Φασισμός, πετρέλαιο, αντίσταση, ζωή – Η γενεαλογία της οδύνης στη Λατινική Αμερική μέσα από 100 κλικ

Μπορεί μια φωτογραφία να εξηγήσει την άνοδο της ακροδεξιάς και τις πληγές της αποικιοκρατίας στη Λατινική Αμερική; Ναι.

Στις 10 Απριλίου 1938, το στάδιο Λούνα Παρκ στο Μπουένος Άιρες έγινε το σκηνικό μιας από τις πιο ανατριχιαστικές εικόνες στην ιστορία της ηπείρου. Χιλιάδες άνθρωποι συγκεντρώθηκαν για να γιορτάσουν το Άνσλους (Anschluss = ένωση), την προσάρτηση της Αυστρίας από τη ναζιστική Γερμανία, μετατρέποντας την καρδιά της αργεντινής πρωτεύουσας σε ένα σκηνικό που θύμιζε Βερολίνο.

Με τεράστιες σβάστικες να δεσπόζουν στον χώρο και το πλήθος να χαιρετά ναζιστικά, η φωτογραφία από το Κέντρο Μαρκ Τούρκοφ αποτελεί ένα αδιάψευστο πειστήριο για τη διείσδυση του εθνικοσοσιαλισμού στην ήπειρο πολύ πριν από το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου.

Η Αργεντινή της δεκαετίας του ’30 φιλοξενούσε μια από τις μεγαλύτερες γερμανόφωνες κοινότητες εκτός Ευρώπης, και το ναζιστικό κόμμα είχε καταφέρει να οργανώσει ένα ισχυρό δίκτυο υποστήριξης. Η συγκέντρωση εκείνη δεν ήταν ένα μεμονωμένο περιστατικό, αλλά η κορύφωση μιας προσπάθειας των τοπικών ναζιστικών οργανώσεων να επιδείξουν τη δύναμή τους και να επηρεάσουν την εγχώρια πολιτική σκηνή.

Η εικόνα χιλιάδων Αργεντινών να επευφημούν τις κατακτήσεις του Χίτλερ στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού παραμένει ένα τραυματικό κεφάλαιο για τη συλλογική μνήμη της χώρας. Η συγκέντρωση στο Λούνα Παρκ προκάλεσε τότε έντονες αντιδράσεις από δημοκρατικές και αντιφασιστικές ομάδες, οδηγώντας σε συγκρούσεις στους δρόμους του Μπουένος Άιρες.

Ωστόσο, η ανοχή —ή ακόμα και η υπόγεια στήριξη— τμημάτων της αργεντινής ελίτ προς τον ναζισμό έθεσε τις βάσεις για τη μετέπειτα αμφιλεγόμενη στάση της χώρας κατά τη διάρκεια του πολέμου και την υποδοχή καταζητούμενων ναζιστών εγκληματιών μετά την πτώση του Τρίτου Ράιχ.

Σήμερα, η μελέτη αυτής της φωτογραφίας είναι πιο επίκαιρη από ποτέ, καθώς λειτουργεί ως προειδοποίηση για το πώς οι εξτρεμιστικές ιδεολογίες μπορούν να ριζώσουν σε εδάφη μακριά από την αφετηρία τους και να καλλιεργούν το αυγό του φιδιού εσαεί.

Η ναζιστική φιέστα του 1938 υπενθυμίζει ότι η Λατινική Αμερική δεν υπήρξε ποτέ ένας απομονωμένος παρατηρητής των παγκόσμιων εξελίξεων, αλλά ένα πεδίο έντονων ιδεολογικών συγκρούσεων. Η αποκάλυψη αυτών των σκοτεινών πτυχών της ιστορίας είναι απαραίτητη για την κατανόηση των σύγχρονων πολιτικών αναταράξεων στην περιοχή και την ανάγκη διαρκούς επαγρύπνησης απέναντι στα φαντάσματα του παρελθόντος.

Αυτό το φωτογραφικό ντοκουμέντο είναι και ένα από τα 100 που έχει επιλέξει ο ιστορικός και δημοσιογράφος Πάουλο Αντόνιο Παραναγκουά σε αυτή τη  συναρπαστική έκδοση με τίτλο História da América Latina em 100 Fotografias [Η Ιστορία της Λατινικής Αμερικής σε 100 Φωτογραφίες].

