Μπορούν να εξεταστούν τα πεπραγμένα της κυβέρνησης Μητσοτάκη και μετά τις εκλογές;

Η θεσμική αντιπαράθεση για το Άρθρο 86 δεν είναι απλώς μία ακαδημαϊκή διαφωνία. Πίσω της διαφαίνεται και ένα βαθύτερο πολιτικό σκεπτικό. Αφορά την αναβάθμιση των θεσμών και τη διαφανή αλληλεπίδραση αυτών με το πολιτικό προσωπικό της χώρας, με απώτερο σκοπό την επιστροφή της εμπιστοσύνης στους θεσμούς.

Η συζήτηση για τη συνταγματική ρύθμιση μοιάζει να παραπέμπει ταυτόχρονα σε έναν έμμεσο σχολιασμό του εκλογικού συσχετισμού των δυνάμεων μετά τις εκλογές. Επιπροσθέτως, ανοίγει μία κρίσιμη συζήτηση για τη θεσμική δυνατότητα να εξεταστούν τα πεπραγμένα μίας κυβέρνησης ακόμα και μετά τη λήξη της θητείας της.

Το ζήτημα της Συνταγματικής Αναθεώρησης έχει εμφανώς προκαλέσει αντεγκλήσεις. Δεδομένου ότι η ΝΔ βλέπει ποσοστά τα οποία δεν της δίνουν την «έγκριση» των πολιτών για αυτοδυναμία –και ενόσω ζυμώνεται μια κοινωνική ανάγκη για συνεργασία προοδευτικών δυνάμεων– εισέρχεται δυναμικά στην πολιτική συζήτηση ένα ερώτημα: οι σοβαρές υποθέσεις-σκάνδαλα θα διερευνηθούν ποτέ; Θα υπάρξει διερεύνηση των ευθυνών μίας κυβέρνησης;

Ο Νίκος Παπασπύρου, αν. καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου και Διευθυντής του Εργαστηρίου Συνταγματικών Ερευνών της Νομικής του ΕΚΠΑ διευκρινίζει:

Πρώτον, για υπουργικά αδικήματα που συντελέστηκαν πριν την προηγούμενη αναθεώρηση του Συντάγματος (28.11.2019), έχει παρέλθει η προθεσμία δίωξης που τότε ίσχυε και άρα δεν μπορούν να ελεγχθούν πλέον. Για ότι τυχόν συμβεί μετά, ισχύει ο γενικός κανόνας παραγραφής. Έτσι, π.χ. τυχόν πλημμελήματα ήθελε θεωρηθεί ότι συντελέστηκαν μέχρι τον Φεβρουάριο του 2021, έχουν ήδη παραγραφεί και ομοίως δεν μπορούν να ελεγχθούν κ.ο.κ.

Δεύτερον, το νέο σύστημα, αν αναθεωρηθεί το άρθρο 86Σ, θα ισχύει και για παλαιές υποθέσεις (εννοείται, όσες δεν έχουν παραγραφεί). Δηλαδή, π.χ. ενώ σήμερα δίωξη ασκεί η Βουλή, αν αύριο την ασκεί ένα δικαστικό όργανο και η Βουλή δεν έχει ρόλο, ή αν απλώς δίνει μία άδεια ή έχει μόνο εξουσία αναστολής, αυτές οι νέες ρυθμίσεις θα ισχύουν για όλες τις υποθέσεις.

Τρίτον, ζήτημα ανακύπτει μόνο για τις ολίγες εκείνες περιπτώσεις που η Βουλή έχει ήδη ψηφίσει να μην προχωρήσει η διερεύνηση. Πάντως και εκείνες (και εφόσον εννοείται δεν έχουν παραγραφεί), αν ανακύψουν νέα, ουσιώδη στοιχεία, μπορούν να ελεγχθούν, οπότε θα ισχύσει το νέο σύστημα.

Υποκλοπές, Τέμπη, ΟΠΕΚΕΠΕ

Ο πρώην πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ και κορυφαίος συνταγματολόγος Ευάγγελος Βενιζέλος, μιλώντας στη Ράνια Τζίμα στο πλαίσιο του κύκλου συζητήσεων που ανοίγει το in, δήλωσε χαρακτηριστικά: «Το Σύνταγμα ταπεινώνεται γιατί μετατρέπεται σε ένα πρόσχημα, σε ένα εργαλείο παραπλάνησης, κοροϊδίας της κοινής γνώμης».

