Έχε το νου σου στο παιδί – Αποκαλυπτική έρευνα του ΚΕΠΕ για την παιδική φτώχεια

Σχεδόν το ένα στα τρία παιδιά στην Ελλάδα ζει σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, μας θυμίζει το Παρατηρητήριο  Ευημερίας και Παιδικής Φτώχειας, του Κέντρου Προγραμματισμού και Κοινωνικών Ερευνών (ΚΕΠΕ), σε νέο ενημερωτικό δελτίο.

Ούτως η άλλως στη χώρα μας το ποσοστό του γενικού πληθυσμού σε κίνδυνο φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού είναι το τρίτο υψηλότερο στην ΕΕ – στο  26,9% – μετά τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία.

Για τα παιδιά ο κίνδυνος είναι ακόμα μεγαλύτερος, στο 27,9% – αν και υπήρξε οριακή βελτίωση μόλις 0,2 ποσοστιαίων μονάδων το 2024.

Σε ότι αφορά όμως ειδικά την παιδική φτώχεια (χωρίς τη διάσταση του κοινωνικού αποκλεισμού) η κατάσταση για τα παιδιά χειροτέρεψε στο 22,4% από 21,8%.

Η πολυδιάστατη παιδική φτώχεια

Εκτός από τη φτώχεια όπως τη μετράνε οι δείκτες της Εurostat, το Παρατηρητήριο του ΚΕΠΕ ερευνά τη λεγόμενη «πολυδιάστατη παιδική φτώχεια».

Με βάση επιστημονικά εργαλεία, έχει συστήσει έναν σύνθετο δείκτη, ο οποίος ερευνά όχι μόνο τις οικονομικές αλλά και τις μη οικονομικές διαστάσεις της παιδικής φτώχειας,  που συχνά περνάνε απαρατήρητες ή «στριμώχνονται» σε ένα κοινό τσουβάλι.

Οι έρευνες του Παρατηρητηρίου μας έχουν βοηθήσει να αντιληφθούμε ότι η φτώχεια δεν μετριέται μόνο με το αν έχεις τα προς το ζην –κάτι που για πολλά παιδιά δεν είναι δεδομένο– αλλά με το αν έχεις συνθήκες που εξασφαλίζουν το ευ ζην. Το ευ ζην όχι μόνο σε όρους υλικής αυτάρκειας αλλά σε όρους δωρεάν υγείας, ηθικής παιδείας και δημιουργικού ελεύθερου χρόνου –  τη  διάσταση της σχόλης.

Είναι σημαντικό ότι όλοι οι δείκτες του ΚΕΠΕ προκύπτουν από επιτόπια έρευνα, εντός των σχολικών τάξεων (ξεκινώντας από το 2018 ως σήμερα), σε ένα μεγάλο και αντιπροσωπευτικό δείγμα μαθητικού πληθυσμού, με βάση τις απαντήσεις των ίδιων των παιδιών.

Οι έρευνες γίνονται με  ειδικά σχεδιασμένα, δοκιμασμένα και επισήμως εγκεκριμένα ερωτηματολόγια, κατάλληλα για την ηλικία των παιδιών (έκτη δημοτικού, γ΄γυμνασίου, γ΄λυκείου ), γεγονός που ενισχύει την αξιοπιστία καθώς και τη γνησιότητα των στοιχείων.

Η διάσταση της ηθικής εκπαίδευσης

Θα μπορούσε κανείς να ρωτήσει τι σημαίνει «ηθική εκπαίδευση», μιας που η έννοια της ηθικής έχει κι αυτή κακοποιηθεί.

Για τη συντηρητική σκέψη η ηθική μπορεί να συγχέεται με την ηθικολογία, τον πουριτανισμό, την οπισθοδρόμηση, ακόμα και τις προκαταλήψεις απέναντι σε όσους θεωρούμε «άλλους», διαφορετικούς από εμάς, ξένους, άρα εν δυνάμει «ανήθικους».

Η ερευνήτρια του ΚΕΠΕ  και επιστημονική υπεύθυνη του Παρατηρητηρίου Ειρήνη Λεριού, φρόντισε εξ αρχής να καταστήσει σαφές τι σημαίνει ηθική παιδεία, με όρους ελευθερίας, καλλιέργειας και πρόσβασης στη γνώση.

Τα παιδιά καλούνται να απαντήσουν σε απλές ερωτήσεις στα εξής: αν το σχολείο καλλιεργεί την ενσυναίσθηση, την αγάπη για τον άνθρωπο, δηλαδή να αγαπάμε και να προστατεύουμε τους άλλους ανθρώπους ανεξάρτητα από την κουλτούρα τους, το φύλο τους και οποιαδήποτε άλλη διαφορετικότητά τους, την αγάπη της φύσης, την κοινωνική αλληλεγγύη.

