Μια κοινωνία που δεν κουράζεται ποτέ: Η κοκαΐνη, η τέχνη και η κουλτούρα της υπερδιέγερσης

Στις πρώτες σελίδες του Μηδέν, Μηδέν, Μηδέν ο Ρομπέρτο Σαβιάνο παραθέτει μια μακρά λίστα ανθρώπων που θα μπορούσαν να κάνουν κοκαΐνη: ένας γιατρός, ένας δάσκαλος, ένας συγγραφέας, ένας συγγενής, ο προϊστάμενός σου.

Η καταληκτική του φράση είναι απλή και ενοχλητική: αν κάποιος πιστεύει ότι κανένας από αυτούς δεν κάνει, τότε είτε δεν βλέπει είτε λέει ψέματα.

Δεν πρόκειται για σοκαρισμό. Πρόκειται για περιγραφή μιας πραγματικότητας που έχει πάψει προ πολλού να θεωρείται περιθωριακή.

Στιγμιότυπο του American Psycho

Από ταμπού σε lifestyle

Η κοκαΐνη δεν εμφανίζεται πια αποκλειστικά ως σύμβολο εγκλήματος ή αυτοκαταστροφής. Στη δημόσια σφαίρα κυκλοφορεί συχνά ως υπαινιγμός, ως αστείο, ως σχόλιο για κάποιον που «είναι λίγο υπερβολικά ενεργητικός», ως μισόκλειστο μάτι σε βραδινές εξόδους, επαγγελματικά after ή κοινωνικές συναναστροφές που τραβούν μέχρι το πρωί.

Δεν είναι απαραίτητο να αναφέρεται ρητά. Αρκεί η αναγνώριση. Το «πάμε άλλη μία», το «δεν αντέχω να πέσω τώρα», το «έχω ακόμη δουλειά». Η ουσία έχει περάσει από τη σφαίρα του σκανδάλου στη σφαίρα της συνήθειας.

Η κοκαΐνη ως εργαλείο, όχι ως απόδραση

Σε αντίθεση με άλλες ουσίες, η κοκαΐνη δεν υπόσχεται χαλάρωση. Υπόσχεται επιτάχυνση. Δεν προσφέρει λήθη, αλλά ένταση. Δεν σε βγάζει από το σύστημα — σε βάζει βαθύτερα μέσα σε αυτό.

Ακριβώς γι’ αυτό συνδέθηκε τόσο στενά με περιβάλλοντα όπου η κόπωση θεωρείται αδυναμία: επαγγελματικοί χώροι υψηλών απαιτήσεων, δημιουργικά επαγγέλματα, νυχτερινή εργασία, κόσμοι όπου η παρουσία και η απόδοση πρέπει να είναι συνεχείς.

Εκεί, η κοκαΐνη δεν λειτουργεί ως μέσο φυγής αλλά ως βοήθημα αντοχής.

Στιγμιότυπο του Wolf of Wall Street

Οικονομία, παραγωγικότητα και νευρικά συστήματα

Η παγκόσμια οικονομία δεν βιώνεται πια μόνο μέσα από αριθμούς ή δείκτες. Βιώνεται μέσα από σώματα και νεύρα. Ο σύγχρονος τρόπος εργασίας απαιτεί διαρκή εγρήγορση, γρήγορες αποφάσεις, συνεχή διαθεσιμότητα. Ο χρόνος ανάπαυσης συρρικνώνεται, η παύση θεωρείται χάσιμο.

Σε αυτό το περιβάλλον, ουσίες που υπόσχονται ενέργεια, αυτοπεποίθηση και ένταση μοιάζουν σχεδόν «λογικές».

Δεν είναι τυχαίο ότι η κοκαΐνη συνδέθηκε πολιτισμικά με την επιτυχία, την εξουσία, το χρήμα, την εικόνα.

Δεν είναι ναρκωτικό της αποσύνδεσης, αλλά της υπερσύνδεσης.

