Το γυμνό είναι ακόμα της μόδας, τα «άλματά» του στην τέχνη

«Μου αρέσει να πιστεύω ότι με το να βγάζεις το ‘πέπλο’ βοηθάς τις κοινωνίες να αντιμετωπίσουν τα στερεότυπα. Μεγάλη ικανοποίηση παίρνω όταν οι γυναίκες, με τις οποίες δουλεύω, αναγνωρίζουν τον εαυτό τους ως εκπληκτικές», είχε δηλώσει η καλλιτέχνις σε πρόσφατη συνέντευξή της στη Huffington Post.

Το γυμνό θεωρείται για πολλούς ξεπερασμένο. Μια πιο ενδοσκοπική ματιά, όμως, θέλει τη γυμνή τέχνη να γεφυρώνει τις διαφορές, να ορθώνει τείχος στο ρατσισμό και να χαράσσει την «οδό» της ισότητας. Νέες ιδέες που πλαισιώνουν το γυμνό γίνονται πλέον πιο εύκολα αποδεκτές.

Χαρακτηριστικά, ο αμερικανός ζωγράφος Έρικ Φισλ που δυσκολεύτηκε για τρεις, περίπου, δεκαετίες να δει τα έργα του σε μουσεία γιατί απεικόνιζαν γυμνές φιγούρες, και ήρθε κατά καιρούς αντιμέτωπος με νέα καλλιτεχνικά ρεύματα, συνάντησε φέτος την αναγνώριση όταν το Φεβρουάριο το μουσείο Albertina της Βιέννης διοργάνωσε την πρώτη έκθεση – αφιέρωμα προς τιμήν του.

Από τα πιο γνωστά έργα του το «Bad Boy», «A Visit To/A Visit From/The Island»,« Master Bedroom» και «The Old Man’s Boat and the Old Man’s Dog».

Η ιστορία του γυμνού

Σε περιόδους Αναγέννησης και Διαφωτισμού το γυμνό είχε συνδεθεί με τη γενικότερη πνευματική ανάπτυξη. Στον 20ο αιώνα, από την άλλη, αιχμαλώτισε βλέμματα μέσα από τη ζωντανή απεικόνισή του, ενώ εντάχθηκε σε ένα πλαίσιο προβληματισμού με τις φεμινίστριες να ορθώνουν τη «σημαία» του αντίλογου.

Ξεκινώντας από το την περίοδο της Αναγέννησης, το ερωτικό στοιχείο συνδεόταν με τη θρησκεία, όπως συνέβη με τον πίνακα «Jupiter and Io» του Κορέτζιο, που αποτυπώνει την ποικιλομορφία της ελληνικής μυθολογίας. Η μεταμόρφωση του Δία σε ταύρο για να αποφύγει της υποψίες της Ήρας είναι αυτό που απασχολεί τον καλλιτέχνη στον συγκεκριμένο πίνακα. Την μεταμόρφωση αυτή τη μετουσιώνει ο ιταλός ζωγράφος σε ερωτική φαντασίωση, ενώ τον απασχολεί το «φακέλωμα» του γυμνού από την ομίχλη.

Αναλυτική ματιά στον έρωτα μέσα από τη μυθολογία «έριξε» και ο αναγεννησιακός ιταλός ζωγράφος Τιτσιάνο Βετσέλλι μέσα από τον πίνακα «Venus of Urbino». Η εκθαμβωτική Αφοδίτη είναι μια ερωμένη που δείχνει τη γυμνή ομορφιά της, και αποδέκτης της εμφάνισής της είναι όποιος τυχαίνει να κάθεται μπροστά στον πίνακα. Ο Τιτσιάνο μέσα από την ικανότητά του να καταλαμβάνει τον νου «χτίζει» μια δυναμική παρουσίαση του γυμνού, την αρπαγή της σαρκικής δόξας. Η ομορφιά του πίνακα συμπλέει με κάτι το θεϊκό.

Όταν άρχισαν να ηχούν οι «καμπάνες» του Διαφωτισμού το γυμνό συνδέθηκε περισσότερο με την πιο αισθησιακή απεικόνιση της κλασσικής ομορφιάς και την επιθυμία.

Χαρακτηριστικά, η «Μεγάλη Οδαλίσκη» του Ζαν Ωγκύστ Ντομινίκ Ενγκρ μπορεί να παραλληλιστεί και με μια διεφθαρμένη «μηχανή» απόλαυσης, ενώ η ερωμένη του βασιλιά της Γαλλίας του Λουδοβίκου του 15ου, «Louise O’Murphy», παίρνει μια άκρως ερωτική πόζα μέσα από τον ομώνυμο πίνακα του γάλλου ζωγράφου, Φρανσουά Μπουσέ, που συνέδεσε την απεικόνιση του γυμνού με το σεξ.

