Αιτία θανάτου: Ευθανασία. Έργα από τη Συλλογή Prinzhorn

Το Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης σε συνεργασία με την Ελληνική Ψυχιατρική Εταιρεία οργανώνει στη Θεσσαλονίκη, στους εκθεσιακούς χώρους στη Μονή Λαζαριστών, την έκθεση «Αιτία θανάτου: Ευθανασία. Έργα από τη Συλλογή Prinzhorn». Στην έκθεση θα παρουσιαστούν 96 σημαντικά έργα από την παγκοσμίως γνωστή Συλλογή Prinzhorn της Ψυχιατρικής Κλινικής του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης, φιλοτεχνημένα από 18 καλλιτέχνες/ψυχικά ασθενείς, οι οποίοι, την περίοδο 1939-1944, υπήρξαν θύματα του ανελέητου προγράμματος ευθανασίας των Ναζί.

Εμπνευστής της Συλλογής υπήρξε ο Hans Prinzhorn (1886-1933), ψυχίατρος και ιστορικός τέχνης, που σήμερα θεωρείται πρωτοπόρος στην ανάδειξη της ουσιαστικής σημασίας που έχει για την τέχνη η, υψηλής ποιότητας, εκφραστικότητα ατόμων που πάσχουν από ψυχικά νοσήματα. Ο Prinzhorn, γοητευμένος από τις θεματικές αναζητήσεις της πολιτισμικής ανθρωπολογίας, όπως την απαρχή της καλλιτεχνικής ενόρμησης, θέλησε να προσεγγίσει τη «σχιζοφρενική αίσθηση της ύπαρξης», όπως αυτή αποτυπωνόταν στη σύγχρονή του εξπρεσιονιστική τέχνη. Ήταν, επίσης, πεπεισμένος ότι η κατανόηση της καλλιτεχνικής δημιουργικότητας αλλά και της ανθρώπινης ύπαρξης σχετιζόταν με την αμεσότητα των εικαστικών εκδηλώσεων ψυχασθενών.

Μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Prinzhorn συγκέντρωσε περισσότερα από 5.000 έργα της περιόδου 1850-1930 από διάφορες ψυχιατρικές κλινικές και δημιούργησε μία μοναδική συλλογή στην Χαϊδελβέργη. Στο εικονογραφημένο βιβλίο που εξέδωσε το 1922, ο Prinzhorn επεσήμανε τις αισθητικές αρετές και τη διεισδυτικότητα των έργων που παρουσιαζόταν και αμφισβήτησε το γεγονός ότι περιείχαν στοιχεία, τα οποία πρόδιδαν την ψυχοπαθολογία των καλλιτεχνών. Η μείζων συμβολή του έγκειται στο ότι, προσφέροντας στην παραγκωνισμένη «τρελή» τέχνη και στους δημιουργούς της μία διαφορετική επανεκτίμηση της συνεισφοράς τους, προήγαγε αποφασιστικά τόσο την αναγνώριση της επικοινωνίας των ψυχικά ασθενών με την καλλιτεχνική πρωτοπορία, όσο και την επανένταξή τους στον ευρύτερο κοινωνικό διάλογο.

Το τμήμα της Συλλογής που θα παρουσιαστεί στη Θεσσαλονίκη, αντανακλά με μοναδικό τρόπο μια από τις πιο φρικτές στιγμές στην ιστορία του 20ού αιώνα. Πρόκειται για την προγραμματική απαίτηση του Χίτλερ να επιτευχθεί η εξολόθρευση της «εκφυλισμένης τέχνης», όπως και ο ολοκληρωτικός αφανισμός των ασυλοποιημένων πολιτών. Η έκθεση επαναφέρει στη μνήμη τη μαζική δολοφονία ανυπεράσπιστων ατόμων στους θαλάμους αερίων που ήδη είχαν χρησιμοποιεί στα ψυχιατρικά άσυλα πριν από το Ολοκαύτωμα.
Τα έργα της έκθεσης «Αιτία θανάτου: Ευθανασία. Έργα από τη Συλλογή Prinzhorn» αποτελούν τόπο συνάντησης, τόσο της σύγχρονης ιστορίας, της τέχνης και της ψυχιατρικής, όσο και της απεικόνισης εκείνων των καταστροφικών δυνάμεων, οι οποίες σε συνθήκες μεγάλων ιδεολογικών εκτροπών στρέφονται κατά των αδύναμων μελών της.

Το βιβλίο-κατάλογος «Αιτία θανάτου: ευθανασία» (Εκδόσεις Ίνδικτος), που συνοδεύει την έκθεση, περιλαμβάνει, εκτός από τον κατάλογο των εκθεμάτων, μια ιστορική παρουσίαση της «Επιχείρησης Ευθανασία», καθώς και βιογραφίες των καλλιτεχνών, με πλούσιο πρωτογενές υλικό (μαρτυρίες των ιδίων, του αμέσου περιβάλλοντος και του νοσηλευτικού προσωπικού των ψυχιατρείων).

ΠΑΡΑΛΛΗΛΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ
ΗΜΕΡΙΔΑ
Την Κυριακή 10 Απριλίου 2011, η Ε.Ψ.Ε διοργανώνει ημερίδα με θέμα: «Δημιουργικότητα και Παραφροσύνη» στο Goethe-Institut Θεσσαλονίκης.
Αναλυτικά το πρόγραμμα έχει ως εξής:
ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ
11:00 – 11:15 Χαιρετισμοί
11:15 – 12:15 Α’ Στρογγυλή Τράπεζα με θέμα: «Δημιουργικές πλευρές της παραφροσύνης»
Συντονιστής: Ι. Γκιουζέπας, Καθηγητής Ψυχιατρικής, Αντιπρόεδρος Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας
Εισηγητές:
Ν. Τζαβάρας, Καθηγητής Ψυχιατρικής, Πρόεδρος Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας
«Σχέση Τέχνης και Ψυχοπαθολογίας»
Σ. Κρασανάκης, Ψυχίατρος – Δραματοθεραπευτής – Σκηνοθέτης, «Αναπαραστάσεις και Μεταφορές της Παραφροσύνης»
Π. Βασιλειάδης, Ψυχίατρος, Διδάκτωρ ΑΠΘ, «Ιστορική αναδρομή στην τέχνη των αποκλεισμένων και η επίδρασή της στη σύγχρονη τέχνη»
12:15 – 12:30 Διάλειμμα
12:30 – 13:30 Β’ Στρογγυλή Τράπεζα με θέμα: «Η τέχνη των αποκλεισμένων»
Συντονίστρια: Κ. Κοσκινά, Ιστορικός Τέχνης, Μουσειολόγος, Πρόεδρος του Δ.Σ. του ΚΜΣΤ
Εισηγητές:
Κ. Κοσκινά «Συλλογές περιθωριακής τέχνης στην Ευρώπη»
Θ. Καράβατος, Καθηγητής Ψυχιατρικής, «Η εκφραστική δύναμη της παραφροσύνης και η ναζιστική αντίληψη περί εκφυλισμένης τέχνης»
Γ. Κατσάγγελος, Καθηγητής Σχολής Καλών Τεχνών, Α.Π.Θ., «Οι κρυμμένες εικόνες»
Μ. Διαλλινά, Ψυχίατρος «Ψυχοθεραπεία και τέχνη»

ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ
Η παράσταση «Καμίγ Κλoντέλ: το κύμα της τρέλας», μια παραγωγή του Πολιτιστικού Οργανισμού ΑΙΩΝ, θα γίνει στο Αμφιθέατρο του Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στο πλαίσιο της συνεργασίας της Κίνησης των 5 Μουσείων, το Σάββατο 16 Απριλίου (ώρα 21:00) και την Κυριακή 17 Απριλίου (ώρα 19:00). Γενική είσοδος 15 ευρώ.
Το έργο είναι βασισμένο στην αλληλογραφία της γλύπτριας με τον μεγάλο της έρωτα Αύγουστο Ροντέν και τον αδελφό της διπλωμάτη και συγγραφέα Πωλ Κλoντέλ.
Η παράσταση παρακολουθεί τη διαδρομή της Καμίγ Κλoντέλ από τη δημιουργική της νιότη έως την παράφρονα «ώριμη ηλικία» και τον εγκλεισμό της για 30 χρόνια στο άσυλο έως το θάνατο της το 1943, ακολουθώντας τις μορφές και τις φόρμες που εκείνη πρώτη επινόησε. Η κραυγή της Κλοντέλ όπως αναδύεται από τις επιστολές της αφορά όλους μας, εκφράζει κάθε αποκλεισμένο και έρχεται να συναντήσει εκείνες του ΄Έντβαρντ Μουνκ, του Φραντς Καρλ Μπύλερ και του Φράνσις Μπέικον.
Η σκηνοθεσία και η δραματουργική επεξεργασία είναι του Στέλιου Κρασανάκη. Καμίγ είναι η Λυδία Φωτοπούλου. Μετάφραση: Ρούλας Τσιτούρη, Σκηνικά-κουστούμια: Ντόρα Λελούδα. Video: Χρήστος Δήμα, Κίνηση: Αμάλια Μπέννετ.

ΟΜΙΛΙΑ-ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ
Τον Μάιο, θα πραγματοποιηθεί ομιλία με θέμα «Εικαστικές παρεμβάσεις των φοιτητών του 2ου Εργαστηρίου της Σχολής Καλών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και τροφίμων του Άγιου Παντελεήμονα στο ίδρυμα», υπεύθυνοι καθηγητές: Γιώργος Τσακίρης, Κυριάκος Μορταράκος. Η μέρα και η ώρα πραγματοποίησης της ομιλίας θα ανακοινωθούν άμεσα.

Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Μονή Λαζαριστών
Κολοκοτρώνη 21, Σταυρούπολη 56430, Θεσσαλονίκη
Τ: 2310 589140-1 & 3
www.greekstatemuseum.com

Διάρκεια: 9 Απριλίου – 29 Μαΐου 2011
Ώρες λειτουργίας: Τρίτη-Τετάρτη-Πέμπτη-Παρασκευή 10:00 – 18:00 / Σάββατο-Κυριακή 11.00 – 19.00 / Δευτέρα κλειστά