Με την ήπειρο να είναι ξανά στο επίκεντρο της γεωπολιτικής σκακιέρας ο Βραζιλιάνος ακτιβιστής επιχειρεί να σπάσει τα στερεότυπα, παρουσιάζοντας μια ήπειρο που, παρά τη βαρβαρότητα που υπέστη, με ένα παρελθόν σημαδεμένο από σφαγές, δουλεία, βίαιες δικτατορίες και επαναστάσεις, επιμένει, δημιουργεί και αντέχει.

Γεννημένος στο Ρίο ντε Τζανέιρο το 1948 και γιος διπλωμάτη, ο Παραναγκουά μεγάλωσε στο Μπουένος Άιρες και τη Μαδρίτη, βιώνοντας από νωρίς την αντίσταση στις δικτατορίες με τη διαδρομή του να είναι γεμάτη ορόσημα.

Ο Χουάν Βισέντε Γκόμες, ο άνθρωπος που κράτησε τα ηνία της Βενεζουέλας με σιδηρά πυγμή από το 1908 έως τον θάνατό του το 1935, ήταν ένας από τους μακροβιότερους δικτάτορες της ηπείρου, αλλά και, σύμφωνα με όλες τις ιστορικές μαρτυρίες, ο πλουσιότερος άνθρωπος σε ολόκληρη τη Νότια Αμερική. Η άνοδός του στην απόλυτη οικονομική κυριαρχία συνέπεσε με την ανακάλυψη των τεράστιων κοιτασμάτων πετρελαίου στη χώρα, γεγονός που μετέτρεψε τη Βενεζουέλα από μια φτωχή αγροτική οικονομία σε παγκόσμιο ενεργειακό παίκτη, με τον ίδιο τον Γκόμες να λειτουργεί περισσότερο ως ιδιοκτήτης της χώρας παρά ως πρόεδρός της.

Στην εφηβεία του, στα χρόνια του στρατηγού Φράνκο, διάβαζε παράνομες εφημερίδες από εξόριστους δημοκρατικούς στην Ταγγέρη. Επιστρέφοντας στη Βραζιλία, άρχισε να σπουδάζει κοινωνικές επιστήμες πριν μετακομίσει στη Λέουβεν του Βελγίου και τελικά στο Παρίσι το 1968 που τον αποπλάνησε με τις ριζοσπαστικές, πνευματικές προκλήσεις του.

Στο Πανεπιστήμιο της Ναντέρ, συναντήθηκε με τον Ντανιέλ Κον-Μπεντίτ και τον μελλοντικό βραζιλιάνο πρόεδρο Φερνάντο Ενρίκε Καρντόσο, συμμετέχοντας στις διαμαρτυρίες του Μαΐου 1968 που διαμόρφωσαν τον μεταγενέστερο ακτιβισμό του σε μια τροτσκιστική ομάδα, την Τέταρτη Διεθνή.

Αυτή η μαχητικότητα οδήγησε τον Παραναγκουά πίσω στη Λατινική Αμερική, όπου το 1975 φυλακίστηκε για δύο χρόνια από τη δικτατορία της Αργεντινής. Το στρατιωτικό καθεστώς της Βραζιλίας του αφαίρεσε το διαβατήριό αλλά δραπευτεύει με τη βοήθεια των γαλλικών επαφών του, αποκτώντας καθεστώς πρόσφυγα και επιστρέφοντας στην πατρίδα του μόνο μετά την αμνηστία της Βραζιλίας το 1979.

Ο Παραναγκουά ξεκίνησε ως φωτογράφος το 1968, στη συνέχεια εντάχθηκε στην εφημερίδα Jornal do Brasil ως ανταποκριτής της στο Παρίσι, αργότερα εργάστηκε για το Radio France Internationale και τελικά για την Le Monde ως συντάκτης για τη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική.

Παράλληλα με τη δημοσιογραφία, έγινε κορυφαίος μελετητής του λατινοαμερικανικού κινηματογράφου, δημοσιεύοντας το Cinema na América Latina: Longe de Deus e Perto de Hollywood το 1985. Τώρα συνθέτει ένα ακόμη ιστορικό τεκμήριο για την ιστορία του τόπου του.

Στην έκδοση του ο Παραναγκουά απορρίπτει τις παραδοσιακές εθνικές ιστορίες, θεωρώντας τες ανεπαρκείς για να εξηγήσουν την εξέλιξη της ηπείρου με τη φωτογραφία να επεκτείνει το αφήγημα του πέρα από την πολιτική, αγγίζοντας κοινωνικές και ανθρωπολογικές πτυχές καθώς αναζητά την ιστορική συνέχεια από τους πολιτισμούς των Ολμέκων, των Αζτέκων και των Ίνκα αποφεύγοντας στερεότυπα και κλισέ.

