Η ιστορία του γερμανικού εξπρεσιονισμού θέμα μεγάλης έκθεσης στο Βερολίνο

38

Μεγάλη έκθεση αφιερωμένη στον γερμανικό εξπρεσιονισμό με τίτλο «Bruecke, Η γέννηση του γερμανικού εξπρεσιονισμού» παρουσιάζεται αυτή την εποχή στο Βερολίνο, στην Berlinische Galerie.

Όπως αναφέρεται σε δημοσίευμα του Βήματος, την Πέμπτη, η έκθεση θα διαρκέσει ως τις 15 Ιανουαρίου.

Η ομάδα Bruecke (Γέφυρα) ιδρύθηκε το 1905 στη Δρέσδη από τον Ερνστ Λούντβιχ Κίρχνερ και τους φοιτητές της αρχιτεκτονικής Φριτς Μπλάιλ, Έριχ Χέκελ και Καρλ Σμιτ Ρότλουφ. Αυτή έμελλε να γίνει η απαρχή ενός εκ των σημαντικότερων καλλιτεχνικών κινημάτων του 20ού αιώνα, του εξπρεσιονισμού.

Και οι τέσσερις θιασώτες του γυμνού, κάτι που αποτυπώνεται στα περισσότερα έργα τους από εκείνη την περίοδο, καινοτόμησαν και στην ταχύτητα: ενώ στις ακαδημίες το σχέδιο ενός γυμνού έτρωγε ατέλειωτες ώρες, στο ατελιέ τους έπαιρνε μόλις λίγα λεπτά με αποτέλεσμα τα περίφημα «γυμνά του ενός τετάρτου της ώρας».

Στόχος τους δεν ήταν η αντιγραφή, αλλά η «εφεύρεση της πραγματικότητας» (Γιανίνα Ντάλμανς). Και προς τον σκοπό αυτόν σνόμπαραν τις συνταγές των ακαδημαϊκών, που στηρίζονταν στην ψυχρή ανατομία και κατασκεύαζαν ανάλαφρα, σχεδόν άυλα σκίτσα.

O εξπρεσιονισμός (εκφραστικότητα) δεν ήταν γερμανική επινόηση, αλλά προήλθε από τη Γαλλία. Αρχικά λογοτεχνικό ρεύμα, μεταπήδησε σύντομα σε άλλα είδη τέχνης -κινηματογράφο, αρχιτεκτονική, μουσική. Στη ζωγραφική άνθισε ιδίως στη Γερμανία.

Στην Bruecke (από το 1907 στο Βερολίνο) προσετέθη σύντομα η ομάδα Blaue Reiter (Μπλε Καβαλάρης) στο Μόναχο, με επικεφαλής τους Φραντς Μαρκ, Πάουλ Κλέε, Βασίλι Καντίνσκι και Αουγκουστ Μάκε. Το πνεύμα του νέου κινήματος αποτυπώνεται εμφατικά στο Μανιφέστο που έγραψε ο Μαρκ: «Στην εποχή της μεγάλης μάχης για τη νέα τέχνη, εμείς αγωνιζόμαστε ως άγριοι, μη οργανωμένοι εναντίον της οργανωμένης δύναμης των παλιών. O αγώνας φαίνεται άνισος. Αλλά σε πνευματικά θέματα μετράει όχι ο αριθμός, αλλά η δύναμη των ιδεών. Oι σκέψεις τους σκοτώνουν καλύτερα από το ατσάλι και θρυμματίζουν ό,τι ισχύει ως άθραυστο».

O εξπρεσιονισμός γεννήθηκε ως αντίδραση προς τον ιμπρεσιονισμό (εντυπωσιασμός) που κυριαρχούσε τότε στην Ευρώπη. Oι ιμπρεσιονιστές αποτύπωναν την εξωτερική επιφάνεια των πραγμάτων. Oι εξπρεσιονιστές αντίθετα έβλεπαν τι υπάρχει πίσω από αυτήν, επιχειρώντας να το νιώσουν και να το ερμηνεύσουν. Τα θέματά τους αναφέρονται σε αντιφάσεις της κοινωνικής ζωής: τον αγώνα των φύλων, τον πόλεμο, την εξαθλίωση. Τα μέσα τους είναι το χρώμα, που παίρνει συχνά φωτιά, το συναίσθημα, η δυναμική των καταστάσεων.

