Ποιος ηγείται του Ιράν; Μία ματιά στην πολύπλοκη δομή εξουσίας μίας εμπόλεμης χώρας

Ο νέος ηγέτης του Ιράν είναι ήδη στο στόχαστρο.

Ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε ότι ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, ο οποίος διαδέχθηκε τον δολοφονημένο πατέρα του, τον Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, ως ανώτατος ηγέτης της χώρας, αποτελεί μη αποδεκτή επιλογή.

Αν και ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν διαθέτει μεγάλη εξουσία, δεν αποτελεί τη μοναδική αρχή.

Αντίθετα, είναι μία από τις πολλές θέσεις και θεσμούς μέσω των οποίων το 47χρονο καθεστώς της Ισλαμικής Δημοκρατίας οργανώνει τη δομή διακυβέρνησής του.

Ακολουθεί μια σύνοψη του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί και αλληλεπιδρά η καθεμία από αυτές τις οντότητες, σύμφωνα με τον Έρικ Λομπ, Καθηγητή Πολιτικής και Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο της Φλόριντα.

Ο Ανώτατος Ηγέτης: Η κορυφή της εξουσίας

Η θέση του Ανώτατου Ηγέτη καθιερώθηκε μετά την Ιρανική Επανάσταση του 1979, βασισμένη στην αρχή του Βελάγιατ-ε Φακίχ, ή Κηδεμονία του Νομομαθούς.

Με ρίζες στο Δωδεκαδικό Σιιτισμό, αυτή η δοξασία υποστηρίζει ότι οι υποθέσεις της χώρας πρέπει να εποπτεύονται από δίκαιους νομικούς μέχρι την επιστροφή του 12ου Ιμάμη, ο οποίος πιστεύεται ότι κρύφτηκε το 874 μ.Χ.

Άφιξη του Χομεϊνί την 1η Φεβρουαρίου 1979, συνοδευόμενου από έναν πιλότο της Air France. Όταν ρωτήθηκε πώς ένιωθε για την επιστροφή του από την εξορία, απάντησε «Hichi» (Τίποτα).

Αυτή η έννοια θεσμοθετήθηκε από τον Αγιατολάχ Ρουχόλα Χομεϊνί, τον πρώτο ανώτατο ηγέτη, ο οποίος ηγήθηκε του Ιράν για μια δεκαετία μέχρι το θάνατό του το 1989.

Αρχικά, το Σύνταγμα απαιτούσε ο ανώτατος ηγέτης να είναι μεγάλος Αγιατολάχ και «πηγή μίμησης» (marja’ al-taqlid), ο υψηλότερος βαθμός στην ιεραρχία των σιιτών κληρικών.

Ωστόσο, οι συνταγματικές τροποποιήσεις του 1989 επέτρεψαν στον Αλί Χαμενεΐ, έναν κληρικό μεσαίου βαθμού εκείνη την εποχή, να διαδεχθεί τον Χομεϊνί.

Ο Ρουχόλα Χομεϊνί σε ένα ισλαμικό γυμνάσιο στην Τεχεράνη

Ενώ ο ανώτατος ηγέτης υπηρετεί ισόβια, το άρθρο 111 του συντάγματος εξουσιοδοτεί τη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων να τον απομακρύνει εάν κριθεί πολιτικά ή θρησκευτικά ακατάλληλος.

Στο πλαίσιο του πολιτικού συστήματος του Ιράν, ο ανώτατος ηγέτης εποπτεύει τις ένοπλες δυνάμεις, διορίζει τον πρόεδρο του Ανωτάτου Δικαστηρίου, εποπτεύει τα κρατικά μέσα ενημέρωσης και ασκεί επιρροή σε όλους τους κλάδους της κυβέρνησης.

Μέσω του Συμβουλίου των Φυλάκων, μπορεί να ελέγχει τους υποψηφίους στις εκλογές και ακόμη και να ασκεί βέτο σε νομοθετικές πράξεις του κοινοβουλίου.

Ο ανώτατος ηγέτης είναι επίσης ο ανώτατος διοικητής όλων των ενόπλων δυνάμεων, του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) και του τακτικού ιρανικού στρατού (Artesh).

Η Προεδρία: Αρχηγός της κυβέρνησης

Ο πρόεδρος, που θεσπίστηκε από το Σύνταγμα του 1979, υπηρετεί ως αρχηγός της κυβέρνησης και δεύτερος στην ιεραρχία μετά τον ανώτατο ηγέτη.

Σε αντίθεση με τον ανώτατο ηγέτη, ο πρόεδρος λογοδοτεί άμεσα στον λαό, με εκλογές που διεξάγονται κάθε τέσσερα χρόνια.