Για παράδειγμα, στο βιβλίο του επιλέγει να απεικονίσει τη Μεξικανική Επανάσταση όχι με ένα συνηθισμένο πορτρέτο του Πάντσο Βίγια, αλλά υπενθυμίζοντας τις γυναίκες που πολέμησαν στην πρώτη γραμμή.

Στις σελίδες του έργου του, οι μεγάλες ανατροπές συνυπάρχουν με περιφερειακά αλλά αποκαλυπτικά θέματα. Η Φρίντα Κάλο ποζάρει χτίζοντας τη διεθνή της περσόνα, ενώ ο Βιφρέδο Λαμ συνδέει τον σουρεαλισμό με την αφροκουβανική κουλτούρα με την εξαντλητική αρχειακή έρευνα του δημιουργού να κερδίζει τις εντυπώσεις. Ο Παραναγκουά κατάφερε να εντοπίσει σπάνια ντοκουμέντα, όπως τη φωτογραφία του νεκρού Τσε Γκεβάρα στη Βολιβία, η οποία ανασύρθηκε από αρχεία του Μπουένος Άιρες.

View this post on Instagram

A post shared by Bazar do Tempo (@bazardotempo)

Οι εικόνες που συνθέτουν την ανθολογία του Παραναγκουά συνδέουν το παρελθόν με το παρόν και επιβεβαιώνουν τη δυστοπία. Οι φασιστικές ιδέες και η ανισότητα έχουν διάρκεια στα μέρη του.

Για τον Παραναγκουά, η ιστορία της Λατινικής Αμερικής είναι μια διαρκής πάλη ανάμεσα στην υποταγή και την αντίσταση σαν τη ζωή του. Άλλωστε ο ίδιος, έχοντας ζήσει στο πετσί του τις διώξεις των στρατιωτικών καθεστώτων, γνωρίζει τις δυναμικές.

Σε έναν κόσμο κατακερματισμένο ο Παραναγκουά επιστρέφει στην αυθεντικότητα του φιλμ. «Μια φωτογραφία, όπως μια επιστολή ή ένα έγγραφο, δεν είναι η απόλυτη αλήθεια, αλλά μια απόδειξη», τονίζει, προειδοποιώντας ότι στο μέλλον θα χρειαζόμαστε «όλο και πιο αυστηρά κριτήρια για να αναλύουμε από πού προέρχονται οι εικόνες».

«Ήθελα να αναπτύξω, παράλληλα με την πολιτική ιστορία, την πολιτιστική, κοινωνική και ανθρωπολογική ιστορία της Λατινικής Αμερικής – όλη τη δημιουργικότητα που καθόρισε την ταυτότητά της», εξηγεί για την έκδοση.

Στο βιβλίο του η δικτατορία του Ραφαέλ Λεόνιντας Τρουχίγιο Mολίνα στη Δομινικανή Δημοκρατία καθρεφτίζεται στις δολοφονημένες αδελφές Μιραμπάλ, αντί για το αυστηρό πρόσωπο του «ποντικού με καπέλο Ναπολέοντα», όπως τον χαρακτήριζαν, που εξόντωσε χιλιάδες ανθρώπους.

Η ματιά του Παραναγκουά είναι ιδιαίτερα διεισδυτική όσον αφορά την πολιτική κατάσταση της περιοχής σήμερα. Συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν, επισημαίνει ότι οι σύγχρονες απειλές δεν είναι κεραυνός εν αιθρία.

Γνωστές με το κωδικό όνομα «Οι Πεταλούδες» (Las Mariposas), οι Πάτρια, Μινέρβα και Μαρία Τερέζα Μιραμπάλ, κόρες μιας εύπορης και καλλιεργημένης οικογένειας, δεν δίστασαν να εγκαταλείψουν την ασφάλεια της κοινωνικής τους τάξης για να πολεμήσουν έναν από τους πιο αιμοσταγείς δικτάτορες της Λατινικής Αμερικής. Ηγετικά στελέχη του κινήματος της 14ης Ιουνίου, μιας παράνομης οργάνωσης που σχεδίαζε την ανατροπή του Ραφαέλ Τρουχίγιο που κυβέρνησε τη χώρα με απόλυτη βαρβαρότητα οι αδελφές φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν και στις 25 Νοεμβρίου 1960 δολοφονήθηκαν άγρια από την μυστική αστυνομία του καθεστώτος. Σύμβολα της λαϊκής και φεμινιστικής αντίστασης, ο ΟΗΕ καθιέρωσε προς τιμή τους την 25η Νοεμβρίου ως η Διεθνής Ημέρα για την Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών.

