τάπιες και ο Αντόνιο Σάουρα αποστασιοποιούνταν συνειδητά από τις επίσημες διοργανώσεις. Ο Σάουρα το διατύπωσε ξεκάθαρα σε επιστολή του το 1959: ένα καθεστώς που επί χρόνια περιφρονούσε το έργο τους, τώρα το χρησιμοποιούσε ως διεθνή βιτρίνα ελευθερίας.

«Για μένα», έγραφε, «η πραγματικότητα είναι ακριβώς η αντίθετη».

*Με πληροφορίες από: El Pais English, Kεντρική Φωτογραφία: Elegy to the Spanish Republic No. 35, Πηγή: www.moma.org