Κώστας Σημίτης: Οι ρίζες του λαϊκισμού, των υπερβολών και της ισοπεδωτικής άνεσης

Η δυσκολία που έχουν οι σημερινοί πολίτες, ιδιαίτερα οι νεότεροι, να κρίνουν ελεύθερα και να πάρουν σωστές αποφάσεις ως άτομα οφείλεται, από τη μια μεριά, στο ότι δεν έχουν τις ενδιάθετες ηθικές αρχές των παλαιοτέρων· από την άλλη, στο ότι οι επιλογές τους γίνονται όλο και δυσκολότερες, εξαιτίας της πληθώρας των πληροφοριών που έχουν στη διάθεσή τους. Επίσης, στο ότι η εξειδίκευση της γνώσης την κάνει ολοένα και πιο δυσπρόσιτη για τους περισσότερους. Η εκπαίδευση δεν τους βοηθά να αναπτύξουν κριτική σκέψη, να έχουν τη δυνατότητα να κάνουν επιλογές με επιχειρήματα, να συμβάλουν δημιουργικά στην αντιμετώπιση των προβλημάτων. Είναι Παιδεία απλοποιητικών αναδιατυπώσεων.

Κεντρικές κατευθύνσεις

Χρειάζεται εκσυγχρονισμός. Δύο θα είναι οι κεντρικές κατευθύνσεις της εκσυγχρονιστικής προσπάθειας:

α) Η αλλαγή του τρόπου εκπαίδευσης και η αλλαγή των εκπαιδευτικών προγραμμάτων ώστε να παρέχουν Παιδεία, να διαμορφώνουν ανθρώπους και όχι να παράγουν πτυχιούχους. Από την εκπαίδευση να προχωρήσουμε στην Παιδεία. Η ποιότητα της Παιδείας πρέπει να βελτιωθεί.

β)  Ο επαγγελματικός προσανατολισμός που να ανταποκρίνεται στην πρόκληση του 1992 (σ.σ. ο συντάκτης του κειμένου, το οποίο γράφεται το Δεκέμβριο του 1989, αναφέρεται στην ίδρυση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που επρόκειτο να λάβει χώρα το 1992) και να παρέχει την εξειδικευμένη μάθηση που είναι αναγκαία στην παραγωγή, συνδέοντας έτσι την εκπαίδευση με την παραγωγή. Οι ανάγκες των επιχειρήσεων, δημοσίων και ιδιωτικών, πρέπει να ικανοποιούνται από τους νέους μας, και οι κοινωνικές και τεχνολογικές εξελίξεις να μην αποτελούν απειλή γι’ αυτούς αλλά πρόκληση για να διαμορφώνουν καλύτερες συνθήκες ζωής. […]

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 10.12.1989, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Τι πρέπει να γίνει

Θα εξειδικεύσω μερικά θέματα.

Το πρόβλημα του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος εντείνεται καθώς το 1992 πλησιάζει. Στον ανταγωνισμό των συστημάτων εκπαίδευσης η Ελλάδα υστερεί. Αύριο στην Ενιαία Ευρώπη οι ευκαιρίες, οι δυνατότητες, τα οφέλη θα ανήκουν σε άλλους, γιατί θα είναι καλύτερα προετοιμασμένοι να αντιμετωπίσουν τα νέα προβλήματα, θα έχουν περισσότερες ικανότητες. Αν δεν ανατρέψουμε την αρνητική αυτή πορεία, θα καλύπτουμε τις ανάγκες της ενοποιημένης πια αγοράς εργασίας σε προσωπικό δευτέρου επιπέδου, τις ανάγκες σε τυποποιημένη και όχι δημιουργική εργασία.