«Αυτές οι στιγμές μάς βοηθούν να κατανοήσουμε το παρόν. Τα σημερινά ακροδεξιά κινήματα δεν είναι πρωτοφανή – απηχούν το παρελθόν μας», σημειώνει, αναφερόμενος σε μια ιστορική λήψη. Αυτή η φωτογραφία από ναζιστική συγκέντρωση στο Μπουένος Άιρες το 1938, γεμάτη σβάστικες, λειτουργεί ως προειδοποίηση για τη σύγχρονη άνοδο της ακροδεξιάς στην περιοχή.

Η ανάλυσή του για την κοινωνική δομή της Λατινικής Αμερικής είναι εξίσου αμείλικτη. Θεωρεί ότι οι ελίτ της περιοχής δεν αποσυνδέθηκαν ποτέ πραγματικά από τις αποικιοκρατικές πρακτικές.

«Στην καρδιά των λατινοαμερικανικών κοινωνιών, ο αποκλεισμός είναι ο κανόνας», υποστηρίζει, προσθέτοντας ότι η τρέχουσα πολιτική οπισθοδρόμηση θυμίζει εποχές προηγούμενων αιώνων. «Όσα ζούμε σήμερα δεν μας πάνε πίσω στον 20ό αιώνα, αλλά στον 19ο, όταν οι ΗΠΑ επιδίωκαν την εδαφική επέκταση».

Στο Σαντιάγο του 1986, κάτω από τη βαριά σκιά της δικτατορίας του Αουγούστο Πινοσέτ, μια φωτογραφία της Κένα Λορενζίνι αποτυπώνει μια στιγμή που έμελλε να αλλάξει τον ρου της ιστορίας στη Χιλή. Το κίνημα Mujeres por la Vida (Γυναίκες για τη Ζωή) έφερε τις γυναίκες στην πρώτη γραμμή, μετατρέποντας τον ρόλο της μητέρας, της συζύγου και της αδελφής σε ένα ανίκητο πολιτικό όπλο για την αποκατάσταση της δημοκρατίας. Το κίνημα κατάφερε να ενώσει γυναίκες από διαφορετικά πολιτικά υπόβαθρα και κοινωνικές τάξεις, από τις εργατικές συνοικίες μέχρι την ελίτ της διανόησης. Η στρατηγική τους ήταν ευφυής: χρησιμοποιούσαν δημιουργικές και ειρηνικές μορφές διαμαρτυρίας που καθιστούσαν εξαιρετικά δύσκολη την αιματηρή καταστολή τους από τις δυνάμεις ασφαλείας, χωρίς να προκαλέσουν τη διεθνή κατακραυγή. Η φωτογραφία που φυλάσσεται σήμερα στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Χιλής παραμένει ένα ζωντανό πειστήριο του αγώνα τους.

Ο Παραναγκουά πιστεύει και προσπαθεί να τεκμηριώσει πως η κληρονομιά της δουλείας και της αποικιοκρατίας εξακολουθεί να διαμορφώνει τη Λατινική Αμερική, με την κρατική βαρβαρότητα και την αστική ανισότητα να παραμένουν ζωντανές πληγές.

Στη συνέντευξή του με αφορμή την έκδοση ο Παραναγκουά αναφέρεται στο δράμα της βίας που μαστίζει τις σύγχρονες μεγαλουπόλεις, όπως αυτές της πατρίδας του, της Βραζιλίας. Η περιγραφή του για το έγκλημα είναι συγκλονιστική:

«Μια δολοφονία είναι μια βόμβα διασποράς: τραυματίζει οικογένειες, κοινότητες και νέους ανθρώπους, με ατιμωρησία και καταστροφικές οικονομικές επιπτώσεις».

View this post on Instagram

A post shared by Bazar do Tempo (@bazardotempo)

View this post on Instagram

A post shared by Bazar do Tempo (@bazardotempo)

Μέσα από αυτό το πρίσμα, οι 100 φωτογραφίες του δεν είναι απλώς μια αναδρομή, αλλά μια κραυγή για δικαιοσύνη σε μια ήπειρο που αρνείται να σιωπήσει.

Σε μια εποχή που η τεχνητή νοημοσύνη απειλεί την αλήθεια, ο Παραναγκουά προτάσσει εκατό ντοκουμέντα για μια ήπειρο ασταθή αλλά ζωντανή, βίαιη αλλά δημιουργική—ένα μωσαϊκό τραγωδιών και ελπίδων για ένα δικαιότερο μέλλον.