Και συνεχίζει ο κ. Βενιζέλος: «Η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας χρησιμοποίησε ωμά το άρθρο 86 για να υψώσει θώρακα προστασίας των μελών της που θα μπορούσαν να είναι ποινικά υπόλογοι για πολύ μεγάλες υποθέσεις, αυτές που κυριαρχούν στον δημόσιο βίο. Ξεκινώ από τις υποκλοπές, που δεν έχουν διερευνηθεί με βάση την ευθύνη Υπουργών. Συνεχίζω με τα Τέμπη, όπου το μοντέλο Τριαντόπουλου, το λεγόμενο, είναι ο ευτελισμός του άρθρου 86. Και ακολουθεί ο ΟΠΕΚΕΠΕ, όπου ζήσαμε τη «νύχτα των κρυστάλλων» στη Βουλή, με τους βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας να φεύγουν για να δημιουργηθεί τεχνητό πρόβλημα και δήθεν να ψηφίσουν με επιστολικές ψήφους».

Επισημαίνει λοιπόν ότι ο κ. Μητσοτάκης λέει «θα κάνουμε τώρα το θαυμάσιο άρθρο 86». Το κομβικό όμως είναι ότι δεν θα ισχύει για Τέμπη, ΟΠΕΚΕΠΕ και υποκλοπές, και βάζει στο τραπέζι την πρόταση να δεσμευτεί η ΝΔ ότι θα ισχύει αναδρομικά.

Πρέπει, καταλήγει ο κ. Βενιζέλος, «να αλλάξει το άρθρο 86 και η Νέα Δημοκρατία να δεσμευτεί ότι για τις αμιγώς δικονομικές διατάξεις, που δεν υπάρχει πρόβλημα αναδρομικότητας, θα καταληφθούν και οι υποθέσεις που είναι υπό διερεύνηση. Δηλαδή υποκλοπές, Τέμπη και ΟΠΕΚΕΠΕ».

Άρθρο 86: Η ΝΔ δεν είναι ο εγγυητής των θεσμών αλλά ο υπονομευτής τους;

Η Νέα Δημοκρατία έχει οικοδομήσει ένα σημαντικό μέρος της πολιτικής της ρητορικής πάνω στις φράσεις της θεσμικής κανονικότητας και της κυβερνητικής σταθερότητας. Η παρέμβαση του πρώην προέδρου του ΠΑΣΟΚ και κορυφαίου συνταγματολόγου Ευάγγελου Βενιζέλου, πέραν από τη θεσμική της βαρύτητα, αποτελεί και πολιτική αιχμή, αποδομώντας εμμέσως πλην σαφώς αυτό το αφήγημα.

Η ΝΔ, σύμφωνα με την κριτική που δέχεται, δεν είναι ο εγγυητής των θεσμών αλλά ο υπονομευτής τους, και με το «φάντασμα» του Άρθρου 86 η πίεση προς την κυβέρνηση ολοένα και αυξάνεται.

Η συζήτηση για το Άρθρο 86, η παρέμβαση του Ευάγγελου Βενιζέλου, όπως και η αντιπαράθεσή του με τον Νίκο Αλιβιζάτο –έναν από τους πλέον αναγνωρισμένους συνταγματολόγους της χώρας– αποδεικνύει ότι είναι ένα ζήτημα που εντάσσεται σε ένα σύνθετο πολιτικό και θεσμικό πλαίσιο. Κατά το οποίο η έννοια της «εγγύησης των θεσμών» και κατ’ επέκταση η συζήτηση περί αυτοδυναμίας της Νέας Δημοκρατίας αποκτούν αυξημένο ειδικό βάρος.

Η αντιπαραβολή με τον Νίκο Αλιβιζάτο αναδεικνύει επίσης τις διαφορετικές προσεγγίσεις και αντιλήψεις για τη λειτουργία της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας και τα όρια της πολιτικής ευθύνης.

Καβγάς Βενιζέλου-Αλιβιζάτου για το άρθρο 86

Τι έδειξε η έντονη αντιπαράθεση που σημειώθηκε σε εκδήλωση του Κύκλου Ιδεών; Έφερε στο προσκήνιο τις διαφορετικές προσεγγίσεις γύρω από το άρθρο 86 του Συντάγματος, που ρυθμίζει το ζήτημα της ποινικής ευθύνης των υπουργών. Στο επίκεντρο της συζήτησης βρέθηκαν οι τροποποιήσεις που υιοθετήθηκαν το 2001, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο κινείται η διαδικασία ποινικής δίωξης κατά μελών της κυβέρνησης.