Από τον συνδυασμό τους προέκυψαν έργα που είναι εφάμιλλα με εκείνα των δύο άλλων μεγάλων καλλιτεχνικών ρευμάτων της εποχής, του γαλλικού κυβισμού και του ιταλικού φουτουρισμού. Η διετής περίοδος της Δρέσδης ήταν για τους τέσσερις πρωτοπόρους, στους οποίους προσετέθησαν αργότερα ο Εμίλ Νόλντε, ο Ότο Μίλερ και ο Μαξ Πεχστάιν, και η πιο ανέμελη. Το ατελιέ τους είχε μετατραπεί σε κοινόβιο στο οποίο συμπλέκονταν ο έρωτας με την τέχνη.

Τα μοντέλα, που ήταν και ερωμένες των καλλιτεχνών, ήταν συχνά κορίτσια της γειτονιάς που ήθελαν να δουν από κοντά τα «πράματα και θάματα» που συνέβαιναν δίπλα τους. O γυμνισμός, ως έκφραση ελευθερίας, είχε γίνει καθημερινή πράξη, τους ψυχρούς μήνες στο ατελιέ, το καλοκαίρι στα δάση της Σαξονίας και μετά του Βερολίνου.

Oι εξπρεσιονιστές ήταν από αυτή την άποψη οι προπομποί της «γενιάς των λουλουδιών » του 1968- μόνο πιο συνεπείς και πιο επιτυχημένοι. Αυτό άλλαξε στη «ζούγκλα της μεγαλούπολης», το Βερολίνο. Παράδειγμα πάλι ο Κίρχνερ: αντί «αθώα» γυμνά στο ατελιέ ζωγραφίζει τώρα ιερόδουλες στα μπουλεβάρ της πόλης, ενώ στη θέση των πλατιών χρωματικών επιφανειών χρησιμοποιεί κοφτές και ανήσυχες πινελιές.

Στην ύστερη φάση του (1914-1925) ο εξπρεσιονισμός μετεξελίχθηκε σε κίνημα συνολικής αμφισβήτησης. Oι εξπρεσιονιστές προσχώρησαν στην Αριστερά, χωρίς να γίνουν βέβαια πολιτικοί ακτιβιστές. Στη νοεμβριανή επανάσταση του 1918 ορισμένοι από αυτούς -Πεχστάιν, Χέκελ, Σμιτ-Ρότλουφ, Μίλερ και Νόλντε- συμμετείχαν ενεργά στα επαναστατικά καλλιτεχνικά συμβούλια.

Μετά την ήττα της αποσύρθηκαν όμως από την πολιτική δράση, επειδή διαφώνησαν με την πρακτική των αριστερών κομμάτων. «Δεν θέλουμε μόνο ελευθερία, αλλά και ανθρωπιά» έλεγε ο Σμιτ-Ρότλουφ. Η ανθρωπιά δεν τους προστάτευσε βέβαια από τις διώξεις του Χίτλερ. Oι εξπρεσιονιστές ήταν οι πρώτοι που διώχθηκαν από τους ναζιστές ως «εκφυλισμένοι καλλιτέχνες», οι ίδιοι κατέφυγαν στην εσωτερική ή εξωτερική εξορία, ο Κίρχνερ αυτοκτόνησε.

Ωστόσο το έργο τους, 100 χρόνια αργότερα, ζει και βασιλεύει. Και πρώτα απ όλα τα γυμνά τους, που μετατρέπουν νοερά σε γυμνιστές και τους πιο σεμνότυφους θεατές.

Newsroom ΑΛΤΕΡ ΕΓΚΟ