Η αξιότητα είναι στοιχείο στο οποίο πρέπει να δώσει έμφαση η εκπαιδευτική διαδικασία. Συντεχνιακές λογικές έχουν οδηγήσει στην αντίληψη ότι η απόδοση είναι χωρίς σημασία. Η εκπαίδευση δεν πρέπει να καθιερώνει τον ανταγωνισμό ως μέσο διάπλασης του ατόμου, αλλά και δεν πρέπει να ακολουθεί τη λογική του συμβιβασμού στο επίπεδο της ελάχιστης απόδοσης. Κριτήριο της προσπάθειάς μας είναι, είτε το θέλουμε είτε όχι, οι κανόνες απόδοσης που επιβάλλουν οι ανάγκες της κοινωνίας μας και ο ανταγωνισμός των άλλων χωρών.

Η γενική ανθρωπιστική Παιδεία συνδέεται άμεσα με την καλλιέργεια διαχρονικών αξιών, όπως η ελευθερία και η δημοκρατία, καθώς και την ανάπτυξη της κοινωνικής συνείδησης και τη δημιουργία υπεύθυνων ανθρώπων. Βάση της είναι η πρόσβαση των μαθητών στον πνευματικό πλούτο δόκιμων κειμένων από την αρχαιότητα μέχρι τη σύγχρονη εποχή. Η επιλογή των κειμένων αυτών θα καθορίσει σε σημαντικό βαθμό και την πάγια στάση κάθε μαθητή απέναντι στην κοινωνία.

Οι μαθητές πρέπει να εκπαιδευτούν στο να αναλαμβάνουν ατομικά τις ευθύνες για κάθε πράξη ή παράλειψή τους. Πρέπει να ξεπεράσουμε τη σημερινή κατάσταση, κατάλοιπο της αντίδρασης προς τον αυταρχισμό της δικτατορίας, όπου οι λεγόμενες «αγωνιστικές κινητοποιήσεις» χρησιμεύουν για την απόσειση ευθυνών.

Οι μαθητές μας σήμερα δεν είναι σε θέση να αναπτύξουν προφορικά και γραπτά σε στρωτή γλώσσα με συνοχή και λογικά επιχειρήματα τις σκέψεις τους. Πάσχει ιδιαίτερα ο προφορικός λόγος, η δυνατότητα διαλόγου, η δημιουργική συμμετοχή στη συζήτηση. Το περιβάλλον ωθεί στην υπερβολή, στην αντιπαράθεση, στην υπεραπλούστευση και στην ισοπεδωτική άνεση. Το εκπαιδευτικό σύστημα δεν αντιτίθεται σ’ αυτήν την τάση, αλλά την αποδέχεται. Ο λαϊκισμός δεν έχει μόνον κοινωνικές ρίζες· έχει και τις ρίζες του στην Παιδεία.

[…]

Τα γυμνάσια και κυρίως τα λύκεια είναι ανάγκη ν’ αναβαθμιστούν από κάθε πλευρά, ώστε να μπορέσουν να παραμερίσουν την παραπαιδεία των φροντιστηρίων, τα οποία ουσιαστικά καταργούν την αρχή της δωρεάν εκπαίδευσης. Τι νόημα έχει δωρεάν πρωινό σχολείο όταν οι γονείς, που θέλουν το παιδί τους να προοδεύσει, υποχρεώνονται να πληρώσουν το βραδινό φροντιστήριο, όπου το παιδί διδάσκεται «καλά» τα ίδια που διδάσκεται και το πρωί;

Η αναβάθμιση των δημοσίων γυμνασίων και των λυκείων, που πρέπει να περάσει από την αναβάθμιση των ίδιων των διδασκόντων και της οικονομικής και κοινωνικής θέσης τους, και η επιδίωξη για μείωση —αν όχι για πλήρη κατάργηση— της παραπαιδείας αποτελούν βασικές προϋποθέσεις της προόδου.