Ο Ιρανός Πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν, ο Γκολάμ-Χοσεΐν Μοχσένι-Ετζέι, επικεφαλής του δικαστικού σώματος, και ο Αλιρέζα Αράφι, αντιπρόεδρος της Συνέλευσης των Εμπειρογνωμόνων, παρευρίσκονται στη συνεδρίαση του προσωρινού συμβουλίου ηγεσίας του Ιράν σε άγνωστη τοποθεσία, εν μέσω της σύγκρουσης των ΗΠΑ και του Ισραήλ με το Ιράν, στο Ιράν, 1 Μαρτίου 2026

Οι υποψήφιοι για την προεδρία, ωστόσο, πρέπει πρώτα να εγκριθούν από το Συμβούλιο των Φυλάκων, δίνοντας ουσιαστικά στον ανώτατο ηγέτη έμμεσο έλεγχο επί του ποιος μπορεί να υποβάλει υποψηφιότητα.

Ο πρόεδρος ηγείται του Υπουργικού Συμβουλίου και διορίζει υπουργούς, υπό την επιφύλαξη της έγκρισης του κοινοβουλίου, αλλά ο ανώτατος ηγέτης διατηρεί την εξουσία να απολύει τόσο υπουργούς όσο και τον αντιπρόεδρο.

Οι Ιρανοί πρόεδροι συνήθως υπηρετούν το πολύ δύο συνεχόμενες θητείες, αν και υπάρχουν εξαιρέσεις.

Για παράδειγμα, ο Εμπραχίμ Ραΐσι κυβέρνησε από το 2021 μέχρι τον πρόωρο θάνατό του σε αεροπορικό δυστύχημα με ελικόπτερο το 2024.

Ο Ιρανός Πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν παρευρίσκεται στις εκδηλώσεις για την 47η επέτειο της Ισλαμικής Επανάστασης στην Τεχεράνη, Ιράν, στις 11 Φεβρουαρίου 2026. Ιστοσελίδα της Προεδρίας του Ιράν/WANA

Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων: Εποπτεία, αλλά περιορισμένη

Η Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων ή Majles-e Khobregan-e Rahbari, που ιδρύθηκε το 1979, έχει ως αποστολή τον διορισμό, την εποπτεία και, αν χρειαστεί, την απομάκρυνση του ανώτατου ηγέτη.

Αποτελούμενη από περίπου 80 αγιατολάχ και μουτζταχίντ (ισλαμικούς νομικούς εμπειρογνώμονες), η συνέλευση συνεδριάζει τουλάχιστον δύο φορές το χρόνο, με τις εργασίες της να παραμένουν εμπιστευτικές.

Τα μέλη έχουν οκταετή θητεία και εκλέγονται άμεσα από τους Ιρανούς πολίτες, ωστόσο όλοι οι υποψήφιοι πρέπει πρώτα να περάσουν τη διαδικασία ελέγχου του Συμβουλίου των Φυλάκων, γεγονός που περιορίζει την ουσιαστική εποπτεία.

Supreme Leader meets members of Iran’s Assembly of Expertshttps://t.co/CyrZ6OdgcV pic.twitter.com/P6PwoZII0m

— IRNA News Agency ☫ (@IrnaEnglish) November 7, 2024

Ιστορικά, οι μεταρρυθμιστές υποψήφιοι έχουν αποκλειστεί, με αποτέλεσμα η συνέλευση να κυριαρχείται από συντηρητικούς και σκληροπυρηνικούς πιστούς στον ανώτατο ηγέτη.

Έτσι, αυτό το σύστημα έχει μετατρέψει τη συνέλευση σε ένα κατά κύριο λόγο συμβολικό όργανο με περιορισμένη ικανότητα να αμφισβητήσει τον ηγέτη.

Συμβούλιο Φυλάκων: Φύλακας των εκλογών και του νόμου

Το Συμβούλιο Φυλάκων (Shoura-ye Negahban) ασκεί σημαντική εξουσία τόσο στον νομοθετικό όσο και στον εκλογικό τομέα.

Αποτελούμενο από δώδεκα μέλη — τα μισά διορίζονται απευθείας από τον ανώτατο ηγέτη και τα μισά από τον πρόεδρο του Ανωτάτου Δικαστηρίου με την έγκριση του κοινοβουλίου — το συμβούλιο μπορεί να ασκήσει βέτο σε κοινοβουλευτικούς νόμους και να αποκλείσει υποψηφίους για την προεδρία, το κοινοβούλιο ή τη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων.

Αν και το συμβούλιο έχει ασκήσει περιστασιακά την ανεξαρτησία του, όπως με την ανατροπή απαγορεύσεων σε ορισμένους υποψηφίους, έχει μετατραπεί όλο και περισσότερο σε μηχανισμό εδραίωσης του συντηρητικού και σκληροπυρηνικού ελέγχου.

Από τα τέλη της δεκαετίας του 1990, οι μεταρρυθμιστές υποψήφιοι αποκλείονται συστηματικά, διαμορφώνοντας το πολιτικό τοπίο προς όφελος των φατριών που προτιμά ο ανώτατος ηγέτης.