Η λογοτεχνία και ο κινηματογράφος έχουν αποτυπώσει αυτή τη σχέση εδώ και δεκαετίες, πολύ πριν η κοκαΐνη πάψει να θεωρείται ταμπού. Το American Psycho δεν έγινε εμβληματικό μόνο για τη βία του, αλλά επειδή παρουσίασε έναν κόσμο απόλυτης κατανάλωσης, όπου η ταυτότητα μετριέται σε brands, επιδόσεις και επιφανειακή αυτοπεποίθηση. Η κοκαΐνη δεν είναι απλώς παρούσα — είναι οργανικό στοιχείο ενός τρόπου ζωής που λειτουργεί αποκλειστικά με ένταση, ταχύτητα και έλεγχο.

Στιγμιότυπο του American Psycho

Το Wolf of Wall Street λειτούργησε παρόμοια. Δεν έγινε παγκόσμιο φαινόμενο επειδή μιλούσε για οικονομικές απάτες, αλλά επειδή έδειχνε μια οικονομία-πάρτι, έναν κόσμο χωρίς όρια, όπου η υπερβολή παρουσιάζεται ως επιτυχία και η εξάντληση ως αποδεκτό κόστος. Οι ουσίες, και ειδικά η κοκαΐνη, δεν εμφανίζονται ως πρόβλημα αλλά ως καύσιμο.

Σε εντελώς διαφορετικό τόνο, το Pulp Fiction του Κουέντιν Ταραντίνο έδειξε κάτι εξίσου αποκαλυπτικό: την πλήρη ενσωμάτωση της κοκαΐνης στην καθημερινότητα. Όχι ως σύμβολο μεγαλομανίας ή εξουσίας, αλλά ως σχεδόν φυσικό στοιχείο ενός κόσμου όπου η βία, το χιούμορ, η πλήξη και η υπερδιέγερση συνυπάρχουν χωρίς ιεραρχία.

Η σκηνή της υπερβολικής δόσης δεν λειτουργεί ως ηθικό δίδαγμα, αλλά ως ωμή υπενθύμιση του πόσο λεπτή είναι η γραμμή ανάμεσα στο «δεν τρέχει τίποτα» και στην κατάρρευση.

Στο Pulp Fiction, η κοκαΐνη δεν δραματοποιείται — κανονικοποιείται.

Και ακριβώς γι’ αυτό τρομάζει.

Ακόμη πιο πίσω, ο Δόκτωρ Τζέκιλ και ο Κύριος Χάιντ έθετε ήδη το βασικό ερώτημα: πόσες εκδοχές του εαυτού μπορεί να αντέξει ένας άνθρωπος;

Η διάσπαση ανάμεσα στον κοινωνικά αποδεκτό εαυτό και στον ανεξέλεγκτο δεύτερο εαυτό μοιάζει σήμερα πιο επίκαιρη από ποτέ. Αν η κοκαΐνη δεν κατονομάζεται, η λογική της —η χημική ή ψυχική υπέρβαση των ορίων— είναι απολύτως παρούσα.

Στιγμιότυπο του Wolf of Wall Street

Η κοκαΐνη πριν γίνει σύμβολο

Πολύ πριν η κοκαΐνη συνδεθεί με την ποπ κουλτούρα, το nightlife ή την οικονομία της υπερβολής, βρέθηκε στο επίκεντρο της επιστημονικής σκέψης. Ο Σίγκμουντ Φρόιντ δεν τη γνώρισε ως απαγορευμένη ουσία, αλλά ως υπόσχεση: φάρμακο για την κατάθλιψη, την εξάντληση, ακόμη και τον πόνο. Τη δοκίμασε, τη συνταγογράφησε και έγραψε γι’ αυτήν με ενθουσιασμό, πιστεύοντας ότι θα μπορούσε να ενισχύσει τη διαύγεια, την αυτοπεποίθηση, τη βούληση.

