Ελληνική γλώσσα: Σε αναζήτηση της εθνικής αυτογνωσίας

Μια γλώσσα που δεν έχει παύσει να ζει, και συνεπώς να εξελίσσεται, επί δεκάδες αιώνων, παρουσιάζει, βέβαια, έναν ιδιαίτερο κόσμο προβλημάτων στον λαό ο οποίος την μιλεί. Δεν θα απαριθμήσω τα προβλήματα αυτά, όσο κι αν μας αγγίζουν άμεσα, μια και ο καθένας εκατάλαβε ότι ο λόγος είναι για την μακρά, αδιάκοπη ζωή της γλώσσας μας, από την αρχαιότητα ως σήμερα· όχι ότι το θέμα δεν θα εδικαιολογούσε επίμονη την στροφή της προσοχής μας σ’ αυτό, αλλά απλώς γιατί ο σκοπός μας σήμερα είναι άλλος, πιο περιορισμένος. Άλλωστε, οπωσδήποτε, στην συνέχεια του σημειώματός μας, θα χρειασθεί να μνημονεύσουμε όχι όλα, ούτε ίσως τα κύρια προβλήματα στα οποία αναφέρομαι, αλλά ένια (σ.σ. μερικά), τα οποία και πολύ χαρακτηριστικά είναι, και θα αρκούσαν και μόνα τους για να μας πείσουν ότι έχουμε χρέος να μελετούμε προσεκτικά όλα τα στάδια της γλωσσικής μας ιστορίας, ασφαλώς και από άλλες απόψεις, αλλά πάντως και από την άποψη της σημασιολογίας. Η γλωσσολογική επιστήμη παρουσιάζει μία έκταση την οποία δεν θα εδίσταζα να ονομάσω ανησυχητική, αφού στην μία άκρα αγγίζει την φυσική και στην άλλη την κοινωνιολογία· αλλά όταν στέκει στα θέματα τα σημασιολογικά, παρουσιάζει και ενότητα απόλυτη και αξία μοναδική, μια που εκφράζει την εξέλιξη του συλλογικού πνεύματος μέσα από την μεταβολή της σημασίας των λέξεων, από την προσαρμογή τους, δηλαδή, σε καινούριες διαδοχικά νοηματικές ανάγκες. Κοντολογής, μόνο μέσα από τα ιστορικά λεξικά μπορούμε να συλλάβουμε την ενότητα και την ανανέωση μαζί των λαών που μιλούν μια συγκεκριμένη γλώσσα.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 26.6.1970, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ιστορικά λεξικά. Θα έπρεπε να είναι από τις πρώτες φροντίδες ενός λαού σαν τον δικό μας, λαού βαθιά διαποτισμένου από ιστορία: δεν μπορεί να υπάρξει για την εθνική αυτογνωσία, σε τέτοιες περιπτώσεις, ασφαλέστερος δείκτης από το ιστορικό λεξικό. Εκείνο θα μας πει σε κάθε στιγμή της ιστορίας ποιες καινούριες έννοιες εχρειάσθηκε ο λαός τον οποίον μελετούμε, και από τι υλικό έπλασε τις λέξεις που θα εξέφραζαν τις έννοιες αυτές. Εκείνο, ακόμη, δείχνοντας τις διαδοχικές τομές μέσα στην ανέλιξη του λεξιλογίου, θα μας φανερώσει τους μεγάλους σταθμούς από τους οποίους επέρασε η παιδεία, τις περιόδους της πνευματικής ακινησίας, με το σταματημένο λεξιλόγιο, τις περιόδους πνευματικών ζυμώσεων, με τις αναζητήσεις νέων εκφραστικών τρόπων, νέων λέξεων· αλλά και κάτι άλλο, περισσότερο ευαίσθητο: μέσα από το ιστορικό λεξικό θα διαπιστώσουμε τις διαδοχικές μεταβολές τις οποίες παρουσιάζει η σημασία λέξεων που μένουν αμετάβλητες, αυτό που κατ’ εξοχήν ονομάζουμε σημασιολογικές εξελίξεις.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 26.6.1970, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Εδώ, μάλιστα, αγγίζουμε ένα σημείο όπου και ο άνθρωπος που θεωρεί ότι μπορεί να ζήσει χωρίς ιστορία, αυτός που νομίζει τον εαυτό του πρακτικό, αναγκάζεται να μας παρακολουθήσει: από τους πολύ μεγάλους κινδύνους των μακροβίων γλωσσών, ένας, από τους πιο σπουδαίους, ανάγεται σ’ αυτές τις σημασιολογικές μεταβολές· όταν δηλαδή ο άνθρωπος διαβάζει σε ένα παλαιότερο κείμενο μια λέξη που του φαίνεται οικεία, γιατί την μεταχειρίζεται συχνά, και έτσι έχει την πεποίθηση ότι την καταλαβαίνει σωστά, ενώ στο μεταξύ η σημασία της έχει αλλάξει κατά τρόπο που είναι κάποτε αποφασιστικός. Από τα βαριά σφάλματα που μπορούν να προκύψουν έτσι, και που ξέρουμε ότι συχνά προέκυπταν και σε παλαιότερα και σε μεταγενέστερα χρόνια, μόνο το ιστορικό λεξικό είναι σε θέση να μας απαλλάξει.

