Συμβουλοκρατία: Το 1% των αναδόχων απορροφά το 96% των δημόσιων δαπανών για συμβουλευτικές υπηρεσίες

Η κυβέρνηση διαφημίζει ως βασικό πυλώνα της πολιτικής της τη μείωση της γραφειοκρατίας, όμως όπως αποδεικνύει νέα έρευνα, αυτό που κατόρθωσε ήταν να απογειώσει τη «συμβουλοκρατία».

Ο διεθνής όρος consultocracy, που αποδίδεται στα ελληνικά ως συμβουλοκρατία, αναφέρεται στην αυξανόμενη εξάρτηση των δημόσιων οργανισμών από ιδιωτικούς εξωτερικούς συμβούλους, για τη διαμόρφωση, την καθοδήγηση και την εφαρμογή δημόσιας πολιτικής.

Ο ρόλος των συμβούλων από μόνος του δεν είναι απαραίτητα αρνητικός. Αντιθέτως υπό προϋποθέσεις είναι χρήσιμος και απαραίτητος. Όταν όμως εκχωρούνται κρίσιμες κρατικές λειτουργίες σε ιδιωτικές εταιρείες, προκύπτουν εύλογα ερωτήματα: Με ποιες διαδικασίες υπογράφονται οι δημόσιες συμβάσεις για συμβουλευτικές υπηρεσίες; Ποιος επιλέγει και ποιος αξιολογεί τους ιδιώτες σύμβουλους; Τι είδους υπηρεσίες προσφέρουν και με ποιο τίμημα; Κυρίως όμως, πώς οι συμβάσεις που συνάπτονται ορίζουν την πολιτική ατζέντα – όταν πρόκειται ακόμα και για διαμόρφωση νομοθεσίας – και ποιοι τελικά λογοδοτούν;

Consultocracy: Aπό τη γραφειοκρατία, στη συμβουλοκρατία

Η έκθεση «Consultocracy Χαρτογράφηση των Συμβουλευτικών Υπηρεσιών στο Ελληνικό Δημόσιο», και η αντίστοιχη ψηφιακή πλατφόρμα,   αποτελεί την πρώτη συστηματική προσπάθεια χαρτογράφησης ενός φαινομένου που, αν και ευρέως γνωστό σε όσους έχουν επαφή με τη δημόσια διοίκηση, δεν είχε μέχρι σήμερα τεκμηριωθεί με δεδομένα: την αυξανόμενη εξάρτηση του ελληνικού κράτους από ιδιωτικές συμβουλευτικές εταιρείες για την άσκηση βασικών λειτουργιών του.

Την έκθεση υλοποίησαν το Vouliwatch και το Solomon, με την υποστήριξη του ιδρύματος Χάϊνριχ Μπελ. Ως βασική πηγή χρησιμοποίησαν το Κεντρικό Ηλεκτρονικό Μητρώο Δημόσιων Συμβάσεων – ΚΗΜΔΗΣ, μετά από προσεκτική διασταύρωση και επεξεργασία των πληροφοριών. Το Consultocracy καταγράφει με ποσοτικά και ποιοτικά δεδομένα την περίοδο 2017–2025 και αναδεικνύει μια σταθερή και ενισχυόμενη μετατόπιση κρίσιμων λειτουργιών του κράτους προς εξωτερικούς αναδόχους.

πηγή: Consultocracy – Vouliwatch

Εκτόξευση συμβάσεων και απευθείας αναθέσεων

Το 2017 υπάρχουν καταγεγραμμένες μόλις 90 συμβάσεις με συμβουλευτικές εταιρείες, εκ των οποίων καμία δεν δόθηκε με απευθείας ανάθεση, ύψους 3,4 εκατομμύριών ευρώ.