3. The powerful Guardian Council–which is headed by 95-year-old Ayatollah Jannati–has the authority to vet all electoral candidates and veto all parliamentary legislation. It’s composed of 12 men, all directly or indirectly appointed by Khamenei pic.twitter.com/5ypTDAEpTa

— Karim Sadjadpour (@ksadjadpour) September 24, 2022

Συμβούλιο Διακρίσεως της Σκοπιμότητας: Συμβουλευτικός και Διαμεσολαβητικός Ρόλος

Ιδρυμένο το 1988, το Συμβούλιο Διακρίσεως της Σκοπιμότητας (Majma’-e Tashkhis-e Maslahat-e Nezam) δημιουργήθηκε αρχικά για την επίλυση διαφορών μεταξύ του Συμβουλίου των Φυλάκων και του κοινοβουλίου.

Με την πάροδο του χρόνου, εξελίχθηκε σε στρατηγικό συμβουλευτικό όργανο για τον ανώτατο ηγέτη σε θέματα εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής.

Τα μέλη, όλα διορισμένα από τον ανώτατο ηγέτη, παρέχουν καθοδήγηση και βοηθούν στη διαχείριση της ισορροπίας εξουσίας εντός της ιρανικής κυβέρνησης.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1990 και στις αρχές της δεκαετίας του 2000, ο Αλί Χαμενεΐ χρησιμοποίησε το συμβούλιο για να περιορίσει την εξουσία ενός κοινοβουλίου με πλειοψηφία μεταρρυθμιστών και να εξασφαλίσει τον έλεγχό του επί των διορισμών του Συμβουλίου των Φυλάκων.

Σήμερα, συνεχίζει να λειτουργεί ως ένας θεσμός με επιρροή για την ενίσχυση των συντηρητικών πολιτικών και την εποπτεία των κυβερνητικών κλάδων.

Ο Ιρανός Πρόεδρος Εμπραχίμ Ραΐσι μιλάει κατά τη διάρκεια συνεδρίασης του κοινοβουλίου στην Τεχεράνη, Ιράν, στις 22 Ιανουαρίου 2023 [Majid Asgaripour/WANA μέσω Reuters]

Κοινοβούλιο του Ιράν: Περιορισμένη νομοθετική εξουσία

Το μονομελές κοινοβούλιο του Ιράν, η Ισλαμική Συμβουλευτική Συνέλευση, εκπροσωπεί τον νομοθετικό κλάδο. Τα 290 μέλη του εκλέγονται άμεσα για τετραετή θητεία και μπορούν να προτείνουν νόμους και να εγκρίνουν διορισμούς στο προεδρικό υπουργικό συμβούλιο.

Το κοινοβούλιο έχει επίσης την εξουσία να υποβάλει πρόταση μομφής κατά του προέδρου ή των υπουργών σε περιπτώσεις παράβασης καθήκοντος.

Ωστόσο, η νομοθετική του εξουσία περιορίζεται από το Συμβούλιο των Φυλάκων, το οποίο μπορεί να απορρίψει νόμους που θεωρούνται ασυμβίβαστοι με το Σύνταγμα ή τις ισλαμικές αρχές.

Σε πρόσφατες εκλογές, όπως οι κοινοβουλευτικές εκλογές του 2024 με συμμετοχή μόλις 41%, παρατηρήθηκε ευρύς αποκλεισμός μετριοπαθών και μεταρρυθμιστών υποψηφίων.

Αυτό άνοιξε τον δρόμο για τους συντηρητικούς και τους σκληροπυρηνικούς να εξασφαλίσουν μια συντριπτική πλειοψηφία 233 εδρών από τα 290.

Ένα περίπλοκο πλέγμα εξουσίας

Οι ΗΠΑ παρουσίασαν την αλλαγή καθεστώτος ως αφορμή για τις στρατιωτικές τους ενέργειες, αλλά ο θάνατος του Αλί Χαμενεΐ δεν αρκεί για να πέσει η Ισλαμική Δημοκρατία. 

Η ανάληψη της ηγεσίας από τον Μοτζτάμπα Χαμενεΐ ενσωματώνεται σε ένα πολύπλοκο σύστημα, που περιλαμβάνει συντηρητικούς, σκληροπυρηνικούς και θρησκευτικούς παράγοντες με κοινό συμφέρον τη διατήρηση της σταθερότητας και της καθεστωτικής συνέχειας.

Η αλλαγή στην κορυφή της ιεραρχίας δεν σηματοδοτεί αναγκαστικά πολιτική αναταραχή ή αλλαγή κατεύθυνσης.

Αντιθέτως, το νέο καθεστώς αναμένεται να συνεχίσει να λειτουργεί εξίσου -ή και περισσότερο- αυταρχικά μέσα σε ένα θεσμικό πλαίσιο που διασφαλίζει τη διακυβέρνηση και την επίτευξη των στρατηγικών του στόχων ακόμη και μπροστά σε έναν ολοκληρωτικό πόλεμο