Πριν το Διαφωτισμό και στα τέλη της Αναγέννησης, η απεικόνιση του γυμνού δεν είχε ως αποδέκτη μόνο την ομορφιά, αλλά και την αναζήτηση. Μέσα από τον πίνακα του ισπανού εικαστικού, Ντιέγο Βελάθκεθ, «The Rokeby Venus», είναι σαν να δίνεται το κίνητρο στον θεατή να ρωτήσει τι σκέφτεται η γυναίκα, καθώς ο καλλιτέχνης δημιουργεί μια ανήσυχη ένταση μεταξύ νου και σώματος, εκτεθειμένης σάρκας και μυστικής ψυχής.

Μετά το Διαφωτισμό, το γυμνό έλαβε μια πιο σουρεαλιστική οντότητα. Πρόδρομος γκροτέσκο απεικονίσεων ο Έγκον Σίλε του οποίου οι πίνακές μαρτυρούν το άσβεστο πάθος του για το γυναικείο φύλο. Έτσι τα πορτραίτα του Σίλε κινούνται μεταξύ γυμνού και ημίγυμνου, ενώ τα απεικονίζει με απλό τρόπο, όπως είναι. Ο ζωγράφος του εξπρεσιονισμού είχε κατηγορηθεί για πορνογραφικούς λόγους, γεγονός που τον οδήγησε σε προσωρινή φυλάκιση. Ο τρόπος που απεικονίζει το γυμνό δεν διέπεται μόνο από αγάπη και λαγνεία για το γυναικείο φύλο, αλλά και από κάτι πιο διαστροφικό, που αναδεικνύει την πιο άγρια ερωτική φύση.

Και ο Πικάσο ενσωμάτωνε τον ερωτισμό στην τέχνη του. Είχε εμμονή με τις γυναίκες και το σεξ, και το πάθος του αυτό δεν μπορούσε να απελευθερωθεί ολοκληρωτικά μέσα από μοντερνιστικά αριστουργήματα, τα οποία «περιέλουζε» με τόση αγάπη και μερικές φορές με απέχθεια. Άκρως ερωτικά έργα του τα «La Douleur» και «Nude, Green Leaves and Bust». Η σεξουαλικότητα αναδεικνυόταν μέσα την κτητική φύση της αγάπης και με έναν πιο φιλοσοφημένο τρόπο.

Πιο κοντά στο σήμερα και κάνοντας ένα απότομο «άλμα» στη δεκαετία του ’70, τα δεδομένα πήραν μια εμφανώς διαφορετική τροπή. Το γυναικείο γυμνό άρχισε να απαγκιστρώνεται από τη λογική της παθητικής απόλαυσης και της αποκλειστικής σύνδεσής του με την αντικιμενοποιημένη ηδονή.

Πήρε μια πιο ενεργητική και δυναμική υπόσταση που αιχμαλωτίζει και δεν είναι απλά το θήραμα. Στυλοβάτης του αισθησιασμού και της πρόκλησης στη δεκαετία του ’70 ο γνωστός φωτογράφος Χέλμουτ Νιούτον που αποτυπώνει με έναν ιδιαίτερο και ωμά ρεαλιστικό τρόπο το γυμνό. Οι φωτογραφίες του εξερευνούν τις ιδιότητες του γυναικείου σώματος, ενώ το σεξ κατέχει τον πρωταγωνιστικό ρόλο. Ο Νιούτον έτρεφε μεγαλύτερη προτίμηση στις ψηλές, δυναμικές γυναίκες με καμπύλες, ενώ δεν δίσταζε να χρησιμοποιεί το γυμνό ως πειραματόζωο.

Από την άλλη, και οι φεμινιστικές επηρέασαν, κατά κάποιο τρόπο, την τέχνη του γυμνού. Η «θεωρία» της απόλαυσης άλλαξε παρονομαστή. Η προβολή του απειλητικού χαρακτήρα του σεξισμού αναδείχθηκε ξεκάθαρα όπως μέσα από το «Object Series» της φωτογράφου και ζωγράφου Χάνα Βίλκε. Εξέθετε τον εαυτό της ως θύμα σεξισμού, με το σώμα της να φέρει στίγματα ηδονοβλεψίας. Παράλληλα, έδινε την όψη του παραμορφωμένου στα γυναικεία γενετικά όργανα, λόγω του παρατεταμένου ανδρικού βλέμματος.

Ελισάβετ Σταμοπούλου