[…]

Η υποβάθμιση των ΑΕΙ οφείλεται σημαντικά στον μεγάλο αριθμό εισαγομένων φοιτητών (πολλοί από τους οποίους μπαίνουν «από το παράθυρο»), καθώς και στις πιέσεις που για εκλογικούς λόγους ασκούν οι κομματικές νεολαίες των φοιτητών. Η κατάσταση επιδεινώνεται από την τρομοκράτηση και την αδιαφορία των διδασκόντων. Άλλοι πιέζονται από το παρελθόν τους, άλλοι από τις αδυναμίες τους ως επιστήμονες. Η κομματικοποίηση των νεολαιών πρέπει να περιοριστεί, διότι μεταξύ άλλων απωθεί και σπρώχνει προς την αδιαφορία τη μεγάλη μάζα των φοιτητών. Αν το πανεπιστήμιο απαλλάχτηκε από τον πανίσχυρο «κύριο καθηγητή», δεν πρέπει να αποκτήσει στη θέση του τον πανίσχυρο «φοιτητοπατέρα».

Η κομματικοποίηση οδηγεί σε ένα σχολείο και πανεπιστήμιο που διοικείται αυταρχικά από εξωγενείς παράγοντες, ξένους προς την αποστολή του. Οδηγεί σε εξάρτηση της κοινότητας του σχολείου ή του πανεπιστημίου ασυμβίβαστη με την ελεύθερη κυκλοφορία των ιδεών. Θέλουμε νέους ευαίσθητους για τα προβλήματα της κοινωνίας, αλλά όχι υποταγμένους σε κομματικές λογικές.

[…]

Υπάρχει ένα φαινόμενο εξαιρετικά ανησυχητικό. Όσοι μπαίνουν στα δικά μας πανεπιστήμια με εξετάσεις αποτελούν κατά τεκμήριο το καλύτερο δείγμα των υποψηφίων και είναι ασφαλώς πιο προικισμένοι από εκείνους που αποτυγχάνουν εδώ και πηγαίνουν για σπουδές στο εξωτερικό. Μετά όμως από τέσσερα χρόνια οι του εξωτερικού συχνά είναι καλύτεροι επιστήμονες από τους δικούς μας. Αυτό δείχνει το επίπεδο της Παιδείας που παρέχεται στη χώρα μας. […]

Ο εκσυγχρονισμός της Παιδείας δεν είναι θέμα μόνο της πολιτείας. Ο εκπαιδευτικός κόσμος πρέπει να διατυπώσει τις δικές του προτάσεις και να ιεραρχήσει τα αιτήματα, ώστε να συμβάλει στην εφαρμογή τους. Διαφορετικά θα είναι ουραγός συντεχνιακών και κομματικών σκοπιμοτήτων.

Η Παιδεία είναι το κλειδί για να μπορέσουμε να ξεπεράσουμε τη σημερινή κρίση, για να μπορέσει ο τόπος μας, εμείς όλοι να συμμετέχουμε στις παγκόσμιες και ευρωπαϊκές εξελίξεις βελτιώνοντας τις συνθήκες ζωής μας. Η γνώση και η Παιδεία είναι οι βηματοδότες της κοινωνικής εξέλιξης. Όσο καλύτερη είναι η Παιδεία τόσο πιο γρήγορα θα προχωρήσουμε προς ολοκληρωμένους ανθρώπους, υπεύθυνους πολίτες, και έτσι προς την ανάπτυξη, τη συμμετοχή των πολιτών στις αποφάσεις, την κοινωνική δικαιοσύνη.

*’Αρθρο του Κώστα Σημίτη, που είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Το Βήμα» στις 10 Δεκεμβρίου 1989. Ο Σημίτης ήταν τότε υπουργός Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων της βραχύβιας κυβέρνησης του Ξενοφώντος Ζολώτα, ευρέως γνωστής ως οικουμενικής κυβέρνησης.

Ο πρώην πρωθυπουργός Κώστας Σημίτης έφυγε από τη ζωή πριν από έναν ακριβώς χρόνο, στις 5 Ιανουαρίου 2025.