Αυτό που κάνει τον Φρόιντ κρίσιμο για την κατανόηση της κοκαΐνης σήμερα δεν είναι το σφάλμα του, αλλά η εποχή του. Η κοκαΐνη εμφανίζεται ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα ως ουσία που υπόσχεται καλύτερο εαυτό: περισσότερη ενέργεια, λιγότερη αμφιβολία, μεγαλύτερο έλεγχο. Είναι το ίδιο αφήγημα που θα τη συνοδεύσει αργότερα στην τέχνη, στην οικονομία και στην κουλτούρα της επιτυχίας. Όχι ως μέσο φυγής, αλλά ως τεχνολογία βελτίωσης του ανθρώπου.

Με τον Φρόιντ, η κοκαΐνη περνά από το σώμα στο φαντασιακό: γίνεται σύμβολο μιας νεωτερικότητας που πιστεύει ότι κάθε όριο μπορεί να ξεπεραστεί — ακόμη και τα όρια του ψυχισμού.

Ο Σίγκμουντ Φρόιντ

Η κανονικοποίηση και το νέο κλισέ της «λύτρωσης»

Σήμερα, η χρήση δεν σοκάρει όσο η αφήγηση της απεξάρτησης. Το πραγματικό κλισέ δεν είναι πια η κοκαΐνη, αλλά η ιστορία της ανάρρωσης.

Δημόσιες εξομολογήσεις, συνεντεύξεις, ντοκιμαντέρ, αφηγήσεις «επιστροφής». Άλλοτε λειτουργούν απελευθερωτικά, άλλοτε μοιάζουν με ακόμη ένα κεφάλαιο στο προσωπικό branding.

Ωστόσο, η εξάρτηση δεν είναι αφήγηση. Είναι εμπειρία. Και όποιος έχει βρεθεί κοντά της γνωρίζει ότι το βασικό πρόβλημα δεν είναι η ουσία, αλλά η ταυτότητα που χτίζεται γύρω από αυτήν.

Το εγώ σε κατάσταση υπερδιέγερσης

Η κοκαΐνη μεγεθύνει προσωρινά το αίσθημα του εαυτού. Δημιουργεί την ψευδαίσθηση συνοχής, δύναμης, ελέγχου. Όμως το κόστος είναι η αποσύνθεση. Μετά την ένταση έρχεται το κενό. Μετά την αυτοπεποίθηση, η καχυποψία. Μετά την ευφορία, η εξάντληση.

Σε έναν πολιτισμό που ήδη υπερδιογκώνει το «εγώ» —μέσα από την εικόνα, την επιτυχία, τη συνεχή σύγκριση— η κοκαΐνη λειτουργεί σαν επιταχυντής μιας ήδη εύθραυστης ισορροπίας.

Στιγμιότυπο του American Psycho

Ένας κόσμος δομημένος πάνω στην εξάρτηση

Η κοκαΐνη, τελικά, δεν είναι η εξαίρεση. Είναι το σύμπτωμα. Ένας κόσμος που εθίζεται στην ταχύτητα, στην απόδοση, στην επιβεβαίωση, στην οργή, στην αδιάκοπη ροή πληροφορίας, παράγει φυσικά και τις ουσίες που τον στηρίζουν.

Ίσως γι’ αυτό η κοκαΐνη δεν προκαλεί πια τρόμο. Γιατί μοιάζει υπερβολικά με τον τρόπο που λειτουργεί η καθημερινότητα: χωρίς παύση, χωρίς όρια, χωρίς ανάσα.

Και ίσως το πραγματικό ερώτημα δεν είναι τι κάνει η κοκαΐνη στους ανθρώπους, αλλά τι κάνει αυτός ο κόσμος ώστε τόσοι άνθρωποι να τη χρειάζονται.

*Με πληροφορίες από: El País English