Ο Νίκος Αλιβιζάτος υποστήριξε ότι η Ελλάδα αποτελεί εξαίρεση σε ευρωπαϊκό επίπεδο, καθώς η άσκηση ποινικών διώξεων κατά υπουργών εξαρτάται από ένα αμιγώς πολιτικό όργανο. «Δεν μπορεί η Βουλή να αποφασίζει, όταν υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις, αν θα παραπεμφθεί ένας υπουργός», σημείωσε, χαρακτηρίζοντας τη διατύπωση της αναθεώρησης του 2001, που δίνει αποκλειστική αρμοδιότητα στη Βουλή, ως οπισθοδρόμηση σε σχέση με το Σύνταγμα του 1975.

Ο Ευάγγελος Βενιζέλος απάντησε κάνοντας λόγο για «παραπληροφόρηση». Όπως είπε, ποτέ στο παρελθόν, από το 1864, δεν υπήρχε η δυνατότητα η δικαστική εξουσία να ασκήσει ποινική δίωξη κατά υπουργών χωρίς την εμπλοκή της Βουλής. «Επί του άρθρου 86 όλα τα δέχτηκε η Δικαιοσύνη», είπε, υπενθυμίζοντας ότι τα τελευταία χρόνια υπήρξαν διαφορετικά αποτελέσματα στην υπόθεση Novartis και στις υποθέσεις των Τεμπών και του ΟΠΕΚΕΠΕ. «Για να έχετε μια αίσθηση για το πόσο δεσμευτικό είναι. Η απόφαση είναι πολιτική», πρόσθεσε.

Το νομικό παράδοξο που σώζει υπουργούς από τη Δικαιοσύνη – Ο ρόλος του άρθρου 86
Το Άρθρο 86 του Συντάγματος ρυθμίζει την ποινική ευθύνη υπουργών και αποτελεί για πολλές δεκαετίες σημείο έντονης κοινωνικής και πολιτικής αμφισβήτησης.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι χειρισμοί της κυβερνητικής πλειοψηφίας στο θέμα των προανακριτικών για τα Τέμπη, όπου επιλέχθηκε να παρακαμφθεί η προβλεπόμενη διαδικασία για τους υπουργούς (Τριαντόπουλο, Καραμανλή), χωρίς δηλαδή να γίνει κανονική προανακριτική επιτροπή. Μάλιστα, στην περίπτωση του ΟΠΕΚΕΠΕ, η πλειοψηφία αποφάσισε να μην ξεκινήσει καν η διαδικασία της προκαταρκτικής διερεύνησης και να εξελιχθεί σε μια εξεταστική επιτροπή, όπου η λίστα των μαρτύρων θα αποφασίζεται επίσης από την πλειοψηφία.

Άρθρο 86 και πλειοψηφία: Προανακριτικές κατά το δοκούν

Το άρθρο 86 αφήνει παράθυρο να μην προχωρήσει η προκαταρκτική διερεύνηση ευθύνης υπουργών. Η κυβέρνηση, έχοντας την πλειοψηφία, αποφασίζει, για παράδειγμα, αν ένας υπουργός της θα παραπεμφθεί στη Δικαιοσύνη, αν θα προηγηθεί Προανακριτική ή αν η υπόθεση δεν θα εξεταστεί καθόλου με Προανακριτική (π.χ. ΟΠΕΚΕΠΕ). Είναι εύλογο το συμπέρασμα ότι υπάρχουν εμπόδια στη διερεύνηση και αξιολόγηση των υποθέσεων όπου έχουν εμπλακεί μέλη της κυβέρνησης.

Κρίνεται λοιπόν αναγκαία η τροποποίηση του άρθρου 86, ώστε να αποτρέπει την εκάστοτε πολιτική ηγεσία και την κυβέρνηση να το χρησιμοποιεί κατά το δοκούν για τη σύσταση ή μη των Προανακριτικών Επιτροπών.

Γίνεται εμμέσως πλην σαφώς κατανοητό πως η ελληνική κυβέρνηση πάτησε πάνω στο ισχύον πλαίσιο προκειμένου, όπως φαίνεται εκ του αποτελέσματος, να αποφύγει τις προανακριτικές για υπουργούς στη διερεύνηση της σιδηροδρομικής τραγωδίας. Παρομοίως, συνέβη και στο σκάνδαλο με τις αγροτικές επιδοτήσεις και τους υπουργούς που εμπλέκονται στις δικογραφίες.