Το 2024, υπογράφηκαν 569 συμβάσεις, εκ των οποίων οι 439 με απευθείας ανάθεση και συνολική δαπάνη σχεδόν 600 εκατομμυρίων ευρώ. Το 2025 υπογράφηκαν 613 συμβάσεις, οι 403 με απευθείας ανάθεση, που κόστισαν πάνω από 585,5 εκατομμύρια ευρώ. Με άλλα λόγια οι συμβάσεις εξαπλασιάστηκαν σε αριθμό, αλλά σε κόστος αυξήθηκαν κατά 17.000%

Η εκτόξευση των δαπανών, πολύ υψηλότερη από την αύξηση του αριθμού των συμβάσεων,  δείχνει μια ποιοτική αλλαγή, καθώς η δημόσια διοίκηση αναθέτει σε εξωτερικούς συμβούλους υπηρεσίες με όλο και μεγαλυτερη έκταση, αξία και πολυπλοκότητα.

Η πανδημία λειτούργησε ως «επιταχυντής» με υπερδιπλασιασμό του αριθμού των συμβάσεων το 2022, σε σύγκριση με τα προηγούμενα έτη, και αντίστοιχη αύξηση των απευθείας αναθέσεων. Όμως το ίδιο υψηλό επίπεδο διατηρείται και μετά, ένδειξη ότι η απευθείας ανάθεση από εξαίρεση, που δικαιολογείται σε περιόδους έκτακτης ανάγκης, μετατρέπεται σε κανονικότητα.

H μεγάλη εικόνα

Τα στοιχεία του Κεντρικού Ηλεκτρονικού Μητρώου Δημοσίων Συμβάσεων δείχνουν μια εκρηκτική άνοδο της αγοράς των συμβουλευτικών υπηρεσιών.

Κατά την εξεταζόμενη περίοδο, καταγράφηκαν συνολικά 3.079 συμβάσεις, συνολικής αξίας σχεδόν 1,56 δισεκατομμυρίων ευρώ, οι οποίες ανατέθηκαν σε 1.266 διαφορετικές εταιρείες.

Σε επίπεδο μέσων μεγεθών, η μέση αξία σύμβασης ανέρχεται σε περίπου 518.000 ευρώ. Όμως ο δείκτης αυτός πρέπει να ερμηνεύεται με προσοχή: υπάρχει ένας μικρός αριθμός συμβάσεων πολύ υψηλής αξίας, ενώ η πλειονότητα αφορά χαμηλότερα ποσά.

Με απευθείας ανάθεση οι δύο στις τρεις συμβάσεις

Από το σύνολο των 3.079 συμβάσεων,  οι 1.920, ποσοστό 62,4%, περίπου οι δύο στις τρεις,  ανατέθηκαν μέσω απευθείας διαδικασίας. Δηλαδή, δεν προέκυψαν κατόπιν διαγωνιστικής διαδικασίας, στοιχείο που επηρεάζει άμεσα τον βαθμό ανοικτότητας της αγοράς και τη δυνατότητα συμμετοχής ευρύτερου φάσματος παρόχων. Η απευθείας ανάθεση είναι μεν νόμιμη πρακτική, αλλά η συστηματική χρήση της, ως κανόνας και όχι ως εξαίρεση, περιορίζει την ανταγωνιστικότητα, δυσχεραίνει τον έλεγχο ποιότητας και δημιουργεί πρόσφορο έδαφος για αδιαφάνεια.

Το 96% της αξίας των συμβάσεων σε 10 μεγάλες εταιρείες

Θα νόμιζε κανείς ότι με τόσο μεγάλο αριθμό αναδόχων εταιρειών, η αγορά των συμβουλευτικών υπηρεσιών μοιράζεται αναλογικά. Όμως στην πράξη ισχύει το αντίθετο.  Συγκεκριμένα, οι δέκα  πρώτες εταιρείες, συγκεντρώνουν συνολική αξία συμβάσεων που προσεγγίζει τα 1,5 δισ. ευρώ, ποσό που αντιστοιχεί σε περίπου 96% της συνολικής αξίας των συμβάσεων συμβουλευτικών υπηρεσιών που καταγράφηκαν την περίοδο 2017–2025

Οι εταιρείες της πρώτης δεκάδας, εμφανίζουν από 20 έως και πάνω από 90 συμβάσεις η καθεμία, συνολικής αξίας από 65,4 εκατ. ως 222,8 εκατ. ευρώ.