Μάθε παιδί μου… να αγαπάς τον άνθρωπο

Είναι χαρακτηριστικό ότι σε σχετικές έρευνες σε σχολεία της Αττικής (2018-2023), το μεγαλύτερο ποσοστό των παιδιών απάντησε ότι το σχολείο δεν καλλιεργεί την ενσυναίσθηση (από 43% ως και πάνω από 50% ανάλογα με το έτος) ούτε την κοινωνική αλληλεγγύη (42%-43%). Αντίστοιχα απογοητευτικές είναι απαντήσεις για το αν το σχολείο καλλιεργεί την αγάπη των ανθρώπων και την αγάπη της φύσης.

Όλα αυτά θα έπρεπε να μας προβληματίσουν για το τι σχολεία αλλά και τι κοινωνία θέλουμε. Εκτός από το να μάθεις γράμματα, το πώς «να γίνεις άνθρωπος» θα όφειλε να είναι η βασική αποστολή της παιδείας – εντός και εκτός σχολικής τάξης.

Eξάλλου μία από τις ερωτήσεις ήταν αν το σχολείο διδάσκει στα παιδιά «πώς να είναι ωραίοι εσωτερικά ως άνθρωποι», με το 35% να απαντά αρνητικά. Στην ερώτηση αν το σχολείο διδάσκει τις ανθρώπινες αξίες, το 60,9% απάντησε αρνητικά.

Ως προς τη διάσταση της σχόλης, σχεδόν το ένα στα τέσσερα παιδιά είναι κάτω από το κατώφλι της μη οικονομικής φτώχειας. Περισσότερο από όλα λείπει το παιχνίδι στην ύπαιθρο, καθώς πάνω από τα μισά παιδιά απαντούν ότι το στερούνται.

Τι δείχνει η νέα έρευνα του ΚΕΠΕ για το 2024-25

Το νέο δελτίο του Παρατηρητηρίου του ΚΕΠΕ εστιάζει στην εθνική αποτίμηση της εφαρμογής της Ευρωπαϊκής Εγγύησης για το Παιδί, για την περίοδο Μάρτιος 2024-Φεβρουάριος 2026. Το προσεχές διάστημα η χώρα μας οφείλει να υποβάλλει σχετική έκθεση προόδου στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Από την ΕΕ υπάρχει σύσταση στα κράτη μέλη να αναπτύξουν ένα υποστηρικτικό πλαίσιο για τα παιδιά, «εφαρμόζοντας κοινωνικές, εκπαιδευτικές, υγειονομικές, διατροφικές και στεγαστικές πολιτικές που θα περιορίζουν την παιδική φτώχεια, λαμβάνοντας υπόψη τόσο τις διαφορές της παιδικής φτώχειας μεταξύ των περιφερειών, όσο και μεταξύ των αγροτικών και αστικών περιοχών»,

Το ΚΕΠΕ αναγνωρίζει ότι έχουν γίνει σημαντικά βήματα προόδου στην καταπολέμηση συγκεκριμένων δεικτών παιδικής φτώχειας (τους 8 από τους 16), που σχετίζονται με κοινωνικές, εκπαιδευτικές, υγειονομικές πολιτικές, αλλά και με την ανεργία των κηδεμόνων.

Από την άλλη, σε ό,τι έχει να κάνει με τις εισοδηματικές και στεγαστικές πολιτικές, η τάση είναι οριακή. Επιπρόσθετα, ειδικά για τα παιδιά σε κίνδυνο φτώχειας, επιδεινώθηκε η διατροφική και στεγαστική ανασφάλεια. Η Ελλάδα έχει τις χειρότερες επιδόσεις ανάμεσα σε όλα τα κράτη μέλη στα ποσοστά παιδιών σε κίνδυνο φτώχειας που αδυνατούν να συμμετέχουν σε σχολικές εκδρομές και δραστηριότητες, να τρέφονται σωστά (καταναλώνοντας καθημερινά φρέσκα φρούτα-λαχανικά, ψάρι-κοτόπουλο ή κρέας), για οικονομικούς λόγους.

Η πολυδιάστατη φτώχεια

Σύμφωνα με τη μεγάλη έρευνα που διεξήγαγε το ΚΕΠΕ σε 3.046 μαθητές σε όλη τη χώρα, κατά το σχολικό έτος 2024–2025,  η Πολυδιάστατη Παιδική Φτώχεια, διαμορφώνεται στο 5,5%, ενώ η Γενική Παιδική Ευημερία στο 94,5%.