Ο Κ. Θ. Δημαράς

Οι επιφυλλίδες που έχουν επίκεντρο ένα καινούριο βιβλίο, άλλοτε αποβλέπουν ιδίως στον συγγραφέα του και άλλοτε στο κοινό του· το σημερινό μου σημείωμα απευθύνεται αποκλειστικά προς το κοινό: αν σκέπτεται και τον συγγραφέα, είναι μόνο για να τον τιμήσει που εξεκίνησε το έργο του, έργο ζωής, για να του εκφράσει την συμπαράστασή του στην προσπάθεια την οποία ανέλαβε, για να του προσφέρει την ολίγην εκείνην, αλλά απαραίτητη ενθάρρυνση την οποία δίνει σε όσους έχουν καταπιασθεί με ένα δύσκολο εγχείρημα η συνείδηση της τιμής η οποία τους περιβάλλει. Πρόκειται για το «Λεξικό της μεσαιωνικής ελληνικής δημώδους γραμματείας» του οποίου μας έδωσε τώρα τον πρώτο τόμο ο Εμμανουήλ Κριαράς: επροσπάθησα, με τα ολίγα σχετικά όσα εσημείωσα εδώ, να δημιουργήσω και στο μεγάλο ανειδίκευτο κοινό την αίσθηση ότι πραγματοποιείται μ’ αυτό μία μεγάλη δημιουργία.

Ο Εμμανουήλ Κριαράς

Ο πρώτος αυτός τόμος, όχι επάνω από τετρακόσιες σελίδες, στις οποίες, φυσικά, περιέχονται τα απαραίτητα βοηθητικά στοιχεία προκειμένου για ένα λεξικό του τύπου αυτού, και, από την κυρία ύλη του, οι λέξεις από το πρώτο γράμμα της αλφαβήτου ως «αμαξοτροχός». Συμπεραίνει κανείς, από μόνο το στοιχείο τούτο, πόσο εξαντλητικά αναλυτική παρουσιάζεται η εργασία, πόσος τεράστιος κόπος απαιτήθηκε για την πραγμάτωσή της, και πόσο μακρός είναι ακόμη ο δρόμος τον οποίον έχει εμπρός του ο εκλεκτός ερευνητής με το ολιγάριθμο επιτελείο του, ώσπου να φθάσει στο αίσιο τέλος του θαυμαστού μνημείου που αρχίζει να υψώνεται τώρα. Όσοι μπορούμε, όπως μπορούμε, θα πρέπει να τον παρασταθούμε στην μεγάλη του αυτήν εθνική προσπάθεια· μα και οι άλλοι όλοι ας το ξέρουν, ας το έχουν στον νου τους, και ας καραδοκούν την στιγμή που θα κάνουν κι εκείνοι κάτι γι’ αυτό.

*Επιφυλλίδα του Κ. Θ. Δημαρά, που έφερε τον τίτλο «Η μεσαιωνική μας γλώσσα» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Το Βήμα» την Παρασκευή 26 Ιουνίου 1970. Ο Κ. Θ. Δημαράς και ο Εμμανουήλ Κριαράς, τους οποίους έχουμε κατ’ επανάληψιν μνημονεύσει σε παλαιότερα άρθρα μας, υπήρξαν δύο σπουδαίοι πνευματικοί άνθρωποι με καθοριστική συμβολή στα της μελέτης και ανάδειξης του πλούτου της ελληνικής γλώσσας.

Με το παρόν δημοσίευμα τιμάται η σήμερον, 9η Φεβρουαρίου, ως Παγκόσμια Ημέρα Ελληνικής Γλώσσας.

Στην κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου, κείμενο σε Γραμμική Β γραφή από την Κνωσό (περίπου 1375-1350 π.Χ., πηγή: sirarthurevans.ashmus.ox.ac.uk/collection). Τα κείμενα σε Γραμμική Β συνιστούν τα πρώτα γνωστά ελληνικά κείμενα.