«Το εύρημα αυτό είναι κρίσιμο για την κατανόηση του φαινομένου της «συμβουλοκρατίας», καθώς αναδεικνύει ότι η εξάρτηση του Δημοσίου από εξωτερικούς συμβούλους δεν περιορίζεται σε συγκυριακές ανάγκες ή έκτακτες παρεμβάσεις, αλλά αποκτά δομικά χαρακτηριστικά μέσα από μακροχρόνια μοτίβα συνεργασίας», σημειώνουν οι ερευνητές.

«Η έντονη διαφοροποίηση μεταξύ των εταιρειών της 1ης δεκάδας και του υπόλοιπου δείγματος υποδηλώνει ότι η αγορά των συμβουλευτικών υπηρεσιών λειτουργεί με όρους ιεράρχησης, όπου λίγοι πάροχοι διαμορφώνουν σε μεγάλο βαθμό τη συνολική εικόνα της δημόσιας δαπάνης».

Ποιοι φορείς του δημοσίου πρωταγωνιστούν στη «συμβουλοκρατία»

Η έκθεση Consultocracy, παρουσιάζει τους δέκα φορείς του δημοσίου με τις μεγαλύτερες δαπάνες για συμβουλευτικές υπηρεσίες.

Στην κορυφή βρίσκεται η Κοινωνία της Πληροφορίας Α.Ε – η οποία εποπτεύεται από το υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης, με  συμβάσεις που το κόστος τους ξεπερνά τα 483 εκατομμύρια ευρώ – σχεδόν το 1/3 των συνολικών δαπανών του Δημοσίου για συμβουλευτικές υπηρεσίες.

Ακολουθούν τα υπουργεία Περιβάλλοντος-Ενέργειας και Υποδομών-Μεταφορών, με δαπάνες άνω των 371 και 119 εκατ. ευρώ αντίστοιχα.

Την πεντάδα συμπληρώνουν το υπουργείο Μετανάστευσης-Ασύλου και ο ΕΦΚΑ (82,2 και 74,6 εκατ. ευρώ).

Άλλα πέντε υπουργεία (Οικονομίας και Ανάπτυξης, Οικονομικών, Τουρισμού, Εργασίας, Παιδείας), συμμετέχουν στην πρώτη δεκάδα των δημόσιων φορέων με τις υψηλότερες δαπάνες για συμβουλευτικές υπηρεσίες.

Σύμφωνα με την έκθεση, η συγκέντρωση των δαπανών στους παραπάνω φορείς, δεν οφείλεται αποκλειστικά σε μεμονωμένες εξαιρετικά υψηλής αξίας συμβάσεις, αλλά σε ένα συνδυασμό μεγάλου αριθμού αναθέσεων και αυξημένης μέσης αξίας σύμβασης. «Η διαφοροποίηση μεταξύ των φορέων που περιλαμβάνονται στην 1η δεκάδα και του υπόλοιπου δείγματος υποδηλώνει ότι η χρήση συμβουλευτικών υπηρεσιών δεν κατανέμεται ομοιόμορφα. Αντιθέτως, συγκεντρώνεται σε φορείς με αυξημένο ρόλο στον σχεδιασμό, τον συντονισμό ή την υλοποίηση σύνθετων δημόσιων πολιτικών, γεγονός που καθιστά κρίσιμη τη στοχευμένη ανάλυση των κριτηρίων ανάθεσης», τονίζει η έκθεση.

Η έκθεση και η ψηφιακή πλατφόρμα Consultocracy παρουσιάζεται αύριο Τρίτη 24/2 στις 18.00 στο Ρομάντζο – Αναξαγόρα 3 Αθήνα. Πληροφορίες: ΕΔΩ