Ενώ πρόκειται αναμφίβολα για θετική επίδοση, υπάρχουν έντονες διαπεριφερειακές ανισότητες.  Η Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας καταγράφει το υψηλότερο ποσοστό πολυδιάστατης παιδικής φτώχειας (8,56%), ενώ ακολουθούν οι Περιφέρειες Αττικής (6,74%), Θεσσαλίας (6,25%) και Ιονίων Νήσων (6,25%). Επιπλέον, η οικονομική παιδική φτώχεια είναι μεγαλύτερη σε αγροτικές, νησιωτικές και ορεινές περιοχές – με ιδιαίτερα έντονο το πρόβλημα της διατροφικής φτώχειας.

Ψωμί, παιδεία, ελευθερία σε έλλειψη

Με βάση το εργαλείο καταγραφής της πολυδιάστατης παιδικής φτώχειας του ΚΕΠΕ, οι χειρότερες επιδόσεις σε πανελλαδικό επίπεδο αφορούν τη διατροφή και την ηθική εκπαίδευση από το ευρύτερο περιβάλλον. Το ένα στα τέσσερα παιδιά βρίσκονται κάτω από το κατώφλι της φτώχειας και στους δύο αυτούς τομείς.

Για τα παιδιά που ζουν σε μονογονεϊκά νοικοκυριά με μητέρα κηδεμόνα ο δείκτης πολυδιάστατης φτώχειας είναι σχεδόν τέσσερις φορές υψηλότερος από ό,τι για τα παιδιά που ζουν σε νοικοκυριά με δύο κηδεμόνες (12,6% και 3,3% αντίστοιχα). Τα παιδιά σε μονογονεϊκά νοικοκυριά με πατέρα είναι επίσης σε χειρότερη θέση, με την πολυδιάστατη παιδική φτώχεια να ανέρχεται στο 9%.

Το παράδοξο των ευρωπαϊκών οδηγιών

Στα συμπεράσματα της έρευνας το ΚΕΠΕ τονίζει ότι «η χώρα συμμορφώνεται απόλυτα στις επιταγές της ευρωπαϊκής εγγύησης για το παιδί, στον βαθμό που της επιτρέπουν οι δεσμεύσεις της για δημοσιονομική σταθερότητα και τα κατάλοιπα των ασφυκτικών μνημονιακών πολιτικών που επιβλήθηκαν στη χώρα τα προηγούμενα χρόνια από ευρωπαϊκά κέντρα λήψης αποφάσεων, αποστραγγίζοντας την ποιότητα ζωής συνολικά και συνθλίβοντας την παιδική ευημερία συγκεκριμένα».

Δηλαδή από τη μία οι ντιρεκτίβες των Βρυξελλών μας λένε να μειώσουμε την παιδική φτώχεια, από την άλλη ο ζουρλομανδύας λιτότητας που μας φόρεσαν με τις μνημονιακές πολιτικές και την μετα-μνημονιακή δημοσιονομική πειθαρχία, δεν αφήνει πολλά περιθώρια βελτίωσης.

Ασφυκτικές δημοσιονομικές πιέσεις

«Αν δεν αρθούν έστω σε ένα βαθμό οι ασφυκτικές, δημοσιονομικές πιέσεις που έχουν επιβληθεί στην Ελλάδα, για να «ανασάνει» λίγο, η παιδική φτώχεια δύσκολα θα αναχαιτιστεί εντελώς, όμως μια τέτοια άρση δεν προβλέπεται για τη χώρα» καταλήγει απαισιόδοξα το Παρατηρητήριο του ΚΕΠΕ.

Επομένως «τα μοναδικά εργαλεία που μπορεί να αξιοποιήσει ελεύθερα η χώρα, χωρίς περιορισμούς, είναι η καλύτερη απορρόφηση και αξιοποίηση των υφιστάμενων ευρωπαϊκών και άλλων κονδυλίων, όπως και η αναζήτηση επιπρόσθετων, ευρωπαϊκών και τυχόν άλλων, χρηματοδοτικών πόρων για την αντιμετώπιση της παιδικής φτώχειας, υπό το πρίσμα της ευρωπαϊκής εγγύησης για το παιδί».

Με άλλα λόγια εκείνοι που σου παίρνουν το ψωμί από το τραπέζι, κηρύσσουν τη λιτότητα,  όπως έλεγε ο Μπρέχτ, αλλά ως αντάλλαγμα σου δίνουν χορηγίες, ΕΣΠΑ και κοινοτικά προγράμματα για να χρυσώσουν το χάπι.  Μόνο που ακόμα και αυτά τα κονδύλια, εύκολα γίνονται αντικείμενο διασπάθισης ή εξυπηρέτησης «ημετέρων», όπως αποδεικνύεται σε ουκ ολίγες περιπτώσεις.